Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# శిలాజము

Three small ammonite fossils, each approximately 1.5 cm across.
Petrified wood. The internal structure of the tree and bark are maintained in the permineralization process.
**శిలాజాలు** (ఆంగ్లం: Fossil) పురావస్తు శాస్త్రంలో విశేష ప్రాముఖ్యమున్నవి. *ఫాజిల్* అనే పదం లాటిన్ పదం *ఫాడెరి* (fodere) నుండి ఉద్భవించింది. ప్రకృతి సిద్ధ కారణాల వల్ల, భూమిలో భద్రపరచబడిన ఖచ్ఛితమైన జీవావశేషాలను గాని, వాటి ఆనవళ్ళను గాని శిలాజాలు అని పిలుస్తారు. ఇవి సామాన్యంగా అవక్షేపిత శిలలో మాత్రమే ఏర్పడతాయి.

## శిలాజాలు యేర్పడు విధానం

ఏదైనా ప్రాణి సహజంగానో లేక ప్రకృతిలో సంభవించే ప్రమాదాల వల్లనో మరణించినపుడు భూగర్బంలో కూరుకుపోతుంది. ఈ విధంగా కూరుకుపోయిన ప్రాణి భౌతిక శరీరంపై పనిచేసే పీడన బలాలు భౌతిక శరీరాన్ని శిలగా మార్చుతుంది లేక ఆ భౌతిక శరీరాన్ని అంటిపెట్టి యున్న పదార్థాలపై ప్రాణి భౌతిక చిహ్నాన్ని యేర్పరుస్తుంది. ఈ విధంగా ఏర్పడిన శిలలని లేదా చిహ్నాలను (ముద్రలను) సాధారణంగా శిలాజాలు అంటారు. శిలాజాలు సాధారణంగా త్రవ్వకాలలో లేక భూకంపం వచ్చినపుడు, భూమి లోపల నుండి బయటకు విసిరివేయబడిన పదార్థాలలో కనుగొనబడతాయి. ప్రపంచంలో చెప్పుకోతగ్గ శిలాజ అడవులు యెల్లోస్టోన్ నేషనల్ పార్కు ప్రాంతంలో ఉన్నాయి. ఇవి సుమారు అరవై చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణం ఆక్రమించి ఉన్నాయి. శాస్త్రవేత్తలు ఆఫ్రికా ఖండంలో రెండు మిలియన్ల సంవత్సరాల కంటే పూర్వపు మానవ శిలాజాల్ని కనుగొన్నారు.

## **శిలాజాల ప్రాముఖ్యము భూమండలంపై జీవుల ఆవిర్భావదశ నుండి నేటి వరకు పుట్టి, పెరిగి, నశించిన అనేక జీవజాతుల ఉనికి, వానిలో సంభవించిన పరిణామ క్రమాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి శిలాజాల పరిశీలన వల్లనే సాధ్యమౌతుంది.
* భూమండలంపై వివిధ యుగాల్లో విశిష్టమైన జంతు, వృక్ష జాతులు ఉండేవి. వీటి శిలాజాలు లభించడం వల్ల, ఆ కాలపు శిలల వయస్సును నిర్ణయించడంలో ఇవి ఎంతో ఉపయోగపడతాయి. ఇటువంటి శిలాజాలను "సూచికా శిలాజాలు (en:Index Fossils)" అంటారు. ఇది భౌమకాలమాన పట్టికలను తయారుచేయడానికి ఉపయోగపడుతుంది.
* శిలాజాల లక్షణాలను బట్టి పురాతన యుగాలలోని శీతోష్ణ పరిస్థితులను తెలుసుకోవచ్చును.
* కొన్ని ప్రత్యేకమైన శిలాజాలను ఆధారంగా పెట్రోలియం, బొగ్గు గనుల ఉనికిని, వాటి విస్తీర్ణతను గణించవచ్చును.

## శిలాజాలు-రకాలు

* జీవి యధాతథంగా శిలాజంగా మారడం (Mummification) :
* మంచులో కప్పబడిన శిలాజాలు (Ice embedded Fossils) :
* రెసిన్ లో ఇమిడి ఉండే శిలాజాలు (Resin Fossils)
* జీవుల గట్టిభాగాలు శిలాజంగా మారడం:
* బాహ్యరూప శిలాజాలు:
	+ ముద్రలు (Impressions) :
	+ అచ్చులు (Moulds) :
	+ పోతలు (Casts or Incrustations) :
* శిలీభవనాలు (Petrifactions) :
* కంప్రెషన్ శిలాజాలు (Compression Fossils) :
* ఖనిజసంబంధ శిలాజాలు (Mineral Fossils) :
* సూక్ష్మ శిలాజాలు (Microfossils)

## సజీవ శిలాజాలు

*ముఖ్య వ్యాసము: **సజీవ శిలాజాలు

## మూలాలు

## బయటి లింకులు

* The Virtual Fossil Museum throughout Time and Evolution Archived 2007-03-08 at the Wayback Machine
* Paleoportal, geology and fossils of the United States Archived 2009-09-30 at the Wayback Machine
* Palaeos, a multi-authored wiki encyclopedia on the history of life on Earth
* The Fossil Record, a complete listing of the families, orders, class and phyla found in the fossil record
* Bioerosion website, including fossil record
* Fossil record of life in the Coal Age
# దవడ

మానవుని క్రింది దవడ - హనువు.
'**దవడ'** (jaw bone) తలలో ఉండే ఎముకలు. ఇవి రెండుంటాయి. క్రిందిదవడ (lower jaw) ను హనువు (mandible) అంటారు. పైదవడ (upper jaw) ను జంభిక (maxilla) అంటారు.

జీవుల శాస్త్రీయ వర్గీకరణలో ముఖ్యంగా జంతు రాజ్యంలో దవడ కీలకమైన పాత్ర పోషిస్తుంది.

## చరిత్ర

దాదాపు మూడు మిలియన్ సంవత్సరాలుగా ఆఫ్రికన్ దేశములో ఉన్న దవడ ఎముక మనలో ఉన్న చిన్న దవడలు, దంతాల ద్వారా, మెదడు, పొడవాటి కాళ్ళ ద్వారా, మనిషిలో భాషా నైపుణ్యాలు లేదా ఈ లేదా ఇతర లక్షణాల కలయిక ద్వారా వర్గీకరించబడ్డామా అని నిర్వహించడానికి తెలుపుతాయి .

దవడ పుర్రె యొక్క క్రింది భాగాన్ని ఏర్పరిచే ఎముక హనువు ( క్రింది దవడ) , పై దవడ తో పాటు, నోటి నిర్మాణాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. క్రింది దవడ యొక్క కదలిక తో నోరు తెరుస్తుంది , మూసివేస్తుంది , ఆహారాన్ని నమలడం జరుగుతుంది . ఇది గుఱ్ఱము ఆకారము కలిగి ఉంటుంది . దీని కదలికకు సులభం చేయడానికి నాలుగు వేర్వేరు కండరాలు దిగువ దవడకు అనుసంధానిస్తాయి. ఈ కండరాలు మాసెటర్, టెంపోరాలిస్, మెడియల్ పేటరీగోయిడ్ , పార్శ్వ పేటరీగోయిడ్. ఈ కండరాలు ప్రతి రెండుగా (జత) వస్తాయి, ప్రతి కండరాలలో ఒకటి పుర్రెకు ఇరువైపులా కనిపిస్తుంది. క్రింది దవడను పైకికి , క్రిందికి రావడానికి దవడను , ప్రక్కకు తరలించడానికి కండరాలు కలిసి పనిచేస్తాయి. ఎముక పగిలినప్పుడు ( ఫ్రాక్చర్), చిన్నవి , పెద్దవి గా ఉండవచ్చును, పగుళ్లతో వైద్యం చేసేటప్పుడు కదలికను నివారించడానికి దవడను మూసివేయడం అవసరం. దిగువ దవడను ప్రభావితం చేసే అంటువ్యాధులు టెండినిటిస్, దంత క్షయం లేదా ఇతర దంతాల గాయాల నుండి వచ్చే వ్యాధులు, టెంపోరోమాండిబ్యులర్ జాయింట్ డిజార్డర్ (TMJD), ఇవి వాపుకు కారణమవుతాయి, ఇక్కడ చెంప ఎముకను కలుస్తుంది

## చికిత్స

దవడ సమస్యలు- పగలడం , పళ్ళు పోవడం ,టెంపోరోమాండిబ్యులర్ ఉమ్మడి పనిచేయకపోవడం,ఆస్టియోనెక్రోసిస్( ఇది ఎముకలు రక్త సరఫరాను) కోల్పోవడం , దంత కాన్సర్ వంటి వ్యాధులు మనుషులలో రావడం, వీటికి పనోరమిక్ డెంటల్ ఎక్స్-రే ఆధారము గా చేసుకొని దంతవైద్యులు నోటి శస్త్రచికిత్సలు చేస్తారు

## మూలాలు

* జంతుశాస్త్ర నిఘంటువు, తెలుగు అకాడమి, హైదరాబాదు.
# అతినీలలోహిత వికిరణాలు

ఓజోన్ పొరలో అతినీలలోహిత కిరణాల గ్రాఫ్ లో రకాలు.
**అతినీలలోహిత వికిరణాలు** (ఆంగ్లం: Ultraviolet) అనేవి ఒకరకమైన విద్యుదయస్కాంత వికిరణాలు. వీటి తరంగ దైర్ఘ్యం (Wavelength) 10 నా.మీ నుంచి 400 నా.మీ వరకు ఉంటుంది. ఇది దృశ్యకాంతి కంటే తక్కువ,, ఎక్స్ కిరణాల కంటే ఎక్కువ. సూర్యుని నుండి వెలువడే మొత్తం కాంతిలో ఇది 10% వరకు ఉంటుంది. ఈ కిరణాలు శరీరాన్ని ఎక్కువగా తాకితే చర్మం కందిపోవడం, మాడినట్టు అవడం జరుగుతుంది. చర్మ క్యాన్సర్ వచ్చే అవకాశాలు కూడా పెరుగుతాయి. భూమిపై ఉన్న వాతావరణం సూర్యుడి నుంచి వచ్చే అతినీలలోహిత కిరణాలను చాలా వరకు నిరోధిస్తుంది. అలా జరగకపోతే భూమిపైన జీవజాలానికి తీరని ముప్పు ఎదురవుతుంది. భూమిపై నివసించే సకశేరుకాలలో ఎముకలు గట్టిపడటానికి కారణమయ్యే విటమిన్ డి తయారవడానికి కూడా ఈ కిరణాలు కొంతవరకు కారణమవుతాయి. కాబట్టి ఈ కిరణాలు ఒక రకంగా మంచివి మరో రకంహా హానికరమైనవి. చాలావరకు మానవుల కంటికి ఈ కిరణాలు కనిపించవు కానీ కొన్ని కీటకాలు, పక్షులు, క్షీరదాలు వాటికున్న ప్రత్యేక దృష్టి వల్ల వీటిని చూడగలవు.

తరంగ దైర్ఘ్యాల లేదా పౌనఃపున్యాల సముదాయాన్ని వర్ణపటమంటారు. థర్మోపైల్ అనే ఒక సూక్ష్మగ్రాహ్య ఉష్ణమాపకాన్ని వర్ణపటంలో ఉన్న ఎరుపు రంగుకు కుడివైపుకి జరిపినపుడు ఉష్ణోగ్రతలో పెరుగుదలని సూచిస్తుంది. దీని మూలంగా, ఈ వికిరణాలను ఉష్ణవికిరణాలనీ, వీటినే పరారుణ వికిరణాలు అని అంటారు. ఇలాంటి వికిరణాలను ఉష్ణజన కాలయిన ఎలక్ట్రిక్ హీటర్, వేడిగా ఉన్న సోల్డరింగ్ ఐరన్, వేడిగా ఉన్న ఇస్త్రీ పెట్టెల నుండి ఉత్పత్తి అవుతాయి. పరారుణ వికిరణాలు (IR - Infrared Radiations) కంటికి కనిపించవు. సాధారణ సోడా గాజు, పరారుణ వికిరణాలని శోషణము చేస్తుంది. రాక్‍సాల్ట్ పరారుణ కిరణాలను శోషణం చేసుకొనదు. దీనివలన రాక్‍సాల్ట్తో తయారైన పట్టాకాలనుపయోగించి, ఈ (పరారుణ) వికిరణాలను గమనిస్తారు.

ప్రత్యేక ఫోటోగ్రాఫిక్ ప్లేట్లను ఉదా రంగుకు అవతల తరంగదైర్ఘ్యాలు తగ్గే దిశలో ఉంచినచో ఆ ప్లేటును వికిరణాలు ప్రభావితం చేస్తాయి. కంటికి కనిపించని ఈ వికరణాల్ని **అతినీలలోహిత వికిరణాలు** (UV - Ultra Violet Radiations) అంటారు.

## ఇవి కూడా చూడండి

## బయటి లింకులు
# ప్రేగు

**ప్రేగు** లేదా **పేగు** (Intestine, Gut or Bowel) మన శరీరంలో కడుపులోని భాగము. ఇక్కడ ఆహారం యొక్క జీర్ణప్రక్రియ జరుగుతుంది.

* చిన్న ప్రేగు (Small Intestine)
* పెద్ద ప్రేగు (Large Intestine)

## భాషా విశేషాలు

తెలుగు భాషలో పేగు పదానికి వివిధ ప్రయోగాలున్నాయి. పేగు లేదా ప్రేగు నామవాచకంగా An entrail, gut, or bowel. Generally used in the plural: పేగులు. ఉదా: పేగులు తెగేటట్టు పరుగెత్తినాడు he ran so fast as to break his wind. పేగులు తెగిన గుర్రలు a broken winded horse. అది నా పేగు గనుక నా మనసు తాళలేదు as it was my own child I could not endure to see this. పేగులు తెగ నవ్వినాడు he is ready to split his sides with laughter. పేగున పట్టిన తీట rankling or piercing pain. మేమందరము ఒక పేగు we are all sons of the same womb. పేగెక్కుట the wringing of the belly. ఆ బిడ్డకు పేగుపడినది the child is suffering from spasms. పేగుతట్టు or తోము to handle or rub the belly to remove pain. పేగుజారు v. n. అనగా To have rupture or hernia, బుడ్డదిగు.

## మూలాలు