Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dwutlynek wůngla

Molekůua dwutlynku wůngla
Dwutlynek wůngla
**Dwutlynek wůngla** (CO2) – ńyorgańiczny zwjůnzek chymiczny.
We tymperaturze pokojowyj je to bezbarwny, bezwůnny a ńypalny gaz, dobrze rozpuszczalny we wodźe a ćynższy uod powjytrza (kole 1,5 razy).
Dwutlynek wůngla je produktym spolańo a uoddychańo. Je wykorzistywany bez rośliny we proceśe fotosyntezy. Tworzi śe przi utlyńańu a fermyntacyji substancyji uorgańicznych. Wystympuje na grubach, cukrowńach, gorzelńach, wytwůrńach win, silosach zbożowych, browarach a studźynkach kanalizacyjnych. W mouych stynżyńach ńy je trujůncy, nale we wjynkszych dwutlynek wůngla je szkodliwy do zdrowja a nawet zabijo. Jygo dźouańy powoduje powstowańy hiperkapńi, a co za tym idźe kwaśicy uoddechowyj i we nostympstwje uobrzynku můzgu.
# Addis Abeba

|  |
| --- |
|  |
| **Addis Abeba** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Wapyn Addis Abeby | Fana Addis Abeby |

 |
|  Addis Abeba |
| Państwo |  Etjopijo |
| Wydźelůne mjasto | Addis Abeba |
| Burmistrz | Adanech Abebe |
| Plac | 527 km² |
| Położyńe | 09°01'48'' N 38°44'24'' E |
| Wysokość | 2355 m n.p.m. |
| Ludźi (2021) • liczba ludźi • gynstość • aglomeracyja |  3 774 000 5165,1 uos./km² 4 567 857 |
| Nr kerunkowy | +251 11 |
| Mjasta partnerske |  Beer Szewa
 Lajpcik
 Bejdżing
 Chuncheon
 San Francisco
 Tel Awiw-Jafa |
| Położyńe na karće kraju Addis Abeba |
| Neczajta mjasta |
|  Galeryjo zdjyńć w Wikimedia Commons |

**Addis Abeba** (amh. አዲስ አበባ) - nojrogsze mjasto a stolica Etjopije. Mjano mjasta uoznaczo *Nowo Bluma*/*Nowy Kwjot*.
# Wyspy Cooka

|  |
| --- |
|  |
| **Cook Islands Kuki AiraniWyspy Cooka* |
|

|  |
| --- |
|  |
| Fana Wyspůw Cooka |

 |
|  |
| Uoficjalno godka | angelsko godka, maorysko godka wyspůw cooka |
| Stolica | Avarua |
| Polityczny systym | Terytoryjům stowarziszůne |
| Gowa państwa | krůlowo Elżbjeta II |
| Przedstawićel krůlowyj | Przedstawićel krůlowyj Tom Marsters |
| Przikludziorz regjyrunku | prymjer Henry Puna |
| Rozlygowańy  • cołkowity  • strzůdlůndowe wody |  236,7 km² 0% |
| Liczba ludźi (2007)  • cołkowito   • gynstość zaludńyńo |  18 740 79,2 osůb/km² |
| Rok utwořyńo | wydźelyńe ze Brytyjskego Terytoryjům Zachodńigo Pacyfiku 1901 |
| Religijo (głůwno) |  |
| Waluta | nowozelandzki dolar a dolar Wyspůw Cooka (NZD, COK) |
| Czasowo zůna | UTC -10 |
| Kod ISO 3166 | CK/COK/184 |
| Necowo důmyna | .ck |
| Autůnůmiczne terytoryja |  |
|  |
|  |

**Wyspy Cooka** (ang. *Cook Islands*, maoryjsko godka Wyspůw Cooka Kuki Airani) - samorzůndowe terytoryjům stowarziszůne Nowyj Zylandyji, rozlygowane na wyspach uo jednakim mjańe. Skłodo śe z 15 atolůw lebo wyspůw rozćepanych na połedńowyj tajli Pokojnygo Uoceanu.
# Uoperacyjno systyma

**Uoperacyjno systyma** (z ang. *operating system*, *OS*) – program, kery zarzůndza kompůtrem.

Terozki we kompůtrach PC je mogebne insztalować roztomajte systymy, ze kerych nojpopularńyjsze to Microsoft Windows, OS X a roztomajte zorty Linuksa. Inkszo kategoryjo to systymy mobilne, lo bajszpilu Android, iOS a Symbian.
# Malawi

|  |
| --- |
|  |
| **Republic of Malawi Dziko la MalaŵiRepublika Malawi* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Fana Malawi | Wapyn Malawi |

 |
| Hymn:  *Mlungu salitsani malawi* (*Bože buogosuow noš kraj Malawi*) |
|  |
| Uoficjalno godka | angelsko godka, čičewa |
| Stolica | Lilongwe |
| Polityczny systym | republika |
| Gowa państwa | prezydynt Lazarus Chakwera |
| Przikludziorz regjyrunku | prezydynt Lazarus Chakwera |
| Rozlygowańy  • cołkowity  • strzůdlůndowe wody | 98. we śwjeće 118 480 km² 20,6% |
| Liczba ludźi (2008)  • cołkowito   • gynstość zaludńyńo | 65. we śwjeće 13 600 000 115 osůb/km² |
| ńypodlygość | uod Wjelgij Brytańje 6 lipca 1964 |
| Religijo (głůwno) |  |
| Waluta | kwacha (MWK) |
| Czasowo zůna | UTC +2 |
| Kod ISO 3166 | MW |
| Necowo důmyna | .mw |
| Automobilowy kod | MW |
| Telefůniczny kod | +265 |
| Autůnůmiczne terytoryja |  |
|  |

**Malawi**, **Republika Malawi** (ang. *Republic of Malawi*; čičewa *Malaŵi*, *Dziko la Malaŵi*) downij *Ńjasa* – państwo we wschodńij Africe, bez dostympu do mořa. Grańičy s Tanzańijům, Mozambikym a Zambijům.

S půunocy na pouedńe kraju rozćůngo śe Wjelgi Růw Zachodńi, we uobrymbje kerygo znojduje śe třeće co do wjelgośći jeźoro afrikańske - Ńjasa, powstoue we wyńiku ruchůw tektůńičnych na placu Wjelgich Rowůw Afrykańskych. S pouedńowych krańcůw jeźora wypúywo řyka Shire, kero je dopuywym Zambezi. Na wschůd a zachůd uod jeźora Ńasa we krajobraźe důminujům wysoke puaskowyže. Pouožůna na půunocy kraju wysočyzno Nyika śyngo 2600 m n.p.m. Na pouedńe uod jeźora Ńjasa rozćůngo śe wyžyna Shire wyžyna), kero přechodźi we masyw gůrski Mlandži, uośůngajůncy wysokość 4000 m n.p.m. Klimat Malawi na přewažajůncym uobšaře podzwrotńikowy.
# Kanau Mozambicki

Kanau Mozambicki na karće (na modro)
**Kanau Mozambicki** to je ćyśńina půmjyndzy wschodńim wybřežym Afriki a Madagaskarym. Je ůuna šyroko na 422 – 925 km, dugo na 1670 km a guymboko na toře wodnym uod 117 do 3000 m. Přepuywo bez ńa ćepuy Štrům Mozambicki. Nojsrogše hawyny: Beira we Mozambiku a Mahajanga na Madagaskaře.
# Arizůna

|  |
| --- |
|  |
| **Arizůna** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Fana stanowo Arizůny | Pječyńć stanowo Arizůny |

 |
| Přidůmek: *The Grand Canyon State* |
| Dewiza: *Ditat Deus* |
|  |
| Państwo |  Zjednoczōne Sztaty
 |
| Stolica | Phoenix |
| Nojsrogše mjasto | Phoenix |
| Gubernator | Jan Brewer |
| Godka uřyndowo | angelsko godka |
| Powjeřchńa
 • cuzamyn
 • lůndowo
 • wodno
 • % wodno | na 6 placu
295 254 km²
294 312 km²
942 km²
0,32 % |
| Populacyjo (2000) | na 14 placu
6 500 180 |
| Gynstość zaludńyńo (2000) | na 33 placu
21.54 /km² |
| Piramida wjeku  |
| Wleźyńe do Uńije
 • kolejność
 • data |
48
14 lutygo 1912 |
| Strefa časowo | UTC-7/-7 -6 |
| Szyrokość geůgrafično | 31°20'N - 37°N |
| Dugość geůgrafično | 109°3'W - 114°49'W |
| Šyřka
Dugość
Wzńeśyńe
 • nojwyžše
 • středńe
 • nojnižše | 500 km
645 km

3,851 m
1,250 m
22 m |
| ISO 3166-2 | US-AZ |

**Arizůna** (ang.: *Arizona*, IPA: /ærɪˈzoʊnə/ ) to je stůn na połedńowym zachodźe USA. Grańica mo na půłnocy ze stanym Utah, na wschodźe ze stanym Nowy Meksyk a na połedńu ze Meksykym, ze stanůma Baja California a Sonora, a a na zachodźe ze stanym Kaliforńijo.

Stolica - Phoenix

Wjelość ludźi - 6 500 180

## Necowe uodwołańa

Uoficyjalno neczajta stanu Arizona (we angelskij godce)
# Kongsberg

Wapyn Kongsberga
**Kongsberg** - gmin we Norwygiji, we regijůńe Viken. Mo 793,09 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 27 723 ludźi.
# Geld

**Geld** (**piyniōndz**) – tŏwŏr wszeôbecnie używany za poszczodek umiany. Terŏzki używany je zaôbycz fiducjarny geld a kryptogeld.

## Gyszichta

Podug ekōnōmika Carla Mengera, byciŏ geldu idzie szukać we swobodnyj umianie miyndzy ludźmi. Ludzie coby se ulekszyć handel napoczli sprawiać dobra kere były snadne we umianie, bezto iże snadnij było znojść perzōnã kerõ by se sprawiyła take. Dobrami snadnymi we umianie były nojczyńścij dobra moc wertowne, snadne we transzporcie a stałe i możne do tajlowaniŏ na myńsze jydnostki - we Ojropie nojczyńścij za geld sużyły: gold abo strzybro, atoli we prekolumbjiskim Meksyku używano do tygo kakau a inkszych dobr snadnie dostympnych we Americe. Gold a strzybro szło przetopić na mince abo antabki, co było moc wŏżne dlŏ tajlowaniŏ a rachowaniŏ geldu. Krōm mincōw a antabkōw goldu a strzybra, czynsto były używane banknoty, kere szło wymiynić na goldowe abo strzybrne (podug sztandardu geldu) mince a antabki, atoli po likwidacyji sztandardu goldu na świecie, geld je czynsto mianowany prōznym, bo niy ma ôn żŏdnyj asekuracyji we formie zŏcnych metali.

## Przipisy
# 1993

|  |
| --- |
|  rok 1993/MCMXCIII
XIX stoleće • **XX stoleće** • XXI stoleće
1988 « 1989 « 1990 « 1991 « 1992 « 1993 » 1994 » 1995 » 1996 » 1997 » 1998

Wydarzyńo:
* 1 listopada - bez traktat ze Maastricht powstaje Ojropejsko Uńijo

Wydarzyńo szportowe:
Urodźyli śe:
Pomarli:
Śwjynta ruchůme:
* **Tusty sztwortek**: 18 lutygo
* **Ńydźela Palmowa**: 4 kwjetńa
* **Wjelganoc**: 11 kwjetńa
* **Pyńdźołek Wjelganocny**: 12 kwjetńa
* **Boże Ćoło**: 10 czyrwca
 |
# Trier

|  |
| --- |
|  |
| **Trier** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Wapyn Trieru | Fana Trieru |

 |
|  Trier |
| Państwo |  Mjymcy |
| Land | Nadryńijo-Palatynat |
| Burmistrz | Wolfram Leibe (2026) |
| Plac | 117,06 km² |
| Położyńe | 49°46'00'' N 06°39'00'' E |
| Wysokość | 136 m n.p.m. |
| Ludźi (2024) • liczba ludźi • gynstość |  104 342 891 uos./km² |
| Nr kerunkowy | 651 |
| Pocztowy kod  | 54290–54296 |
| Rejestracyjne tabule | TR |
| Mjasta partnerske |  's-Hertogenbosch, Ńiderlandy
 Ascoli Piceno, Italijo
 Fort Worth, USA
 Gloucester, Wjelgo Brytańijo
 Metz, Francyjo
 Nagaoka, Japůńijo
 Pula, Chorwacyjo
 Weimar, Mjymcy
 Xiamen, Chiny |
| Położyńe na karće kraju Trier |
| Neczajta mjasta |
|  Galeryjo zdjyńć w Wikimedia Commons |

**Trier** – mjasto na prowach krysu we Mjymcach, we landźe Nadryńijo-Palatynat. Jedne ze nojstarszych mjast we Mjymcach, założůne we 16 r. n.e. uod Rzimjanůw.
# Letńe Uolimpijske Igrziska 2008

Plik:LogoBeijing2008.jpgUoficjalne logo Igřisk
**Letńe Igřiska Uolimpijske 2008** uodbywauy śe we stolicy Chin, Bejdžingu. Bůuy to pjyrše uod 20 lot Igřiska we Azyje (uostatńe: Letńe Igřiska Uolimpijske 1988 we Seulu). Do průgramu dodano nowe konkurencyje: bjeg na 3000 metrůw s přeškodůma babůw a puywańy na uotwartym akwyńe na dystans 10 000 metrůw babůw i chopůw. We tyńiśe tišowym ńy sům rozgrywane deble, yno turńyj družynowy.

We Igřiskach brouo udźou ůng. 10,5 tyś. športowcůw s 205 krajowych federacyji športowych, kere rywalizowauy we 32 dyscyplinach, majůncych cuzamyn 302 kůnkurencyje. Pjyrwšy roz na Uolimpjodźe wystympowali športowcy s Tuvalu a Wysp Marshalla, a tyž pjyrwšy roz Syrbijo a Čornogůra wystympowali uosobno.

Igřiska trwouy 19 dńi, uod 6 do 24 śyrpńa.

|  |
| --- |
| **Kůńcowo klasyfikacyjo medalowo** |
| Lp.
 | Państwo
 | zuoto
 | střybuo
 | brůnz
 | do kupy
 |
| 1.
 |  Chińskŏ Ludowŏ Republika
 | 51
 | 21
 | 28
 | 100
 |
| 2.
 |  Zjednoczōne Sztaty
 | 36
 | 38
 | 36
 | 110
 |
| 3.
 |  Rusyjo
 | 23
 | 21
 | 28
 | 72
 |
| 4.
 |  Wielgŏ Brytanijŏ
 | 19
 | 13
 | 15
 | 47
 |
| 5.
 |  Mjymcy
 | 16
 | 10
 | 15
 | 41
 |
| 6.
 |  Australijo
 | 14
 | 15
 | 17
 | 46
 |
| 7.
 |  Połedniowŏ Koryjŏ
 | 13
 | 10
 | 8
 | 31
 |
| 8.
 |  Japůńijo
 | 9
 | 6
 | 10
 | 25
 |
| 9.
 |  Italijo
 | 8
 | 10
 | 10
 | 28
 |
| 10.
 |  Francyjŏ
 | 7
 | 16
 | 17
 | 30
 |
# 5 lutygo

|  |
| --- |
| **Niydziela**
12
 lipca
**2026szl: 60 794** |

**5 lutygo** – piōnty dźyń lutygo, a 36. dźyń roku podug używanygo na Ślůnsku grygůrjańskigo kalyndorza. Do kůńca roku uostoło 329 dńi (330 dńi we przistympnym roku).

### Śwjynta

* Miano ôbchodzōm: Adelajda, Agata, Albwin, Awit, Awita, Dobiemir, Elpin, Indracht, Jakub, Lubodrog, Modest, Przybygniew, Rodomił, Sabbas i Strzeżysława.
* W Burundi – Dziyń Jedności.
* W Kościele katolickim – spōmniynie świyntyj Agaty.
* W Meksyku – Dziyń Kōnstytucyje.

### Wydarzyńa na śwjeće

* 05.02.1265 — Klemens IV ôstoł papiyżym.
* 05.02.1945 — Alfred Fiderkiewicz ôstoł prezydyntym miasta Krakowa.
* 05.02.1947 — Syjm Prawodŏwczy ôbroł Bolesława Bieruta na amt prezydynta Polski. Tegoż dnia ôstała roznajmiōnŏ amnestyjŏ.
* 05.02.1958 — Gamal Abdel Naser ôstoł prezydyntym Zjednoczōnyj Republiki Arabskij, utworzōnyj 1 lutego z połōnczyniŏ Egiptu i Syryje.

### Rodźyli śe

* 05.02.1985 — Cristiano Ronaldo, portugalski fusbalok.
* 05.02.1992 — Neymar, brazylijski fusbalok.

### Umrzili

* 05.02.251 — Agata Sycylijskŏ, dziewica i męczelnica, świyntŏ krześcijōńskŏ.
* 05.02.2005 — Michalina Wisłocka, polskŏ dŏchtorka, ginekolog.

---

**Uobejzdrzij wszyjske dńi roku:**

Styczyń • Luty • Marzec • Kwjećyń • Moj • Czyrwjec • Lipjec • Śyrpjyń • Wrześyń • Paźdźerńik • Listopad • Grudźyń
# 28 lutygo

|  |
| --- |
| **Niydziela**
12
 lipca
**2026szl: 60 799** |

**28 lutygo** – dwudźysty ůsmy dźyń lutygo, a 59. dźyń roku podug używanygo na Ślůnsku grygůrjańskigo kalyndorza. Do kůńca roku uostoło 306 dńi (307 dńi we przistympnym roku).

### Umrzili

* 1989 - Albin Siekierski, ślůnski pisorz

---

**Uobejzdrzij wszyjske dńi roku:**

Styczyń • Luty • Marzec • Kwjećyń • Moj • Czyrwjec • Lipjec • Śyrpjyń • Wrześyń • Paźdźerńik • Listopad • Grudźyń
# Bahrajn

|  |
| --- |
|  |
| **مملكة البحرين** Krůlestwo Bahrajnu |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Fana Bahrajnu | Wapyn Bahrajnu |

 |
| Motto: (arabsko godka) بحريننا (*Nasz Bahrajn (*Bahrajnuna*)*) |
| Hymn:  *Bahrainona* (*Nasz Bahrajn*) |
|  |
| Uoficjalno godka | arabsko godka |
| Stolica | Manama |
| Polityczny systym | můnarchijo kůnstytucyjno |
| Gowa państwa | krůl Hamad ibn Isa al-Chalifa |
| Przikludziorz regjyrunku | prymjer Chalifa ibn Salman Al-Chalifa |
| Rozlygowańy  • cołkowity  • strzůdlůndowe wody | 175. we śwjeće 765 km² 0% |
| Liczba ludźi (2016)  • cołkowito   • gynstość zaludńyńo | 155. we śwjeće 1 378 000 1801 osůb/km² |
| ńypodlygłość | uod Wjelgij Brytańije 15 śyrpńa 1971 |
| Religijo (głůwno) | islam |
| Waluta | dinar Bahrajnu (BHD) |
| Czasowo zůna | UTC +3 |
| Kod ISO 3166 | BH |
| Necowo důmyna | .bh |
| Automobilowy kod | BRN |
| Telefůniczny kod | +973 |
| Autůnůmiczne terytoryja |  |
|  |
|  |

**Bahrajn**, **Krůlestwo Bahrajnu** (*Al-Bahrajn*, *Mamlakat al-Bahrajn*) – państwo we Azyje, rozlygowane na archipelagu na Perskij Zatoce. Ńypodległe uod 1971 roku, we lotach 1968-1971 wlazowoł we skłod Zjydnoczůnych Arabskich Ymiratůw. Jygo mjano uoznaczo "Dwa Morza". Gospodarka je uoparto na fedrowańu naftowyj ropy, a bankowośći. Do 2002 roku władca mjanowoł śe ymirym, terozki mjanuje śe krůlym.

|  |
| --- |
| **Państwa Azyje** |
|
Afgańistan •
Armyńijo •
Arabja Saudyjsko •
Azerbejdżůn •
Bahrajn •
Bangladesz •
Bhutan •
Birma •
Brunei •
Chiny •
Cypr •
Filipiny •
Gruzyjo •
Indyje •
Indůnezyjo •
Irak •
Iran •
Izrael •
Japůńijo •
Jymyn •
Jordańijo •
Kambodża •
Katar •
Kazachstan •
Kirgistan •
Kuwejt •
Laos •
Liban •
Malediwy •
Malezyjo •
Můngolijo •
Nepal •
Pakistan •
Połedńowo Koryjo •
Půłnocno Koryjo •
Rusyjo •
Singapur •
Sri Lanka •
Syryjo •
Tadżykistůn •
Tajlandyjo •
Tajwan •
Turcyjo •
Turkmyńistan •
Uoman •
Ůzbekistan •
Wjetnam •
Wschodńi Timůr •
Zjydnoczůne Arabske Ymiraty |