Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Grynlandzko godka

**Grynlandzko godka** (Kalaallisut) - godka ze familije eskimo-aleuckich, we kery godo 57 000 Grynlandczykůw. Je podano na inujicke gdki we Kanadźe. Nojbarźij popularny djalekt, Kalaallisut (zachodńogrynlandzki), je uod 2009 amtowům godkům - grynladzki reskyrůnek doł jij tyn sztatus, coby zmocńić ja przi kolůńalnyj - důńskij godce. Krům tego egzisteruje na schodźe djalekt Tunumiisut, a we Thule djalekt Inuktun.

Grynlandzko je polisyntetycznům godkům, kero zwolo na tworzyńy fest dugich słůw bez kuplowańy cuzamyn mocki korzyńůw a sufiksůw.
# XXI stoleće

|  |
| --- |
| **|||||||||| |||||||||| ||||||||||RJK|||||||||| |||||||||| ||||||||||** |

## Noważnijsze wydarzyńo

### Pjyrsze lota 2000

* 2001 – zamach na amerikańske WTC
* 2004 – Polsko, Czychy, Słoweńijo wlazły do Ojropejskej Uńiji
* 2005 – umrził Jůn Paul II a wybrańe Josepha Ratzingera kej ji nostympcy
* 2007 – wprowadzyńe bez Ojropska Uńija traktatu lizbońskego

### Lota 10.

* 2011 – śmjyrć Usamy ibn Ladina
* 2013 – abdykacyjo papjyża Benedykta XVI
* 2019 – Pandymijo COVID-19

## Papjyże

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Lp.** | **Herb** | **Papjyż** | **Wizerunek** | **Łacińske mjano** | **Śwjecke mjano** | **Miejsce rodzyńo** | **Pontyfikat** |
| 264. |  | Jůn Paul II |  | **Ioannes Paulus** Secundus | Karol Józef Wojtyła | Wadowice, Polsko | 16 paźdźerńika 1978 – 2 kwjetńa 2005 |
| 265. |  | Benedykt XVI |  | **Benedictus** Sextus Decimus | Joseph Alois Ratzinger | Marktl, Mjymcy | 19 kwjetńa 2005 – 28 lutygo 2013 |
| 266. |  | Franciszek |  | **Franciscus** | Jorge Mario Bergoglio | Buenos Aires, Argyntyna | uod 13 marca 2013 |
# Wyspa

Małŏ wyspa ôceanicznŏ we archipelagu Fidżi
Wyspa Lesbos (we Grecyji)
**Wyspa** to je trwały fragmynt lōndowyj wiyrchni Ziymie, kery je ôbtoczōny wodōm ze wszyjskich zajt. Wyspy sōm na rzykach, jeziorach, stŏwach, morzach i ôceanach. W przipadku tych dwōch ôstatnich za wyspy uznŏwŏ sie ôbiekty ô miarach myńszych ôd miar kōntynyntu. Wartość granicznŏ je miyndzy wiyrchniōm nojsrogszyj wyspy: Grynlandyje (2,1 mln km²) a wiyrchniōm nojmyńszego kōntynyntu: Australije (7,6 mln km²). Za wyspy niy uznŏwŏ sie ruchōmych ławic piŏszczystych, ani przestrzyństw lōndu zalywanego w czasie przipływōw.

Wyspy mogōm być ôsobne abo tworzić skupiska – archipelagi.

## Tajlōng wysp

Gyneralnie wyspy tajlujōm sie na:

* Wyspy kōntynyntalne (bp. Trynidad, Barbados, Grynlandyjŏ, Tasmanijŏ, Sōmatra, Borneo, Jawa)
* Wyspy ôceaniczne (bp. Hawaje, Riukiu, Aleuty)

## Nojsrogsze wyspy na świecie

* Grynlandyjŏ
* Nowŏ Gwinyjŏ
* Borneo
* Madagaskar
* Ziymia Baffina
* Sōmatra

## Przipisy
# Jerozolima

|  |
| --- |
|  |
| **Jerozolima** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Wapyn Jerozolimy | Fana Jerozolimy |

 |
|  Jerozolima |
| Państwo |  Izrael |
| Dystrykt | Dystrykt Jerozolimy |
| Burmistrz | Moshe Lion (2026) |
| Plac | 125,156 km² |
| Położyńe | 31°47'00'' N 35°13'00'' E |
| Wysokość | 754 m n.p.m. |
| Ludźi (2024) • liczba ludźi • gynstość • aglomeracyja |  1 060 153 8390,75 uos./km² 1 253 900 |
| Nr kerunkowy | 2 |
| Mjasta partnerske |  Fez
 Marsylijo
 Nowy Jork
 Praga |
| Położyńe na karće kraju Jerozolima |
| Neczajta mjasta |
|  Galeryjo zdjyńć w Wikimedia Commons |

**Jerozolima** (hebr. ירושלים, arab. القدس, اورشليم , łać. Hierosolyma, Aelia Capitolina) – nojsrogsze mjasto we Izraelu a uůnygo stolica (podug prowa izraelskigo), podug Palestyńczykůw stolica jeich państwa. Jerozolima ńy ma uznańo kej stolica Palestyny uod UoNZ a wjynkszośći państwůw.

Śwjynte mjasto lo żydostwa, a krześćijůństwa. Założůno we IV millyńijům p.n.e. Plac wydarzyńůw znůmych ze Bibliji.
# Maryland

|  |
| --- |
|  |
| **Maryland** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Fana stanowo Marylandu | Pječyńć stanowo Marylandu |

 |
| Přidůmek: '**Old Line State*;* Free State*;* Little America'** |
| Dewiza: *Fatti maschii, parole femine* |
|  |
| Państwo |  Zjednoczōne Sztaty
 |
| Stolica | Annapolis |
| Nojsrogše mjasto | Baltimore |
| Gubernator | Martin O'Malley |
| Powjeřchńa
 • cuzamyn
 • lůndowo
 • wodno
 • % wodno | na 42 placu
32.160 km²
25.338 km²
6.968 km²
21 % |
| Populacyjo (2000) | na 19 placu
5,633,597 |
| Gynstość zaludńyńo (2000) | na 5 placu
209.2 /km² |
| Piramida wjeku  |
| Wleźyńe do Uńije
 • kolejność
 • data |
7
28 kwjetńa 1788 |
| Strefa časowo | Central: UTC-5/-4 |
| Szyrokość geůgrafično | 37°53N - 39°43N |
| Dugość geůgrafično | 75°03'W - 79°29'W |
| Šyřka
Dugość
Wzńeśyńe
 • nojwyžše
 • středńe
 • nojnižše | 145 km
400 km

1,024 m
105 m
0 m |
| ISO 3166-2 | US-MD |

 **Maryland**(/ˈmɛrələnd/) je stůn na půłnocnym wschodźe Skuplowanych Stanůw. Grańica mo na půłnocy ze stanym Pynsylwańijo, na wschodźe ze Delaware, na połedńu ze Wirgińijům, a na zachodźe ze Zachodńům Wirgińijům.

Nojsrogsze mjasta:

1. Baltimore
2. Columbia
3. Silver Spring
4. Dundalk

Stolica - Annapolis.

Wjelość ludźi - 5,633,597

## Necowe uodwołańa

* Uoficjalno neczajta Maryland (we angelskij godce)
# Matymatyka

**Matymatyka** (ze greckego: *mathēmatik* ze *máthēma* - poznańy, umjyjyntnůść) - nauka skupjůno na rozumowańu dedukcyjnym, dowajůnco werkcojg ku badańu wńoskůw ze przijyntych założyń. Dowńij wyrůżńano "czysto matymatyka", abstrakcyjno, rozwijano bes zwjůnzku ze kůnkretnymi praktycznymi zastosowańůma, l.b. we techńice. Nale ńyskorzi uokozało śe, co dowo śe ja zastosować we fizyce a informatyce. Szkolne rozumjyńy matymatyki kej nauki uo liczbach ńy je akuratne już uod XIX wjeku.
# Aleksandryjo

|  |
| --- |
|  |
| **Aleksandryjo الإسكندرية** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Wapyn Aleksandryji | Fana Aleksandryji |

 |
|  Aleksandryjo po ćmoku |
| Państwo |  Egipt |
| Muhafaza | Aleksandryjo |
| Gubernator | Ayman Mohammed Ibrahim Ahmed Ateyya (2026) |
| Plac | 1108 km² |
| Położyńe | 31°12' N 29°55' E |
| Wysokość | 0 m n.p.m. |
| Ludźi (2023) • liczba ludźi • gynstość |  5 362 517 4840 uos./km² |
| Mjasta partnerske |  Atyny  Bratysława  Cleveland  Konstanca  Durban  Odessa  Sankt Petersburg |
| Położyńe na karće kraju Aleksandryjo الإسكندرية |
| Neczajta mjasta |
|  Galeryjo zdjyńć w Wikimedia Commons |

**Aleksandryjo** (grc.: Ἀλεξάνδρεια; łac.: *Alexandria*; arab.: الإسكندرية *Al-Iskandrija*) – druge podug wjelośći ludźi mjasto we Egipće, rozlygowane nad brzegym Strzůdźymnygo Morza, nojrogszo hawyna morsko we Egipće. Podug tradycyji, zołożůno we 332 p.n.e. uod Macedůńskigo Aleksandra. Podug Alaina Verona mjasto istńoło uod 2686 p.n.e., a Macedůński Aleksander yno je rozbudowoł a doł mu swoje mjano. Za Ptolymyjuszůw Aleksandryjo bůła stolicům Egiptu, ńyskorzi za Rzimskigo Cysorstwa stolicům prowincyje. We 641 zdobyto uod muzułmanůw, kere shajcowoły Aleksandryjsko Biblijoteka, poważano za jedyn ze Śydmju Cudůw Śwjata. Ńyskorzi utraciła znoczyńe skiż coroz srogszyj roli Kajiru. Terozki je srogim uostrzodkem naukowym, kulturalnym a industryjowym.