Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# San Diego

|  |
| --- |
|  |
| **San Diego** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Wapyn San Diego | Fana San Diego |

 |
|  San Diego |
| Państwo |  Zjednoczōne Sztaty |
| Sztat |  Kaliforńijo |
| Burmistrz | Todd Gloria (2026) |
| Plac | 964,56 km² |
| Położyńe | 32°42'54'' N 117°09'45'' W |
| Wysokość | 129 m n.p.m. |
| Ludźi (2020) • liczba ludźi • gynstość • aglomeracyja |  1 386 932 1643,25 uos./km² 3 276 208 |
| Nr kerunkowy | 619, 858 |
| Pocztowy kod  | 92101–92124, 92126–92132, 92134–92140, 92142, 92143, 92145, 92147, 92149–92155, 92158–92161, 92163, 92165–92179, 92182, 92186, 92187, 92190–92199 |
| Mjasta partnerske |  Alcalá de Henares (Szpańijo)
 Campinas (Brazylijo)
 Cavite (Filipiny)
 Chŏnju (Połedńowo Koryjo)
 Dżalalabad (Afgańistan)
 Edinburgh (Wjelgo Brytańijo)
 Jokohama (Japůńijo)
 León (Meksyk)
 Perth (Australijo)
 Taizhong (Tajwan)
 Tema (Ghana)
 Tijuana (Meksyk)
 Warszawa (Polsko)
 Władywostok (Rusyjo)
 Yantai (Chiny) |
| Położyńe na karće kraju San Diego |
| Neczajta mjasta |
|  Galeryjo zdjyńć w Wikimedia Commons |

**San Diego** – mjasto we USA, we sztaće Kaliforńijo, we hrabstwje San Diego. Uostrzodek industryji a nauki.
# Brytyjsko Kolůmbijo

Brytyjsko Kolůmbijo na karće Kanady
**Brytyjsko Kolůmbijo** (ynglicko godka: *British Columbia* /bɹɪ.tɪʃ kə.lʌm.bi.ə/), **BC** (francusko godka: *la Colombie-Britannique*) je prowincyjo we Kanadźe, kero leży na zachodźe uůnygo państwa. Do kanadyjskij kůnfederacyje wźyli ja jako szůsto. Stolica Brytyjskij Kolůmbije je Victoria a ji nojwjynksze mjasto je Vancouver. We prowincyji půmjyszkuje 4 381 603 ludźi, zaś ji wjyrch je 944 735 km².

Brytyjsko Kolůmbijo leży wele Pokojnygo Uoceana. Grańica mo uod půłnoce ze Alaskům, kero je stanym USA a tyż ze inkszymi prowincyjůma Kanady - Jukůnym a Půłnocno-Zachodńimi Terytoryjůma. Uode wschodu grańica mo ze prowincyjům Alberta a uod połedńo ze amerikańskymi stanůma Washington, Idaho a Montana. Teroźne grańice Brytyjskij Kolůmbije ustanowjyli we 1846, kedy podpisali uoregůńsko umołwa.

## Przipisy
# Animal Liberation Front

|  |
| --- |
| Animal Liberation Front
  |
|  |
| Data założyniŏ | 1976 |
| Zasiyng | Aktywnŏ we wiyncyj aniżeli 40 państwach |
| Prezes | Ronnie Lee |
| Strona internetowŏ |

**Animal Liberation Front** (**ALF**, dosł. *Frōnt Wyzwolyniŏ Zwiyrzōw*) – miyndzynŏrodowŏ ôrganizacyjŏ walczōncŏ ô prawa zwiyrzōw, pasujōncŏ bezpostrzedniõ akcyjõ we rōmach niykerowanego ôporu. Uznŏwanŏ je bez regyrōnek USA za terrorystycznõ.

Animal Liberation Front je powstōnym we 1976 roku ôgōlnoświatowym ruchym radykalnych ôbrōńcōw zwiyrzōw. Jego aktywisty kludzōm zakōnspirowane akcyje bezpostrzednie na rzecz zwiyrzōw. Akcyje te majōm na cweku abo uwolniynie zwiyrzōw z placōw, we kerych, zdaniym ALF, dzieje im sie krziwda, abo radykalne fungowanie na szkodã instytucyje powodujōncych, zdaniym ALF, tã ciynżobã. Stōnd sōm akcyje uwŏlnianiŏ zwiyrzōw z ferm pelcu i hodowlanych (podle ALF niy dochodzi sam do raubōw, pōniywŏż uwŏżŏ sie zwiyrzy za swobodne istoty) jak tyż niszczenie statku wiwisekcyjnych laboratorium, masarnie itp. (chytanego bez ALF za akcyjõ dowiydziōnyj samoôbrōny spōłôdczuwajōncych).

Podle Departamyntu Krajowego Bezpiyczyństwa USA ôrganizacyjŏ ALF je uwŏżnŏ za 39% atakōw ekoterrorystycznych we Zjednoczōnych Sztatach.

## Przipisy

## Linki zewnyntrzne

* Ôficjalnŏ zajta ALF (ang.)
# Państwo

Polskŏ – państwo unitarne, ftore je tyż krejym
**Państwo** je politycznōm, suwerynnōm, terytorialnōm i ôbligatoryjnōm ôrganizacyjom społeczyństwa. Ôrganizuje i koordynuje robotã wielgich grup społecznych. Państwo mŏ tyż granice terytorialne. Je niyznŏleżne i niypodlygłe.

## Definicyjŏ prawnŏ

Prawne kryteria państwowości, przijynte na mocy kōnwyncyji we Mōntevideo ze 1933, ôkryślane sōm nastympujōnco: (artikel 1.) "Państwo jako podmiot prawa miyndzynŏrodnygo winno posiadać take elymynty:

* ôbstōnõ ludność,
* struktury sztrofowe,
* suwerynne włŏdze,
* ôkryślōne terytoriōm (wielgość państwa niy wpływo na jigo podmiotowość) ôddzielōne ôd inkszych granicōm,
* zdolność włażyniŏ we relacyje miyndzynŏrodne.
* ôkryślōne prawidła prawne

## Kryterium uznaniŏ państwa

Kōnwyncyjŏ była trefym rygiōnalnym a ôgraniczyła sie ino do państw amerykańskich, ale jij prawidła sōm przikwolōne we zwyczajowym prawie miyndzynŏrodnym.

Piyrszym problymym państwowości je uznanie państwa na arynie miyndzynŏrodnyj, czyli stwierdzynie ôd podmiotu prawa miyndzynŏrodnygo faktu istniyniŏ jakigoś państwa i gotowości do respektowaniŏ zwiōnzanych z tym skutkōw prawnych. Przedmiotym uznaniŏ może być: państwo, regyrōnek, insurgynty, strōna, co walczy abo nŏrōd. Uznanie państwa może być udzielōne abo indywidualnie ôd podmiotu prawa miyndzynŏrodnygo (napoczyńcie stosōnkōw dyplōmatycznych abo podpisanie umŏwy bilateralnyj), abo kolektywnie ôd skupiny państw (na podobne, jak we przipŏdku pojedynczygo państwa) abo ôrganizacyje miyndzynŏrodnyj (przijyńcie we poczet czōnkōw). Uznanie państwa winno mieć nŏturã jednoznacznõ i niyodwracalnõ, chociŏż we praktyce trefiŏ sie przipŏdki zawieszyniŏ abo zerwaniŏ stosunkōw dyplōmatycznych abo wyłōnczynie czōnka ôrganizacyje.

|  |
| --- |
| **Państwa Ojropy** |
|
Albańijo
• Andora
• Austrijo
• Belgijo
• Bjołoruś
• Bośńa a Hercegowina
• Bułgaryjo
• Chorwacyjo
• Czesko Republika
• Czorno Gůra
• Dańijo
• Estůńijo
• Finlandyjo
• Francyjo
• Grecyjo
• Irlandyjo
• Islandyjo
• Italijo
• Liechtenstein
• Litwa
• Luksymburg
• Łotwa
• Madźary
• Malta
• Mjymcy
• Mołdawijo
• Můnako
• Norwygijo
• Ńiderlandy
• Polsko
• Portugalijo
• Půłnocno Macedůńijo
• Rusyjo
• Růmůńijo
• San Marino
• Słowacyjo
• Słowyńijo
• Syrbijo
• Szpańijo
• Szwecyjo
• Szwajcaryjo
• Turcyjo
• Ukrajina
• Watykůn
• Wjelgo Brytańijo |

|  |
| --- |
| **Państwa Azyje** |
|
Afgańistan •
Armyńijo •
Arabja Saudyjsko •
Azerbejdżůn •
Bahrajn •
Bangladesz •
Bhutan •
Birma •
Brunei •
Chiny •
Cypr •
Filipiny •
Gruzyjo •
Indyje •
Indůnezyjo •
Irak •
Iran •
Izrael •
Japůńijo •
Jymyn •
Jordańijo •
Kambodża •
Katar •
Kazachstan •
Kirgistan •
Kuwejt •
Laos •
Liban •
Malediwy •
Malezyjo •
Můngolijo •
Nepal •
Pakistan •
Połedńowo Koryjo •
Půłnocno Koryjo •
Rusyjo •
Singapur •
Sri Lanka •
Syryjo •
Tadżykistůn •
Tajlandyjo •
Tajwan •
Turcyjo •
Turkmyńistan •
Uoman •
Ůzbekistan •
Wjetnam •
Wschodńi Timůr •
Zjydnoczůne Arabske Ymiraty |
# Pōłnocnŏ Afryka

Państwa Pōłnocnyj Afryki
**Pōłnocnŏ Afryka** to je regiōn Afryki, co ôbyjmuje pōłnocnõ tajlã kōntynyntu. Zaôbycz do krŏjōw Pōłnocnyj Afryki zaliczane sōm:

* Algeryjŏ
* Egipt
* Libijŏ
* Maroko
* Maurytanijŏ
* Sudan
* Tunezyjŏ
* Zachodniŏ Sahara
# Grenada

|  |
| --- |
|  |
| **Grenada** Grenada |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Fana Grenady | Wapyn Grenady |

 |
| Motto: (ang.) *The Land, The People, The Light* (*Źymja, Nacyjo, Śwjatło*) |
| Hymn:  *Hail Grenada* (*Sława Grenadźe*) |
|  |
| Uoficjalno godka | angelsko godka |
| Stolica | Saint George's |
| Polityczny systym | kůnstytucyjno monarchijo |
| Gowa państwa | krůl Karol III |
| generalno gubernatorka | Cécile La Grenade |
| Przikludziorz regjyrunku | prymjer Keith Mitchell |
| Rozlygowańy  • cołkowity  • strzůdlůndowe wody | 185. we śwjeće 344 km² 1,6% |
| Liczba ludźi (2012)  • cołkowito   • gynstość zaludńyńo | 197. we śwjeće 107 850 314 osůb/km² |
| ńypodlyguość | uod Wjelgij Brytańiji 7 lutygo 1974 |
| Religijo (głůwno) |  |
| Waluta | wschodńokarajibski dolar (XCD) |
| Czasowo zůna | UTC - 4 |
| Kod ISO 3166 | GD |
| Necowo důmyna | .gd |
| Automobilowy kod | WG |
| Telefůniczny kod | +1 473 |
| Autůnůmiczne terytoryja |  |
|  |
|  |

**Grenada** – państwo we Půłnocnyj Americe, we archipelagu Małe Antyle. Je rozlygowane na wyspje Grenada a połedńowyj tajli archipelagu Grenadyn. Ludność: 82% Negry, drugi plac majům Hindusy, trocha bjołych, 13% je krojcokůw.
# Myślowy eksperymynt

**Myślowy eksperymynt** (ôd niymieckigo *Gedankenexperiment*, użytygo piyrszy rŏz ôd Hansa Christiana Ørsteda) we nŏjszyrszym znaczyniu je użyciym hipotetycznygo scynariusza ku uproszczyniu spokopiyniŏ niykerych rzeczy abo zjŏwisk. Eksperymynty take przekludzŏ sie we roztōmajtych dziedzinach, ôd filozofije do fizyki, nŏjwiyncyj we przipŏdku, kej na pytaniy niy idzie znŏjś ôdpowiydzi spōmŏganyj naukowymi faktami abo przekludzyniy prōbowaniŏ je możebne teoretycznie ale niy praktycznie; btp. we twiyrdzyniu ô niyskōńczōnyj liczbie afōw teoretycznie idzie przekludzić eksperymynt z afami, praktycznie ale je to niymożebne (potrzebnŏ je niyskōńczōnŏ liczba afōw i maszin do pisaniŏ abo niyskōńczyniy moc czasu).

## Znōme myślowe prōbowania

### Fizyka

Myślowe eksperymynty we fizyce to m.in.:

* Kot ôd Schrödingera (kwantowŏ mechanika)
* Paradoks cwilingōw (ôsobliwŏ teoryjŏ relŏtywności)

### Filozofijŏ

We filozofiji porzōnd stosuje sie myślowe eksperymynty:

* Chińskŏ izba (filozofijŏ filipa, sztucznŏ inteligyncyjŏ, kognitywistyka)
* Dylymat wagōnika (tyż **dylymat zwrotnicy**) (etyka)
* Dylymat heresztanta
* Mōzg we nŏczyniu (epistemologijŏ, filozofijŏ filipa)
* Paradoksy Zenona z Elei
* Szif ôd Tezeusza
* Teleportacjyjŏ (metafizyka)

### Roztōmajte

* Paradoks kota i sznity z masłym
# COVID-19

Koronawirus SARS-CoV-2
**COVID-19** (uod ang. Co**rona**vi**rus **D**isease 20**19) – zakaźno ńymoc uoddechowego układu kero je wywołowano uod wirusa SARS-CoV-2. Pjyrszy roz bůła uozpoznano a uopisano we listopadźe 2019, we chińskim mjeśće Wuhan we prowincyji Hubei. We grudńu sztartła pandymijo.

## Prziczyna

Ńymoc COVID-19 je wywołowano uod wirusa SARS-CoV-2, kery je spokrywńůny ze wirusym SARS a przůdźij bůł roboczo mjanowany „2019-nCoV” (uod ang. 2019n**ovel **co**rona**v**irus*).

We listopadźe 2019 po pjyrszy roz zdjagnozowano bůło ńymoc we prowincyji Hubei, keryj stolicům je mjesto Wuhan. Chińske naukowce stwjerdźyli, że zdrzůdłym nowego korůnawirusa sům cyckocze.

## Uobjawy

Czynste uobjawy
* gorůnczko
* suchy kaszyl
* zmůnczenie
* płytki uoddech

Rzodsze uobjawy
* uodkrztuszańe plwoćiny
* bůl gowy
* dreszcz
* krwjopluće
* bůl we pjerśowej klatce
* bjegunka
* nudność
* wymjoty
* bůl gardła

Ńymoc może prowadźić do zapaleńa płuc, uostrej ńywydolnośći uoddechowej, sepsy a wstrzůnsu septycznego uoraz do śmjyrći.

## Pandymijo

Rozwůj pandymije COVID-19 – potwjerdzůne przipadki uod 12 styczńa do 29 lutygo 2020
Pandymijo COVID-19 sztartła na miće grudńa 2019. Na sztand 6 styczńa 2021 zachorzało przez 87 mln ludźi a umrziło przez 1,8 mln.

## Przipisy
# Kawala

|  |
| --- |
|  |
| **Kawala** |
|  Kavala |
| Państwo |  Grecyjo |
| Regijůn | Wschodńo Macedůńijo a Tracyjo |
| Burmistrz | Theodoros Mouriadis (2026) |
| Plac | 112,6 km² |
| Położyńe | 40°56'00'' N 24°24'00'' E |
| Ludźi (2021) • liczba ludźi • gynstość |  56 243 499,5 uos./km² |
| Nr kerunkowy | 2510 |
| Pocztowy kod  | 65x xx |
| Rejestracyjne tabule | KB |
| Mjasta partnerske |  Saint-Étienne
 Nürnberg |
| Położyńe na karće kraju Kawala |
| Neczajta mjasta |
|  Galeryjo zdjyńć w Wikimedia Commons |

**Kawala** (nowogrecko godka Καβάλα) - mjasto we Grecyji, we regijůńe Wschodńo Macedůńijo a Tracyjo, nade Egejskim Morzym. Śedźiba gminu Kawala. Uistrzodek industryje,
# Norwich

|  |
| --- |
|  |
| **Norwich** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Wapyn Norwich | Fana Norwich |

 |
|  Norwich |
| Państwo |  Wielgŏ Brytanijŏ |
| Krej | Yngland |
| Burmistrz | Paul Kendrick (2025) |
| Plac | 52,6 km² |
| Położyńe | 52°37'42'' N 01°17'48'' E |
| Ludźi (2022) • liczba ludźi • gynstość |  144 525 4100 uos./km² |
| Nr kerunkowy | 01603 |
| Pocztowy kod  | NR1-NR16 |
| Mjasta partnerske |  Rouen, Francyjo
 Koblenz, Mjymcy
 Novi Sad, Syrbijo
 El Viejo, Ńikaragua |
| Położyńe na karće kraju Norwich |
| Neczajta mjasta |
|  Galeryjo zdjyńć w Wikimedia Commons |

**Norwich** - mjasto we Wjelgij Brytańiji, we Ynglandźe, śedźbia hrabstwa Norfolk.