Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kyrgystan

|  |
| --- |
|  |
| **Кыргыз Республикасы Кыргызская РеспубликаKyrgysko Republika* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Fana Kyrgystanu | Wapyn Kyrgystanu |

 |
| Hymn: *Ak möngülüü aska* |
|  |
| Uoficjalno godka | kyrgysko godka, rusko godka |
| Stolica | Biszkek |
| Polityczny systym | republika |
| Gowa państwa | prezydent Sadyr Żaparow (Садыр Жапаров) |
| Przikludziorz regjyrunku | prymier Akylbek Żaparow |
| Rozlygowańy  • cołkowity  • strzůdlůndowe wody | 84. we śwjeće 198 500 km² 3,6% |
| Liczba ludźi (2020)  • cołkowito   • gynstość zaludńyńo | 110. we śwjeće 6 586 600 27,4 osůb/km² |
| Proklamacyjo niypodległości | Ôd SSSR 31. siyrpnia 1991. |
| Religijo (głůwno) |  |
| Waluta | sōm (waluta) (KGS) |
| Czasowo zůna | UTC +6 |
| Kod ISO 3166 | KG |
| Necowo důmyna | .kg |
| Automobilowy kod | KS |
| Telefůniczny kod | +996 |
| Autůnůmiczne terytoryja |  |
|  |

**Kyrgystan**, **Kyrgysko Republika** (kyrg. *Кыргызстан*, *Кыргыз Республикасы* trb. *Kyrgyzstan*, *Kyrgyz Respublikasy*; rus. *Кыргызстан*, *Кыргызская Республика* trb. *Kyrgyzstan*, *Kyrgyzskaja Riespublika*) – państwo we strzodkowyj Azyji, granica mo ze Chinōma, Kazachstanym, Tadżykistanym a Ōzbekistanym. Niy mo dostympu do morza, a 93% ônego powiyrzchnie zajmujōm gōry, z kerych nojwyższym pasmym je Tien-Szan ze Wiyrchym Zwyciynstwa (7439 m n.p.m.). Je sam tyż druge na świecie pod zglyndym placu gōrske jezioro, Ysyk-Köl (6236 km², głymbokość do 669 m). Klimat sam je kōntynyntalny suchy, idzie trefić place ze wiycznōm zmarzlinōm.

We gospodarce dōminuje bauerstwo, uprawiano je ziymia we dolinach. Do tego fedruje sie złoto, żywe strzybło a uran, przede wszyjskim na eksport.

|  |
| --- |
| **Państwa Azyje** |
|
Afgańistan •
Armyńijo •
Arabja Saudyjsko •
Azerbejdżůn •
Bahrajn •
Bangladesz •
Bhutan •
Birma •
Brunei •
Chiny •
Cypr •
Filipiny •
Gruzyjo •
Indyje •
Indůnezyjo •
Irak •
Iran •
Izrael •
Japůńijo •
Jymyn •
Jordańijo •
Kambodża •
Katar •
Kazachstan •
Kirgistan •
Kuwejt •
Laos •
Liban •
Malediwy •
Malezyjo •
Můngolijo •
Nepal •
Pakistan •
Połedńowo Koryjo •
Půłnocno Koryjo •
Rusyjo •
Singapur •
Sri Lanka •
Syryjo •
Tadżykistůn •
Tajlandyjo •
Tajwan •
Turcyjo •
Turkmyńistan •
Uoman •
Ůzbekistan •
Wjetnam •
Wschodńi Timůr •
Zjydnoczůne Arabske Ymiraty |
# Prowincyjo

**Prowincyjo** (ze łać. *provincia*) – we ńykerych państwach mjano jednůstki admińistracyjńy tajlůngu abo składowo tajla federacyji. Tajlůng tyn połaźi ze Starożytnygo Rzimu, wuůnczas uodpowjadoł zaśyngowi ajnflusu jednygo magisztratu.
# Ôsobisty kōmputer

Ajnfachowe kōmpōnynta ôsobistego kōmputra ze zaczōntku XXI stoleciŏ:

1) mōnitōr

2) bazowŏ plata

3) procesōr (CPU)

4) ôperacyjnŏ spamiyńć (RAM)

5) szkarta rozszyrzyniŏ

6) zasilacz (PSU)

7) ôptyczny napynd (CD, DVD itp.)

8) twardy dysk (HDD/SSD)

9) mysza

10) tastatura
**Ôsobisty kōmputer** (**PC**, ang. *personal computer*) – kōmputer ôgōlnego przeznaczyniŏ kerŏ miara, możebności a cyna predysponujōm go do indywidualnego użytku. Kōmputry ôsobiste sōm ôbsugowane dyrekt bez używŏcza kōńcowego, a niy bez technika abo inkszego szpecyjalisty. Ajnfachowo je używany bez jednã ôsobã. Prawidło te ôdrōżniŏ go ôd srogich kōmputrōw zorty mainframe abo minikōmputerōw, kaj mocka ôsōb używŏ z masziny w tym samym czasie.

## Historyjŏ

We latach 70. XX stoleciŏ we Zjednoczōnych Sztatach ukŏzały sie piyrsze systymy bazujōnce na mikroprocesōrach, kerych cyna dozwolała sprŏwōnek bez ôsoby prywatne abo myńsze fyrmy. Do tego mōmyntu na rynku krōlowały masziny zorty mainframe, kerych używŏczami były sroge korporacyje a agyncyje regyrōnkowe.

We styczniu 1975 roku we amerykōńskim czasopiśmie dlŏ elektroników *Popular Electronics* ukŏzoł sie ôpis systymu kōmputrowego Altair 8800, bazujōncego na procesōrze Intel 8080. Był to gysztel fyrmy MITS, kere ôdpadało tyż za produkcyjõ a dystrybucyjõ. Drōgōm wysyłkowōm idzie było nabyć go za zestŏw do samodzielnego mōntażu abo słożōny. We wersyji bazowyj niy posiadoł żŏdnyj masowyj spamiyńci, tastatury ani mōnitora. Program wkludzoł sie za pōmocōm szaltrōw, a efekt fungowaniŏ programu widzialny bōł na diodach LED. Wszeôbecnie uznŏwŏ sie Altair 8800 za piyrszy ôsobisty kōmputer. Dziynki ôdewrzōnyj architekturze, ukŏzały sie masziny peryferyjne, produkowane bez fyrmy trzicie. Ukŏzało sie tyż dedykowane software, m.in. gŏdka programowaniŏ BASIC, kery bōł piyrszym produktym fyrmy Microsoft. Idzie było kupić gotowe programy, a niy pisać jy samymu, co było tedy wszeôbecnõ praktykōm. Szrynga danych S–100 zastosowanŏ w Altair 8800 stała sie de-facto sztandardym a była używanŏ we inkszych kōmputrach ze tego ôkresu, w tym piyrszego klona – IMSAI 8800.

## Przipisy
# Mandżury

|  |
| --- |
| **Mandżury** |
| (ᠮᠠᠨᠵᡠ) |
|  |
| Wjelość do kupy | kole 10 500 000 |
| Gŏdka | Chińskŏ gŏdka, Mandżurskŏ gŏdka |
| Religije | Szamanizm, Buddyzm |
| Pokrewne etniyczne skupiny: | Tōngusy |
| Regiōny Zamiyszkōniyã:  Chiny - 10 410 585
  Taiwan - 12 000 |

**Mandżury** - Nacyjŏ s tōnguskich ludōw zamiyszkujōnca hlawniy Mandżuryjŏ we Chinach. Jejich gŏdka to Mandżurskŏ gŏdka, nale małŏ fto poradziy niyōm gŏdŏć.

## Przipisy

|  |
| --- |
| **Tōngusy** |
| **Tōnguske ludy** |
• Ewenki
• Eweny
• Mandżury
• Nanaje
• Negidale
• Orocze
• Orokeny
• Ōlczasy
• Siyby
• Solōny
• Udegeje
• Ultasy |
| **Historyczne ludy** |
• Duczery†
• Dżurczeny†
• Mohesy†
• Siyłeje†
 |  | † martwe |
# 1949

|  |
| --- |
|  rok 1949/MCMXLIX
XIX stoleće • **XX stoleće** • XXI stoleće
1944 « 1945 « 1946 « 1947 « 1948 « 1949 » 1950 » 1951 » 1952 » 1953 » 1954

Wydarzyńo:
Wydarzyńo szportowe:
Urodźyli śe:
 *Ekstra artikel: Kategoryjo:Rodzyńi we 1949.*
* 18 czyrwca - Jarosław Kaczyński a Lech Kaczyński, polske politikery

Pomarli:
 *Ekstra artikel: Kategoryjo:Umarći we 1949.*
Śwjynta ruchůme:
* **Wjelganoc**: 17 kwjetńa
* **Boże Ćoło**: 16 czyrwca
 |
# Tang Jiuhong

**Tang Jiuhong** (chiń.: 唐九红) (rodz. 14 lutygo 1969) to je bůło chińsko badmintůńistka, kero bůła aktywno we lotach 80. a na anfangu lot 90. XX stolećo. We dorobku mo m. in. titel Mistrzyńi Śwjata (1991) a brůnzowo mydajla s Uolimpjady we Barcelůńe.

### Linki zewnyntrzne

* Profil we databaseolympics (we angelskij godce)
# Changchun

|  |
| --- |
|  |
| **Changchun 長春** |
|  Changchun |
| Państwo |  Chińskŏ Ludowŏ Republika |
| Prowincyjo | Jikin |
| Burmistrz | Liu Changlong |
| Plac | 4738 km² |
| Położyńe | 43°54'00'' N 125°12'00'' E |
| Ludźi (2010) • liczba ludźi • gynstość • aglomeracyja |  4 193 073 885 uos./km² 7 647 439 |
| Nr kerunkowy | 431 |
| Pocztowy kod  | 130000 |
| Mjasta partnerske |  Mińsk, Bjołoruś
 Nuuk, Grynlandyjo
 Sendai, Japůńijo
 Québec, Kanada
 Windsor, Kanada
 Ulsan, Połedńowo Koryjo
 Wolfsburg, Mjymcy
 Masterton, Nowo Zylandyjo
 Czelabińsk, Rusyjo
 Nowosibirsk, Rusyjo
 Pejtersburg, Rusyjo
 Ułan Ude, Rusyjo
 Novi Sad, Syrbijo
 Žilina, Słowacyjo
 Flint, USA
 Little Rock, USA
 Stonington, USA
 Birmingham, Wjelgo Brytańijo |
| Położyńe na karće kraju Changchun 長春 |
| Neczajta mjasta |
|  Galeryjo zdjyńć w Wikimedia Commons |

**Changchun** - mjasto we Chińskij Ludowyj Republice, stolica prowincyji Jilin. Uostrzodek industryji a nauki. We lotach 1932-1945 pode mjanym Xinjing bůł stolicům Mandżukuo.
# Dynastyjŏ Qing

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| 清朝 Dynastyjo Qing |

 |
| **1644–1912** |
|

|  |
| --- |
|  |
| Fana dynastyje Qing |

 |
| Hymn:  *Gong Jin'ou* |
|  |
| Używanŏ gŏdka | chińskŏ gŏdka, mandżurskŏ gŏdka |
| Stolica | Mukden (1636–1644) Bejdżing (1644–1912) |
| Polityczny systym | mōnarchijŏ |
| Piyrszy Cysŏrz | Huangtaiji |
| Ôstatni Cysŏrz | Puyi |
| Wiyrchnia  • cołkŏ |  13,400,000 km² |
| Data nastōniŏ | 1644 |
| Rewolucyjŏ Xinhai | 1912 |
| Dōminujōncŏ religijŏ | buddyzm chiński,
kōnfucjanizm, taoizm, buddyzm tybetański,
chińskie religije chopske |

**Dynastyjŏ Qing** – ôstatniŏ chińskŏ dynastyjo panujōncŏ w latach 1644–1912.

We 1618 wōdz mandżurski Nurhaczi napoczōn jednoczynie ziymiōw chińskich, kōntynuowany bez jego syna Huangtaiji i wnuka Shunzi, kery we 1644 zdobōł Bejdżing a roznajmiōł sie cysŏrzym (panowoł do 1661). W czasie panowaniŏ jego nastympcōw: Kangxi, Yongzhenga a Qianlonga, prziłōnczōno było do Chin: Můngolijõ, Tybet, Dżungariõ a Kaszgariõ. We 1861 władzã ôbjōnła cysŏrzowŏ Cixi, jeji reakcyjnŏ polityka wnōntrznŏ, nastōniŏ bauerske, agresyjŏ impyriůw zachodnich, Rusyje a Japůnije ôstatecznie ôsłabiyły cysŏrstwo. Panowanie dynastyje Qing ôbalyła rewolucyjŏ chińskŏ we latach 1911–1913, a ôstatni mody cysŏrz Puyi ôstoł zmuszōny do abdykacyje.

## Przipisy
# Uopera

Wnytrze uopery La Fenice we Wenecyji we 1837 roku
**Uopera** (it. "dźeło") – scyńiczne dźeło muzyczne wokalno-insztrumyntalne, we kerym muzyka wspůłdźoła ze akcyjům dramatycznům (libretto). Istotům tygo gatůnku muzycznygo je synteza sztuk, czyli połůnczyńy słowa, muzyki, plastyki, ruchu, gestu uoraz szpila aktorskigo. Tyż kej i balet, wywodźi śa ze italskich, renesansowych maskarad karnawałowych, kere przyrodźiły śa we widowiska dramatyczne. Uopera skłodo śa ze aktůw, kere podźelone sům na scyny.
# Salarskŏ gŏdka

| *Salırça*
سالارچا |
| --- |
| **Używanŏ we** |  Chiny
* Ciynhai
* Gansu
* Siynciyan
 |
| **Używŏcze** | 70 000  |
| **Familijŏ** | Ałtajske gŏdki
 Turecke gŏdki
  Oghuzke gŏdki
  **Salarskŏ gŏdka** |
| Ôficjalny sztatus |
| **Ôficjalnŏ we** | *Żŏdyn kraj* |
| **Regulowanŏ ôd** | *Niy je regulowanŏ* |
| Kody |
| **ISO 639-1** | *żŏdyn* |
| **ISO 639-2** |  |
| **ISO 639-3** | `slr` |
|  |

**Salarskŏ gŏdka** - tureckŏ gŏdka s tajli oghuzkich gŏdek użiwanŏ we Chinach bez Salarōw we regiōnach Gansu, Ciynhai a Siynciyan.

## Przipisy

|  |
| --- |
| **Turecke gŏdki** |
| **Arghuske gŏdki** |
• Chalajskŏ |
| **Karlucke gŏdki** |
• Chorezmiańskŏ gŏdka†
• Czagatajskŏ†
• Ejnuskŏ
• Iliskŏ
• Lopskŏ
• Ujgurskŏ
• Uzbeckŏ |
| **Kipczakske gŏdki** |
• Baszkirskŏ
• Fergańskŏ†
• Karaczaj-bałkarskŏ
• Karaimskŏ
• Karakalpakskŏ
• Kazachskŏ
• Kipczakskŏ†
• Krymczakskŏ
• Krymskotatarskō
• Kumańskŏ†
• Kumyckŏ
• Kyrgyskŏ
• Nogajskŏ
• Starotatarskŏ†
• Sibiriskŏ
• Tatarskŏ
• Urumskŏ |
| **Oghurske gŏdki** |
• Bołgarskŏ†
• Czuwaskŏ
• Kazarskŏ †
• Tureckŏawarskŏ † |
| **Oghuzke gŏdki** |
• Afszarskŏ
• Azerskŏ
• Bałkańskŏgagauskŏ
• Gagauskŏ
• Kaszkajskŏ
• Krymskŏtureckŏ †
• Khorasanŏ-tureckŏ
• Ottomańskŏ tureckŏ †
• Peczyńskŏ †
• Salarskŏ
• Starŏ anatolijskŏ tureckŏ †
• Tureckŏ
• Turkmyńskŏ |
| **Syberyjske gŏdki** |
• Ałtajskŏ
• Chakaskŏ
• Czułymskŏ
• Dolgańskŏ
• Duchańskŏ
• Fuyukirgiskŏ
• Jakuckŏ
• Sarijugurskŏ
• Starŏtureckŏ †
• Starŏujgurskŏ †
• Szoryjskŏ
• Tofaskŏ
• Tuwaskŏ |
| **Inksze** |
• Prototureckŏ |
|  | † martwe |
# Ewenkiskŏ gŏdka

| *Эвэды̄ турэ̄н*
ᠧᠠᠩᠬᠢ |
| --- |
| **Używanŏ we** |  Rusyjŏ
* Krasnojarski Kraj

 Mōngolijŏ
* Selengiski Ajmag

 Chiny
* Wywnyntrznŏ Mōngolijŏ
* Siynciyan
* Hejlōnciyan
 |
| **Używŏcze** | 17 000 |
| **Familijŏ** | Ałtajske gŏdki
 Tōnguske gŏdki
  Pōłnocnŏ tōnguske gŏdki
   Ewenkiske gŏdki
   **Ewenkiskŏ gŏdka** |
| Ôficjalny sztatus |
| **Ôficjalnŏ we** | *Żŏdyn kraj* |
| **Regulowanŏ ôd** | *Niy je regulowanŏ* |
| Kody |
| **ISO 639-1** | *żŏdyn* |
| **ISO 639-2** |  |
| **ISO 639-3** | `evn` |
|  |

**Ewenkiskŏ gŏdka** – ałtajskŏ gŏdka s familije Tōnguskich gŏdek użiwanŏ bez kole 17000 Ewenkōw we Krasnojarskim Kraju we Rusyje; Wywnyntrznyj Mōngolije, Siynciyaniy a Hejlōnciyaniy we Chinach a Selengiskim Ajmagu we Mōngolije.

## Przipisy

|  |
| --- |
| **Tōnguske gŏdki** |
| **Pōłnocnŏ Tōnguske gŏdki** |
| Ewenkiske gŏdki |
• Ewenkiskŏ gŏdka
• Orokeńskŏ gŏdka
• Negidalskŏ gŏdka
• Kilisko gŏdka |
| Oroczŏ-Udegejske gŏdki |
• Oroczoskŏ gŏdka
• Udegejskŏ gŏdka |
| Eweńskŏ gŏdka |
• Eweńskŏ gŏdka |
| **Połedniyowŏ Tōnguske gŏdki** |
| Manczuske gŏdki |
• Mandżurskŏ gŏdka
• Dżurczeńskŏ gŏdka
• Siybeskŏ gŏdka |
| Nanajske gŏdki |
• Nanajskŏ gŏdka
• Ultaskŏ gŏdka
• Ōlczaskŏ gŏdka
 |  | † martwe |
# Tirana

|  |
| --- |
|  |
| **Tirana** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Wapyn Tirany | Fana Tirany |

 |
|  Tirana |
| Państwo |  Albanijŏ |
| Uokryng | Tirana |
| Burmistrz | Erion Veliaj (2025) |
| Plac | 1110 km² |
| Położyńe | 41°19'39'' N 19°49'08'' E |
| Ludźi (2023) • liczba ludźi • gynstość |  598 176 502 uos./km² |
| Nr kerunkowy | 42 |
| Pocztowy kod  | 1001-1028 |
| Mjasta partnerske |  Ankara, Turcyjo
 Atyny, Grecyjo
 Barcelůna, Szpańijo
 Bejdżing, Chiny
 Bruksela, Belgijo
 Bukareszt, Růmůńijo
 Bursa, Turcyjo
 Cobourg, Kanada
 Doha, Katar
 Firenze, Italijo
 Genova, Italijo
 Kijůw, Ukrajina
 Madryt, Szpańijo
 Marsylijo, Francyjo
 Moskwa, Rusyjo
 Paryż, Francyjo
 Praga, Czesko Republika
 Prisztina, Kosowo
 Podgorica, Czornogůra
 Prizren, Kosowo
 Rzim, Italijo
 Seul, Połedńowo Koryjo
 Sofijo, Bułgaryjo
 Sztokholm, Szwecyjo
 Torino, Italijo
 Ulcinj, Czornogůra
 Vilnius, Litwa
 Zagrzeb, Chorwacyjo
 Zaragoza, Szpańijo |
| Położyńe na karće kraju Tirana |
| Neczajta mjasta |
|  Galeryjo zdjyńć w Wikimedia Commons |

**Tirana** – nojsrogsze mjasto a stolica Albańiji a uokryngu Tirana. Uostrzodek industryji, nauki a kultury.