Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dugość geograficzno

Dugości geograficzne a ji stopńe
**Dugość geograficzno** (yng. *longitude*; zimbol λ) – jedno ze wspůłrzyndnych geograficznych. Wedle dugości geograficznej liczono je czasowo strefa na Źymji.

Punkty rozlygowane na půłkuli zachodńej (na zachůd uod połedńika 0° (Greenwich, Lůndůn) a połedńika 180°) majům **dugość geograficzno zachodńo** (zimbol: W). Punkty na půłkuli wschodńej (na wschůd uod połedńika 0° a 180°) majům **dugość geograficzno wschodńo** (zimbol: E). Wszyjske punkty rozlygowane na jednym połedńiku majům ta samo dugość geograficzno.

## Uobocz tyż

* Geograficzne wspůłrzyndne
* Szyrokość geograficzno
# Słůneczny Ukłod

Klara, planety i planety karłowate Słōnecznego Układu; srogości we skali, delki niy zachowujōm skali.
**Słůneczny Ukłod** to je planytarny ukłod we kerygo skłod wlazuje Słůńce a zwjůnzane ś ńim inksze ńybjeske ćoła: 8 planytůw, 166 znůmych terozki kśynżycůw, 5 karłowatych planytůw a miljardy inkszych ćoł, do kerych wrachowujymy planetojidy, uobjekty gurta Kuipera, kůmety, meteoroidy a mjyndzyplanetarny půł.

**Słůńce a planyty Słůnecznygo Ukłodu**| PN | Planyta/Gwjozda | Symbol | Szyrzka růwńikowo (km a szyrzka Źymje) | Masa (1021 kg a MZ) | Strzedńe uoddalyńy uod Słůńca (km a j.a.) | Czas uobjygu (dńůw / *źymskich lot*) | Uokres zwyrtńyńćo | kśynżyce | Zorta |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Słůńce |  | ok. 1 392 000 *109* | ok. 1 989 100 000 *332 950* | - | - | 25d 9h 7m | - | gwjozda |
| 1 | Merkury |  | 4 879 *0,3825* | 330,2 *0,0552* | 57 909 170 *0,3871* | 87,969 *0,2408* | 58d 15h 26m | 0 | skalisto |
| 2 | Wynus |  | 12 104 *0,9489* | 4 868,5 *0,8149* | 108 208 926 *0,7233* | 224,701 *0,6152* | 243d 0h 27m | 0 | skalisto |
| 3 | Źymja |  | 12 756 *1,0000* | 5 974,2 *1,0000* | 149 597 887 *1,0000* | 365,256 *1,0000* | 23h 56m 04s | 1 | skalisto |
| 4 | Mars |  | 6 805 *0,5335* | 641,9 *0,1074* | 227 936 637 *1,5237* | 686,960 *1,8808* | 24h 37m 23s | 2 | skalisto |
| 5 | Jowisz |  | 142 984 *11,2092* | 1 898 600,8 *317,8000* | 778 412 027 *5,2034* | 4 333,287 *11,8637* | 9h 55m 30s | 63 | gazowo |
| 6 | Saturn |  | 120 536 *9,4494* | 568 516,8 *95,1620* | 1 426 725 413 *9,5371* | 10 756,200 *29,4484* | 10h 39m 22s | 60 | gazowo |
| 7 | Ůrůn |  | 51 118 *4,0074* | 86 841,0 *14,5360* | 2 870 972 220 *19,1913* | 30 707,490 *84,0711* | 17h 14m 24s | 27 | gazowo |
| 8 | Neptůn |  | 49 528 *3,8827* | 102 439,6 *17,1470* | 4 498 252 900 *30,0690* | 60 223,353 *164,8799* | 16h 06m 36s | 13 | gazowo |

Wzglyndne uodległośći mjyndzy ćałůma ńybjeskimi we Słůnecznym Ukłodźe
## Przipisy
# Astrōnōmiczny ôbiekt

Czŏrnŏ dziura – astrōnōmiczny ôbiekt
**Astrōnōmiczny ôbiekt** to je kożdy naturalny ôbiekt fizyczny a tyż ukłŏd powiōnzanych ze sobōm ôbiektōw abo jejich struktur, wystympujōncy w przestrzyństwie kosmicznym poza granicōm atmosfery ziymskij. Astrōnōmicznymi ôbiektami zajmuje sie astrōnōmijŏ.

Postrzōd ciał modrych wyrōżniŏ sie nastympujōnce ôbiekty, układy i struktury: planety, miesiōnczki, planetoidy, gwiŏzdy, gwiŏzdozbiory, skupiny gwiŏzdowe, grōmady gwiŏzd, galaktyki, mgławice, grōmady galaktyk, materyjŏ miyndzygwiŏzdowŏ, gaz miyndzygalaktyczny, materyjŏ egzotycznŏ, antymateryjŏ, ciymnŏ materyjŏ, kwazary, czŏrne dziury i wiela inkszych.

Hipotytyczny astrōnōmiczny ôbiekt miar planety to synestiŏlny ôbiekt.
# Wynus

**Wynus** |
Wynus we naturalnych farbach |
| --- |
| Uodkryće |
| Uodkrywca | Ńyznony |
| Data uodkryćo | Znůna we starožytnośći |
| Parametry uorbity (J2000) |
| Strzedńe uoddalyńy uod Słůńca | 108 208 926km 0,723 331 99 j.a. |
| Uobwůd uorbity | 0,680 Tm 4,545 j.a. |
| Mimostrzůd | 0,0067 |
| Peryhelium | 107 476 002 km 0,718 432 70 j.a. |
| Aphelium | 108 941 849 km 0,728 231 28 j.a. |
| Rok gwjazdowy | 224,700 96 dńi (0,615 197 7 rokůw) |
| Synodyczny uokres uobjygu | 583,92 d |
| Strzedńo gibkość uorbitalno | 35,020 km/s |
| Maks. gibkość uorbitalno | 35,259 km/s |
| Miń. gibkość uorbitalno | 34,784 km/s |
| Nachylyńy uorbity wzglyndym ekliptyki | 3,394 71° (3,86° wzglyndem růwńika suůnečnygo]]) |
| kśynżyce | brak |
| Charakterystyka fizyczno |
| Szyrzka růwńikowo | 12 103,7 km (0,949 Źymje) |
| Plac | 4,60×108 km² (0,902 Źymje) |
| Uobjyntość | 9,28×1011 km3 (0,857 Źymje) |
| Masa | 4,8685×1024 kg (0,815 Źymje) |
| Gynstość | 5,204 g/cm³ |
| grawitacyjny szwůng na růwńiku | 8,87 m/s2 (0,904 g |
| Gibkość ućeczki | 10,36 km/s |
| Uokres zwyrtńyńćo | -243,0185 d |
| Gibkość kůntowa | 6,52 km/h (na růwńiku) |
| Nachyleńe uośi | 2,64° |
| Deklinacyjo | 67,16° |
| Albedo | 0,65 |
| Temp. powjyrzchńe\* |

| miń | strzed. | maks. |
| --- | --- | --- |
| 228 K (-45 °C) | 737 K (464 °C) | 773 K (500 °C) |

 |
| (\*mińimalna temperatura tyczy śe ino wjerchńich warstwůw atmosfery) |
| Skuod atmosfery |
| Ciśńyńe atmosferyčne | 9321,9 kPa |
| Dwutlynek wůngla | 96% |
| Azot | 3% |
| Dwutlynek śarki
Para wodno
Tlynek wůngla
Argon
Hel
Neon
ferajn karbonylowa
Chlorowodůr
Fluorowodůr  | śladowe |

**Wynus** – to je drugo podug uodlyguośći uod Słůńca planeta we Ukuadźe Słůnecznym. Tak kej Merkury, Źymja a Mars je to planeta skalisto. Wynus je jydnům s pjyńću planet, kere idźe uobezdrzeć gołymi ślypjůma. Bez to, co Wynus idźe uoglůndać ino rano a na uodwjeczyrz mjanowano je tyż *Gwjazdům Porannům* *Gwjazdům Wjeczornům* (starożytne Greki mjanowali jům *Phosphorus* a *Hesperos*). Jeji gynste chmury uodbijajům wjynkszość śwjatło a jejch żůłto farba je spowodowano wystympujůncym tam kwasym śarkowym. Wynus ńy mo kśynżyca. Mjano planety je uod rzimskij bogińi Wynus a jej symbol astrůnůmiczny to znak babůw.
# Jowisz

**Jowiš**  |
Zdjyńće Jowiša zuůnačůne bez sůnda Voyager 2  |
| --- |
| Uodkryće |
| Uodkrywca | - |
| Data uodkryćo | Znůmy we starožytnośći |
| Parametry uorbity (J2000) |
| Středńe uoddalyńe uod Suůńca | 778 412 020 km 5,203 36 j.a. |
| Uobwůd orbity | 4,774 T m 31,912 2 j.a. |
| Mimostřůd | 0,048 392 66 |
| Peryhelium | 740 742 600 km 4,951 558 43 j.a. |
| Aphelium | 816 081 455 km 5,455 167 59 j.a. |
| Rok gwjozdowy | 4 333,286 7 dni (11,8565 rokůw) |
| Synodyčny uokres uobjygu | 398,86 dńi |
| Gibkość uorbitalno | min. — 12,44 km/s śred. — 13,07 km/s maks. — 13,72 km/s |
| Inklinacyjo | 1,305° (6,09° do puaščyzny růwńika Suůńca) |
| kśynžyce | 63 |
| Charakterystyka fizyčno |
| Šyřka růwńikowo | 142 984 km (11,209 Źymje) |
| Šyřka bjegunowo | 133 709 km (10,517 Źymje) |
| Klapńyńće | 0,064 87 |
| Plac | 62,1796×109 km2 (120,5 Źymje) |
| Uobjyntość | 142,55×1013 km3  (1321,3 Źymje) |
| Masa | 1,8987×1027 kg (317,8 Źymje) |
| Gynstość | 1,33 g/cm3 |
| grawitacyjny szwůng na růwńiku | 24,79 m/s2 (2,530 g) |
| Gibkość ućečki | 59,54 km/s |
| Uokres zwyrtńyńćo | 9h 55min 30s  |
| Gibkość uobrotu na růwńiku | 45 360 km/h (12,6 km/s) |
| Nachylyńe uośi planety | 3,12° |
| Deklinacyjo | 64,49° |
| Albedo | 0,52 |
| Temp. powjeřchńi\* |  |
|  **– minimalno** | 110K (-163 °C) |
|  **– středńo** | 152K (-121 °C) |
|  **– maksymalno** | b.d |
| Skuod atmosfery |
| Ciśńyńe atmosferyčne | 70 kPa |
| Wodůr | ~86% |
| Hel | ~14% |
| Metan | ~0,1% |
| Para wodno | ~0,1% |
| Amońak | ~0,02% |
| Etan | ~0,0002% |
| Fosforowodůr | ~0,0001% |
| Śarkowodůr | <0,0001% |

**Jowiš** to je pjůnto podug uodlyguośći uod suůńca planeta we Ukuodźe Suonečnym, je uůna nojwjynkšo ze wšyjskich. Mo mynga kśynžycůw (do śyrpńa 2008 znajůmych je jejich 63) a tyž systym ringůw. Tak samo kej Saturn, Urůn a Neptůn je to planeta gazowo. Jowiš je jydnům s pjyńću planet, kere idźe uobezdřeć gouymi ślypjůma, a štwortym podug jasnośći uobjektym na źymskim ńybje. Masa Jowiša to je 1,8987×1027 kg, a je to 317,8 x wjyncy kej masa Źymje a 2,5 x wjyncy kej wšyjskich inkšych planet do kupy. Uobjygo suůńce nauokouo bez 11,8565 roku, uobrůt nauokouo wuasnyj uośi trwo 9 godźin, 55 minut a 30 sekund. Uodlyguość uod suůńca uod 740 do 816 mln km. Šyřka 142984 km (růwńikowo) a 133709 km (bjegůnowo). Pod wzglyndym chymičnym skuodo śe guůwńy s wodoru a helu.

## Przipisy
# 15 czyrwca

|  |
| --- |
| **Sobota**
13
 czyrwca
**2026szl: 60 551** |

**15 czyrwca** – pjyntnosty dźyń czyrwca, a 166. dźyń roku podug używanygo na Ślůnsku grygůrjańskigo kalyndorza. Do kůńca roku uostoło 199 dńi.

### Wydarzyńa na śwjeće

* 1954 - stworzůno UEFA

---

**Uobejzdrzij wszyjske dńi roku:**

Styczyń • Luty • Marzec • Kwjećyń • Moj • Czyrwjec • Lipjec • Śyrpjyń • Wrześyń • Paźdźerńik • Listopad • Grudźyń
#### Przipisy
# Kelwin

|  |
| --- |
| **kelwin [K]** |
| Ukłŏd | SI |
| Wymiar |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Jednostka | tymperatury |
| we jednostkach SI | podstawowŏ |
| Zdrzōdło miana | Lord Kelvin (William Thomson) |

**Kelwin** – jednostka tymperatury we układzie SI rōwnŏ 1/273,16 tymperatury termodynamicznyj pōnktu potrōjnego wody, ôznaczanŏ **K**. Definicyjŏ ôdnosi sie do wody ô takim składzie izotopowym: 0,00015576 mola 2H na jedyn mol 1H, 0,0003799 mola 17O na jedyn mol 16O i 0,0020052 mola 18O na jedyn mol 16O.

Decyzyjōm 26. Gyneralnyj Kōnferyncyje Miŏr ôd 20 mŏja 2019 r. definicyjŏ kelwina je takŏ: *Kelwin, ôznaczynie K, je to jednostka tymperatury termodynamicznyj w SI. Je ôna zdefiniowanŏ bez przijyńcie nasztalowanyj werty cyfrowyj stałyj Boltzmanna k, co wynosi 1,380 649×10-23, wyrażōnŏ we jednostce J K-1, co je rōwnŏ kg m2 s-2 K-1, kaj kilogram, meter i sekunda sōm zdefiniowane ze pōmocōm h, c i ∆νCs**.*

**Skala Kelwina** (**skala absolutnŏ**) to je skala termōmetrycznŏ absolutnŏ, tzn. zero w tyj skali ôznaczŏ nojniższõ teoretycznie możliwõ tymperaturã, jakõ może mieć ciało. Je to tymperatura, w keryj (podle fizyki klasycznyj) ustały wszelke dyrgania tajleczek. Tyj tymperatury niy idzie jednak ôsiōngnōńć – porachowanŏ była podle funkcyje, co uzależniŏ tymperaturã ôd ynergije kinetycznyj w gazach idealnych. Tã funkcyjõ ôpracowoł William Thomson, lord Kelvin, co na jego cześć nazwane były skala i jednostka tymperatury.

Inkszōm skalōm ô tyj włŏsności je skala Rankine’a, ôpartŏ na skali Fahrenheita.

Tymperatura 0 K je rōwnŏ tymperaturze −273,15 °C. Bez to, że skala Kelwina je ôpartŏ na skali Celsjusza i rōżnica tymperatury je w ôbōch przipadkach ta sama, tymperaturã w kelwinach dostŏwōmy bez przidanie do liczby wyrażōnyj w stopniach Celsjusza stałyj 273,15:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Przeciwnie do skale Celsjusza, w skali Kelwina niy używŏ sie pojyńciŏ „stopiyń”, tj. tymperatura 100 stopni Celsjusza to inakszyj tymperatura 373,15 kelwinōw. Niynŏleżne terŏźnie ôkryślynie „stopiyń Kelvina” ôstało zastōmpiōne mianym „kelwin” na mocy 3. rezolucyje XIII Gyneralnyj Kōnferyncyje Miŏr i Wŏg.

**Przelicznik °F na °C i na K w zakresie 0-1000 K**

## Przipisy
# Niutōn

|  |
| --- |
| **niutōn [N]** |
| Ukłŏd | SI |
| Wymiar |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Jednostka | siyły, ciynżaru, ciśniyńciŏ |
| Typowe symbole srogości | *F*, *Q*, *P*, *N*, *T* |
| we jednostkach SI |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
| we jednostkach CGS |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |
| Zdrzōdło miana | Isaac Newton |

**niutōn** – jednotka siyły we układzie SI (jednostka pochodnŏ układu SI), ôznaczanŏ **N**.

1 N to siyła, z jakōm trzeba fungować na ciało ô masie 1 kg, coby dać mu przispiyszynie rōwne 1 m/s²

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
Miano *niutōn* upamiyntniŏ angelskigo uczōnego Isaaca Newtona.

## Przikłady

* 1 N to siyła, z jakõ ziymskŏ grawitacyjŏ wpływŏ na ciało ô masie kole 10/98 kg ≈ 102 g (bp. małe jabko).
* Na powiyrchni Ziymie na ciało ô masie 1 kg działŏ siyła skerowanŏ w dōł ô wercie kole 9,81 N (to znaczy 1 kgf. We inżynieryji i w dziynnym życiu czynsto używŏ sie przibliżyniŏ:

```
9,81 N = 1 kgf ≈ 10 N.
```

* Dekaniutōn (daN) = 10 N je używany do ôkryślyniŏ wytrzimałości bp. sznōr jako przibliżynie 1 kgf.
* Siyła prziciōnganiŏ Ziymie, co funguje na czowieka ô masie 75 kg wynosi kole 736 N.

## Przedrostki SI

Wielokrotności i podwielokrotności jednostki (porubiōne sōm nojczyńścij używane):

| Wielokrotności |  | Podwielokrotności |
| --- | --- | --- |
| Mnożnik | Miano | Symbol |  | Mnożnik | Miano | Symbol |
| 100 | **niutōn** | N |  |   |   |   |
| 101 | dekaniutōn | daN |  | 10−1 | decyniutōn | dN |
| 102 | hektoniutōn | hN |  | 10−2 | centyniutōn | cN |
| 103 | **kiloniutōn** | kN |  | 10−3 | **miliniutōn** | mN |
| 106 | meganiutōn | MN |  | 10−6 | mikroniutōn | µN |
| 109 | giganiutōn | GN |  | 10−9 | nanoniutōn | nN |
| 1012 | teraniutōn | TN |  | 10−12 | pikoniutōn | pn |
| 1015 | petaniutōn | PN |  | 10−15 | femtoniutōn | fN |
| 1018 | eksaniutōn | EN |  | 10−18 | attoniutōn | aN |
| 1021 | zettaniutōn | ZN |  | 10−21 | zeptoniutōn | zN |
| 1024 | jottaniutōn | YN |  | 10−24 | joktoniutōn | yN |

## Ôbejzdrzij tyż

* kilogram-druk (kilopōnd)
* dyna

## Przipisy