Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Strzedńe Storocza

**Strzedńe Storocza** (tyż **Strzedńe Stoleća**, **Strzedńe Wjeki**) je uokres gyszichty Wschodńij Cywilizacyje uokryślůny mjyndzy V a XV stolećym.

Jejich anfang śe rozlygowuje zauobycz we roku 476 do kupy ze Upodkym Rzimiskigo Imperyjům a jejich szlus śe datuje na 1492, kej to Krzisztof Kolůmb uoddeknył Amerika. Tyż śe ńykej mjast tygo bjere 1453, skuli tygo, co we tym roku do kupy bůły trzi wożne wydarzyńa - Upodek Bizantyjskigo Imperyjům, wynokwjyńy durku (Gutenbergowa Biblijo) a kůńec stoletńij wojny.
# Grziby

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| Grziby |

 |
|  |
| **Systymatyka** |
| Dōmyna | eukariōnty |
| Supergrupa | Opisthokonta |
| Krōlestwo | grziby |
| **Nazwa systymatycznŏ** |
| Fungi R.T. Moore |
| **Synōnimy** |
| * *Mycophyta*
* *Eumycetes*
 |

**Grziby** (łac. *Mycota, Mycetes, Fungi*) to je krōlestwo przinŏleżōnce do dōmyny jōndrowcōw (*Eucaryota*). Dŏwnij, w znŏleżności ôd systymatycznego ujyńciŏ, taksōn tyn mioł gradus podkrōlestwa (*Fungi* R.T. Moore, 1971), podtypu (*Fungi* Engl. 1889) i klasy (*Fungi* Bartling, 1830).

Istniynie grzibōw zaôbserwowano było we wszyjskich cōunach klimatycznych, przede wszyjskim na lōndach, ale tyż w wodach (słodkich i słōnych). Do terŏz ôpisanych było kol. 70 tysiyncy zort grzibōw, ale brak litych kryteriōw niy przizwŏlŏ na akuratne szacowanie, w efekcie ta wielość może być wyższŏ. Szacuje sie, iże co roku cechuje sie strzednio 1700 nowych zort grzibōw. Podle danych dostanych z terynōw, na kerych poznane były ôrganizmy żywe, trufŏ sie, iże je kol. milijōna zort grzibōw (4 razy wiyncyj aniżeli roślin nasiynnych).

Wiek nojstarszych skamyniałości idyntyfikowanych za prŏwdopodobne kōnski grzibōw znŏdniyntych we arktycznyj tajli Kanady szacowany je na kole milijard lŏt.

## Charakterystyka

Wszyjske grziby to bez wyjōntku ôrganizmy cudzożywne, mogōm tōż wystympować ino w siedliskach zawiyrajōncych ôrganiczne zwiōnzki. Jednak mocka zort do swojigo życiŏ wymŏgŏ ino jejich minimalnych wielości. Mogōm być saprotrofami, co żywiōm sie umrzitõ materyjōm ôrganicznõ, abo pasożytami rozwijajōncymi sie utrŏtōm inkszych, żyjōncych ôrganizmōw. Zasadniczo sōm niyzdolne do aktywnego ruchu, w definicyji tyj sōm jednak niyścisłości. Prymitywne grziby wielokōmōrkowe wytwŏrzajōm mogōnce sie ruszać, jednokōmōrkowe, uwiciōne zarodniki pływkowe (zoospory). Charakterystycznõ cechōm grzibōw je ściana kōmōrkowŏ zbudowanŏ z chityny.

Postrzōd grzibōw nojliczniyjszõ grupōm sōm ôrganizmy wielokōmōrkowe, jednak wystympujōm tyż grziby jednokōmōrkowe, bp. drōżdże. Kōmōrka grzibu może być jednojōndrowŏ, dwujōndrowŏ abo wielojōndrowŏ – takõ wielojōndrowõ kōmōrkã nazywŏ sie kōmōrczakiem. Bazowym elymyntym budowy grzibōw sōm strzympki, porzōnd duge, nitkowate, ajnfachowe abo rozgałynziōne. Strzympki czynsto wystympujōm we skupinach i tworzōm grzibniã, a ta może tworzić jeszcze barzij słożōne struktury pełniōnce ekstra funkcyje, bp. podkłŏdki, sznōry grzibniowe, sklerocja, ôwocniki. Jednak ciało grzibōw niy wykazuje rozdziału na tkance i ôrgany – grziby sōm plechowcami.

Grziby mogōm dychać tlynowo abo beztlynowo (drōżdże). Dostŏwajōm tedy ynergijõ zdatnõ do życiŏ. Dychanie beztlynowe to gerowanie. W wyniku tego powstŏwajōm: alkohol etylowy i CO2.

## Przipisy
# Elephas maximus

|  |
| --- |
| **Azjatycki elefant** |
| Elephas maximus |
| Linnaeus, 1758 |
|  |
|  |
| Systymatyka
 |
| Dōmyna
 | eukariōnty |
| Krōlestwo
 | zwiyrzynta |
| Typ | chordata |
| Grōmada | cycacze |
| Rzōnd | proboscidea |
| Familijŏ | elephantidae |
| Zorta | **Elephas** |
| Gatōnek | *Elephas maximus* |
| Kategoryjŏ zagrożyniŏ (CKZG) |
|  zagrożōny |
| Zasiyng wystympowaniŏ |
|  |

**Elephas maximus** abo **azjatycki elefant** to zwiyrzã ze typu chordata, ze rzyndu proboscidea, ze grōmady cycaczy ze familije elephantidae, co je ôpisoł Linnaeus we 1758 roku. Wystympuje we Połedniowyj Azyji.

## Przipisy
# Jynczmiyń

**Jynczmiyń** (łac.: *Hordeum vulgare*) – zielina ze zorty trŏw, siŏnŏ ajnfachowo na świecie za ôbiyle. Jynczmiyń je siōny juże ôd ōngyfer 10 tysiyncy lŏt. Jynczmiyń może mieć do ōngyfer 1 myjtra wysokości. Robi sie z niego ôsucie, flŏki, krupy a browarny słōd.

Pole jynczmiyniu we Szpaniji
## Przipisy
# Francuskŏ gŏdka

Zasiyng francuskij gŏdki na śwjecie
**Francuskŏ gŏdka** (*français, la langue française*) – gŏdka ze zorty gŏdek rōmańskich familije gŏdek indoojropejskich. Je to ôjczystŏ gŏdka lŏ ung. 65 mln. ludzi, a ung. 280 mln. ludzi mjyszko we krajach, kaj francuskŏ godka je godkōm urzyndowōm. Mŏ ôna taki status we 32 krajach, wjynkszość z nich noleży do Frankofōnije - wspōlnoty krajōw francuskogŏdkowych. Je tyż jydnōm ze ôficjalnych gŏdek we ôrganizacyjach mjyndzynarodowych, l.b. Unije Ojropejskij, NATO a ÔZN.

Francuskŏ gŏdka pochodzi ôd łaciny a je jydnōm ze nojbarzi do niyj zbliżōnych gŏdek pod wzglyndym gramatyki a sôwnictwa, nale ajnflus na niōm miōły tyż gŏdki celtycke a germańske. Ôd XVIII wieku, aże do pjyrszyj połowy XX wieku pełniła funkcyjŏ lingua franca, a bōł użiwany m. in. bez dwory krōlewske a arystokracyjõ. Do dzisiej mŏ takõ rolã we terminolōgiji pocztowyj, szermjerce, ruletce a inkszych.

Alfabyt francuskij gŏdki mŏ 26 buchsztabōw:

a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z;

a tyż 2 ekstra ligatōry: œ, æ.

Niykere buchsztaby majōm tyż znŏki diakrytyczne: à, â, ç, é, è, ê, ë, î, ï, ô, û, ù, ü, ÿ.

Wystympujōm tyż dwu- a trziznŏki: ai, ais, ait, aî, ay, on, om, an, am, en, em, in, im.