Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Słōńce

Ôbrŏz turbulyncyje na wiyrchni Klary we dalekim ultraflidrlecie. (Nasa-SDO)
Cykl życiŏ Klary
**Klara**, abo **Słōńce** (łac. *Sol*, gr. *Ἥλιος, Hḗlios*, symbol: ) to je cyntralnŏ gwiŏzda Słōnecznego Układu, naôbkoło keryj krōnży Ziymia, inksze planety tego układu, planety karłowate i małe ciała Słōnecznego Układu. Klara skłŏdŏ sie z gorkij plazmy utrzimowanyj bez grawitacyjõ i formowanyj bez pole magnetyczne.

Astrōnōmiczny symbol Klary to rōndo z pōnktym we postrzodku: ☉ (Unicode: 2609).

## Charakterystyka

Klara je bezma idyjalnie ôbłōniatŏ, mŏ strzednicã kole 1 392 684 km, kole 109 razy srogszõ aniżeli Ziymia, a jeji masa (1,989 ×1030 kg, kole 333 tysiyncy razy srogszŏ aniżeli masa Ziymie (M⊕)) stanowi kole 99,86% imyntnyj masy Słōnecznego Układu. Skłŏdŏ sie z gorkij plazmy utrzimowanyj bez grawitacyjõ i formowanyj bez pole magnetyczne.

Klara uformowała sie kole 4,567 mld lŏt tymu skuli kolapsu grawitacyjnego przestrzyństwa we srogim ôbłoku molekularnym. Wiynkszość materyje zgrōmadziyła sie we cyntrum, a ôstatek utworzōł orbitujōncy naôbkoło niego, plaskaty dysk, z kerego ukształtowała sie ôstała tajla Słōnecznego Układu. Cyntralnŏ tajla stŏwała sie gynstŏ i gorkŏ, aże w jeji ôstrzodku ôstała zainicjowanŏ synteza termojōndrowŏ. Wyuczyni sōndzōm, iże hned wszyjske gwiŏzdy powstŏwajōm skuli tego procesu. Klara je zorty widmowego G2 V, to znaczy przinŏleży do tm. żōłtych karłōw lajtōngu bazowego; widzianŏ z Ziymie mŏ biołõ farbã.

## Skłŏd

Kole trzi sztwŏrte masy Klary stanowi wodōr, ôstatek zaôbycz hel. Ôstane 1,69% (co ôdpadŏ kole 5600 M⊕) tworzōm ciynżyjsze elymynta, w tym m.in. tlyn, wōngel, neōn i żelazło.

Podle masy:

* wodōr: 73,46%
* hel: 24,85%
* tlyn: 0,77%
* wōngel: 0,29%
* żelazło: 0,16%
* neōn: 0,12%
* azot: 0,09%
* krzymik: 0,07%
* magnez: 0,05%
* siarka: 0,04%

## Przipisy
# Wikcjōnorz

Logo Wikcjōnorza
**Wikcjōnorz** (yngl. *Wiktionary*) to je miyndzynŏrodowy a wielogŏdkowy internetowy dykcjōnorz, co fōnguje na softwarze MediaWiki ôd Wikimedia Foundation, dozwolajōnce edycyjõ kożdymu używŏczowi wchodzōncymu na zajtã a aktywnõ aktualizacyjõ ônyj treści.

## Necowe ôdwołania

* Przodniŏ zajta inkubatōra ślůnskiego Wikcjōnorza
# Mjeśůnczek

| Mjeśůnczek  |
| --- |
|
Mjeśůnczek uoglůndany s Źymje |
| Charakterystyka uorbity |
| Strzedńe uoddalyńe uod planety | 384 400 km (0,0026 j.a.) |
| Uobwůd uorbity | 2 413 402 km (0,016 j.a.) |
| Mimostrzůd | 0,0554 |
| Perycyntrum | 363 104 km (0,0024 j.a.) |
| Apogeum | 405 696 km (0,0027 j.a.) |
| syderyczny uobjyg | 27,321 661 d (27d7h43m) |
| synodyczny uobjyg | 29,530 588 d (29d12h44m2,8s) |
| Strzedńo uorbitalno gibkość | 1,022 km |
| Maks. uorbitalno gibkość | 1,082 km/s |
| Miń. uorbitalno gibkość | 0,968 km/s |
| Inklinacyjo | pomiyndzy 28,60° a 18,30° (5,145 396° do ekliptyki) |
| Dugość wynzła wstympujůncego | 125,08° |
| Dugość perygeum uorbity | 318,15° |
| Je naturalnym satelitům | Źymje |
| Fizyczno charakterystyka |
| Szyrzka růwńikowo | 3 476,2 km (0,273 Źymje) |
| Szyrzka bjegunowo | 3 472,0 km (0,273 Źymje) |
| Průmjyń | 1.737,064 km (0,273 Źymje) |
| Klapńyńće | 0,0012 |
| Plac | 3,793×107 km2 (0,074 Źymje) |
| Uodległość uod Źymje | 384 403 km |
| Uobjyntość | 2,197×1010 km3 (0,020 Źymje) |
| Masa | 7,347 673×1022 kg (0,0123 Źymje) |
| Gynstość | 3,344 g/cm3 |
| grawitacyjny szwůng na růwńiku | 1,622 m/s2 (0,1654 Źymje) |
| Gibkość ućyczki | 2,38 km/s |
| Uokres zwyrtńyńo nauobkoło uośi | 27,321 661 d (synchrůńiczny s uokresym uorbitalnym) |
| Gibkość uobrotu | 16,655 km/h (na růwńiku) |
| Nachylyńe uośi | pomiyndzy 3,60° a 6,69° (1,5424° do ekliptyki)  |
| Rektascensja na bjeguńe půunocnym | 266,8577° (17h47m26s) |
| Deklinacyjo | 65,6411° |
| Albedo | 0,12 |
| Jasność we połńi | -12,74 mag |
| Kůntowo szyrzka uod tarczy widźano s Źymje |

| perygeum | apogeum |
| --- | --- |
| 0°33'28" | 0°29'55" |

 |
| Tymp. powjyrzchńe\* |

| min. | střed. | maks. |
| --- | --- | --- |
| 40K (-233 °C) | 250K (-23 °C) | 396K (123 °C) |

 |
| Chymiczny skłod |
| Tlyn | 43% |
| Krzym | 21% |
| Alumińjum | 10% |
| wůngel | 10% |
| Źelozo | 9% |
| Magnez | 5% |
| Tytan | 2% |
| Ńikel | 0,6% |
| Sůd | 0,3% |
| Chrům | 0,2% |
| Potas | 0,1% |
| Mangan | 0,1% |
| Śarka | 0,1% |
| Fosfor | 500 ppm |
| wůngel | 100 ppm |
| Azot | 100 ppm |
| Wodůr | 50 ppm |
| Hel | 20 ppm |
| Skłod atmosfery |
| Atmosferyczny durk | 3×10−13 kPa |
| Hel | 25% |
| Neůn | 25% |
| Wodůr | 23% |
| Argon | 20% |
| Metan
Amůńak
Dwutlynek wůngla | śladowe |

**Mjeśůnczek** je jydynym stałym naturalnym satelitům Źymje. Je uůn pjůntym co do wjylgośći kśynżycym we Słůnecznym Układźe. Strzedńo uodlygłość uod postrzodka Źymje do postrzodka Mjeśůnczka je 384403 km, to je myńij wjyncyj tela, co trzidźestakrotność szyrzki Źymje. Szyrzka Mjeśůnczka je růwno 3474 km, to je trocha wjyncyj uod 1/4 szyrzki Źymje. Uoznoczo to, iże uobjyntość Mjeśůnczka to 1/50 uobjyntośći źymskij kugle. Grawitacyjne przispjyszyńy na jego placu je kole 6 razy słabsze. Mjeśůnczek robi połny uobjyg Źymje we czaśe 27,3 dńa, a uokresowe zmjany we geůmetryji układu Źymja-Mjeśůnczek-Słůńce powodujům wystympowańy fazůw Mjeśůnczka, co powtorzajům śe we 29,5-dńowym cyklu.
# 12-godźinny zygor

**12-godźinny zygor** – kńif na szrajbowańe czasu, we kerym doba je tajlowano na dwje tajle: do połedńa (łać. ante meridiem, skrůt **AM**) a po połedńu (łać.  *post meridiem*, skrůt **PM**). Mimo aże mjana sům ze łaćińskij godki, tako systyma je używano uobyczńe we anglosaskich krejach.
# Żydowski kalyndorz

**Żydowski kalyndorz**, lebo **hebrajski** (hebr. **הלוח העברי**) – mjeśůnczkowy kalyndorz (terozki mjeśůnczkowo-klarowy) używany bez symicke plymjůna uod przedgyszichtowych czasůw. Terozki używano wersyjo bůła wkludzůno we 359 roku uod sanhedryna.

Ajnfachowy rok moge być 354, 355 abo 356 dńůw dugi. Dugość przestympnych rokůw je 383, 384 abo 385 dńůw. Mjanůje śe uůne roki ułůmnymi, ajnfachowymi a połnymi. We ułůmnym roku we mjeśůncu cheszwan je jedyn dźyń myńi. We połnym kislew mo jedyn dźyń wjyncy.

Rachowańy rokůw je uod stworzyńo śwjata we 6 dńůw, kere podug żydowskich religijnych autorytetůw bůło 7 paźdźerńika 3761 p.n.e. skirz tygo rok 2010 je podyg żydowskigo kalyndorza rokem 5770/5771. Religijny rok mo anfang 1 dńa we mjeśůncu tiszri (wrześyń/paźdźerńik).

Hebrajski rok je potajlowany na 12 mjeśůncůw na 29 abo 30 dńůw dugich. Co trzi, a roz za kedy 2 roki dodowo śe trzinosty mjeśůnc mjanowany *adar bet*, *adar szeni* (*adar II*) abo *weadar* kery mo 29 dńůw, coby roki mjeśůnczkowy a klarowy bůły jednake. Drugi *adar* dodowo śe we cyklu Metůna co mo 19 rokůw, bez dwa kolejne roki, dodawany je zowdy do 3, 6, 8, 11, 14, 17 i 19 roku tygo uokresu.

Mjana mjeśůncůw sům brane ze babilůńskij tradycyji: tiszri, cheszwan, kislew, tewet, szwat, adar I (inksze nazwy: *adar, adar-alef*, adar II (tyż *adar-bet, weadar*), nisan, ijar, siwan, tamuz, aw, elul, kere majům do śa na uopy 30 (tiszri) abo 29 dńůw. Anfang mjeśůnca tiszri a śwjynto nowygo roku (Rosz ha-Szana) przipado kole podźimkowyj růwnonocy.

### Necowe uodwołańa

* yeshiva.org.il (we angelskij godce)
# Astrōnōmijŏ

Wystŏwiynie chińskigo astrōnōma
Pŏrã ze kelanŏstu teleskopōw we ôbserwatoriōm Roque de los Muchachos na wyspie La Palma na Wyspach Kanaryjskych. Ôd lewyj Teleskop Williama Herschela, Ôdwarty Teleskop Holynderski, Teleskop Zynitowy Carlsberg, Szwedzki Teleskop Słōneczny, Teleskop Isaaca Newtona i Teleskop Jacobusa Kapteyna.
**Astrōnōmijŏ** (gr.: ἀστρονομία) – nauka ô ciałach niybieskch, jejich budowie, ruchach, pochodzyniu a ewolucyji, a tyż ô materyji rozproszōnej we przestrzyństwie kosmicznym (mianowanym tyż kosmosym). Astrōnōmijŏ, a radszyj jij tajla mianowanŏ kosmologijōm, tykŏ sie tyż wszechświata jako cołkości. Miano astrōnōmijŏ wziōnło sie z greki: gr. ἄστρον *astron* (gwiŏzda) + νόμος *nomos* (prawo).

Astrōnōmijŏ idzie inakszyj mianować naukōm ô wszelich ôbiektach a zjŏwiskach, co trefiajōm sie poza Ziymiōm.

Dzisiyjszŏ astrōnōmijŏ je dicht zwiōnzanŏ ze astrofizykōm, kerŏ je używaniym praw fizyki do interpretacyje wynikōw ôbserwacyji astrōnōmicznych. Zwiōnzek tyn je tak głymboki, iże dzisiej ôbie dziedziny sōm bezma jydnościōm. Mōg ôn powstać skuli ôdkryciŏ, iże astrōnōmiczne ôbiekty skłŏdajōm sie ze takij samyj materyje, co wszyjske inksze ôbiekty naôbkoło nŏs.

Ôbiekty, kerymi zajmuje sie astrōnōmijŏ, to astrōnōmiczne ôbiekty: planety, miesiōnczki, planetoidy, gwiŏzdy, gwiŏzdozbiory, skupiny gwiŏzdowe, grōmady gwiŏzd, galaktyki, mgławice, grōmady galaktyk, materyjŏ miyndzygwiŏzdowŏ, gaz miyndzygalaktyczny, materyjŏ egzotycznŏ, antymateryjŏ, ciymnŏ materyjŏ, kwazary, czŏrne dziury i wiela inkszych. Astrōnōmijŏ badŏ tyż procesy, co zachodzujōm miyndzy tymi ciałami.

Muzōm astrōnōmije je Ōranijŏ.

## Bibliografijŏ

* Jadwiga Waniakowa *Polska naukowa terminologia astronomiczna* 2003, Wyd. IJP PAN, Krakōw ISBN 83-87623-67-0 (pl.)
# Kůmputer

Kůmputer iMac
**Kůmputer** (ang. *computer* uod łac. *computare* - rachować) – elektroniczno maszyna kero je mogebna być zaprůgramowano do roztomajtych logicznych dźałań a rachowańo. Terozki kůmputry fungujům skiż uoperacyjůw na sztrůmowych sygnołach zero - jedyn. Dowńij, s anfanga uůnych egzistowańo, kůmputry bůły analogowe. Skoro wszyjske kůmputry fungujům we opraću uo architektura von Neumanna. Kożdy kůmputer mo procesor, pamjyńć a urzůndzyńa wejśća/wyjśća. Do kůmputrůw wrachowujům śe kůmputry uosobiste, superkůmputry, mobilńoki, mocka urzůndzyń wbudowanych (embedded devices) atp.
# Mjymjecko godka

| Mjymjecko godka *Deutsch* |
| --- |
| **Plac** | 9. (Ethnologue 1996) |
| Uoficjalny sztatus |
| **Uoficjalno we** | Austrijo, Belgijo, Liechtenstein, Luksymburg, Mjymcy, Szwajcaryjo |
| **Regulowano uod** | Interstate-Ausschusses der deutschen Rechtschreibung |
| Kody |
| **ISO 639-1** | `de` |
| **ISO 639-2** | `deu/ger` |
| **ISO 639-3** | `deu` |
|  Zaśyng mjymjeckij godki |

**Mjymjecko godka** (tyż: **ńymjecko**, mjym. *Deutsch*, *deutsche Sprache*) – godka ze grupy zachodńij familije godek germańskich. Je fest zrůżńicowano rygjůnalńy, a ńykere djalekta – take kej djalekt używany we "mjymjeckogodkowyj" tajli Szwajcaryje (Schweizerdeutsch albo Schwyzerdütsch/Schwiizertüütsch, noleżůncy do grupy djalektůw alymańskich) – sům roz za czas klasyfikowane za uosobne godki. Nojbliży spokrewńůno je ze godkům ńiderlandzkům, kero ale cechuje barźij uproszczůny gramatyczny systym.

Mjymjecko godka dała kupa ausdrukůw a gramatycznych strukturůw do ślůnskij godki. Bajszpil takich słůw to: aszynbecher (uod *Aschenbecher*), cug (uod *Zug*), bajszpil (uod *Beispiel*) a moc inkszych. Do 1945 bůła uůna důminujůncům godkům we Ślůnsku.
# Norwesko godka

**Norwesko godka** (nor.: *norsk* ) je godka skandynawsko, kerům godajům Norwegi. Je uůna godkům urzyndowům Norwygije. Norwesko godka je podano na důńsko a szwedzko.

Szrajbůnkym norweskij godki je łacińske abecadło ze trzyma dodatkowymi buchsztabůma: Æ, Ø a Å. Gramatyka je uoparto na gramatyce godki staronordyjskij, ze tym jyno, iże terozki norwesko godka mo redukowano fleksyjo, bestůż mo uůna charakter godki analitycznyj. We norweskij godce wystympuje przedjimek.
# Szwedzko godka

| szwedzko godka *svenska* |
| --- |
| **Godany we** | Szwecyjo, Finlandyjo |
| **Regijůn** | Alandzke Wyspy |
| **Plac** | 89 (Ethnologue 1996) |
| **Familijo** | germańsko |
| **Abecadło** | łaćińske |
| Uoficjalny sztatus |
| **Uoficjalno we** | Szwecyjo, Finlandyjo
(wspjyrkowo ze 25 inkszymi we Ojropejskij Uńiji) |
| **Regulowano uod** | Språkrådet |
| Kody |
| **ISO 639-1** | `sv` |
| **ISO 639-2** | `swe` |
| **ISO 639-3** | `swe` |
|  Plac, kaj używo śe szwedzkij godki |

**Szwedzko godka** (szw. *svenska*) je godka půłnocnogermańsko, kerům godo wele 8,5 mln. ludźi, nojwyncyj we Szwecyji a tajli Finlandyji (wybrzeże a Alandzke Wyspy). Je uůna wzajym do spokopjyńo ze norweskům a důńskům godkům. Do ji zapisywańo używo śe łaćińskigo abecadła ze trzema ekstra znakůma: *Å*, *Ä* a *Ö*. Gramatyka je, jakby porůwnać ze staronordyjskům godkům, uproszczůno. Zredukowano je fleksyjo, co dowo ji charakter godki analitycznyj.

## Bajszpil użyćo

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| „ | Alla människor är födda fria och lika i värde och rättigheter. De är utrustade med förnuft och samvete och bör handla mot varandra i en anda av broderskap. | ” |
| — Powszechno deklaracyjo praw czowjeka |
# Niderlandzkŏ gŏdka

| Niderlandzkŏ gŏdka *Nederlands*
Vlaams |
| --- |
| **Używŏcze** | 23mln (2006)  |
| **Familijŏ** | Indo-ojropejske gŏdki
 Germańske gŏdki
  Zachodnio-germańske gŏdki
   Dolnofrankōńske gŏdki
   Niderlandzkŏ gŏdka |
| **Abecadło** | Łacińske abecadło |
| Ôficjalny sztatus |
| **Ôficjalnŏ we** | * Aruba
* Belgijŏ
* Curaçao
* Niderlandy
* Sint Maarten
* Surinam
 |
| **Regulowanŏ ôd** | Nederlandse Taalunie (Unijŏ Niderlandzkij Gŏdki) |
| Kody |
| **ISO 639-1** | `nl` |
| **ISO 639-2** | `nld` |
| **ISO 639-3** | `nld` |
|  |

**Niderlandzkŏ gŏdka** – zachodnio-germańskŏ gŏdka amtowŏ we Niderlandach, Belgiji, Surinamie a na Arubie, Sint Marteen a Curaçao.

## Przipisy