Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Charles Darwin

Charles Darwin
**Charles Darwin** (nar. 12 lutego 1809 we Shrewsbury, um. 12 kwietnia 1882 we Downe) to bōł jedyn z nojbarzij znanych biologōw a piyrszych badŏczy ewolucyje. Autōr teoryje ewolucyje, kerŏ je terŏźnie uznŏwanŏ za paradygmat w biologiji.
# Biologijŏ

**Biologijŏ** (z gr. βίος (*bios*), 'życie' i λόγος (*logos*), 'słowo, nauka') – nauka przyrodniczŏ, kera ôpisuje życie a ôrganizmy żywe.

## Historyjŏ

Miano to wymyślyli we 1802 roku niyzależnie Gottfried Reinhold Treviranus a Jean-Baptiste Lamarck.

## Przipisy
# Nauka

**Nauka** – pojyńcie co mo moc znaczyń, ftore idzie zmiarkować za zbiōr ludzkij wiydzy, kero ôstała uszachtlowanŏ w systym i wyrażōno we hipotezach a tyjoryjach. Inakszyj definiuje sie ja za mynga podszukowań, kludzōnych podle ôkryślōnych metod, nad roztōmajtymi zjawiskami abo ôbiektami, kerych efektym sōm sōndy, tyjoryje, a tyż i wiydza, co wyniko ze tych podszukowań.

## Niyjednoznaczność pojyńcia nauka

Pojyńcie *nauka* je używane we fachowyj literaturze i potocznyj godce w moc roztōmajtych, ale zbiyżnych a powiōnzanych ze sobōm znaczyniach. Skuli wieloznaczności tego pojyńcia, roztōmajtości jego desygnatōw, jak tyż wielości aspektōw, w kōntekście kerych może być rozwożano, niy ma jednyj, uniwerzalnyj definicyje nauki.

Rozumiyniy pojyńcia nauka może być tyż jednake z ôkryślyniym wiydza, kere tyż je pojyńciym niyôstrym. Ôba ôkryślynia definiowane sōm za mynga wiadōmości zdobytych dziynki podszukowaniōm, uczyniu sie, ale tyż jako zasōb informacyji z jakigoś ôbszaru wiedzy.

## Terytorialno i godkowo roztōmajtość znaczyń

Pojyńcia, kerymi prōbuje sie definiować nauka w inkszych godkach czynsto majōm roztōmajte znaczynia. Słowo *science*, co pojawio się we angelskij a francuskij godce ôdnosi sie ino do matymatycznych a przirodniczych nauk. Szyrsze znaczyniy mo niymiecke słowo *Wissenschaft*, kere zawiyro we sia tyż nauki humanistyczne. Używane we polskij godce słowo nauka mo jescy szyrszy zakres, bo ôbyjmuje tyż teologijo i nauki praktyczne.

## Naukowo terminologijo we ślōnskij godce

Ślōnsko godka niy ma jeszcze ôbsztalowanyj naukowyj terminologije. Biere sie ze niywielu naukowych papiōrōw, kere dotynczos ôstały we nij napisane. Ślōnski naukowy styl je teroźnie na etapie formowanio sie.

Do ôpisanio zbioru uporzōndkowanyj, zweryfikowanyj wiydzy, kero je efektym podszukowań ślōnske badocze a tōmacze używajōm pojyńcio nauka. Niyôbecne sōm pożyczki ze inkszych godek typu miymiecke *Wissenschaft* abo angelske *science*. Niy używo sie tyż ślōnskigo ôkryślynio wiydza, kere bez tyn przikłod za postrzednictwym polskij godki ôstało wkludzōne do czeskij i pojawio sie we nij jako věda.

Pojyńcie nauka miało przōdzij wynższe znaczyniy, niyźli teroźnie. We godce ślōnskij, podobnie jak i we polskij godce ôdnosiyło sie do procesu przekazowanio inkszym wiydzy, nabywanio jeji samymu, ale tyż dowanio dorad abo skazowanio spōsobu postympowanio, bp. kościelne nauki. Z czasym, możebnie pod ajnflusym polskij godki, przidano jeji ekstra znaczyniy, co ôdnosi sie do wiedzy sebranyj w drōdze podszukowań nad roztōmajtymi zjawiskami jak tyż ôbiektami, kludzōnych podle ôkryślōnych metod.

## Przipisy
# Geografijo

Fizyczno mapa Źymji
**Geografijo** (gr. *Γεωγραφία*, *γῆ* *geos* – "źymja" i *γράφω grapho* – "pisza") – nauka uo zrůżńicowańu powjyrzchńi Źymji, a dźałalnośći i ajnfluśe ludźi na ja i na środowisko przirůdńicze. Za autůra mjana "geografijo" uznowo śe greckigo matymatyka, astrůnoma a filozofa - Eratostenesa s Cyreny.

## Zorty geografji

Geografijo je naukům, kero mo dwa kerunki badań (tzw. dualism):

1. Geografijo fizyczno - zajmuje śe bezma ino środowiskjym przirůdńiczym
2. Geografijo społeczno-ekůnůmiczno - zajmuje śe wszelkům dźałalnośćům ludźi i strukturům żyća społycznygo a gůspůdarczygo