Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Rok (czas)

**Rok** - miara czasu miyndzy dwōma takimi samymi położyniami Ziymie we jij ruchu po ôrbicie naôbkoło Słōńca. Idzie tyż godać ô rokach inkszych planet. Je to ôdstymp czasu miyndzy dwōma takimi samymi położyniami planety we jeji ruchu po ôrbicie naôbkoło jij gwiŏzdy macierzystyj.

### Rok kalyndŏrzowy

Rok kalyndŏrzowy to ôkres miyndzy dwōma takimi samymi datami we danym kalyndŏrzu.

We kalyndŏrzu gregoriańskim rok mŏ 365 dni, a przestympny 366.

Dugości rokōw planet Ukłŏdu Słōnecznygo

* Merkury - 87,96935 dni (0,240847 roku Ziymie)
* Wynus - 224,700 96 dni (0,615 197 7 roku Ziymie)
* Ziymia - 365 d 5 h 48 min
* Mars - 686,9601 dni (1,8808 roku Ziymie)
* Jowisz - 4 333,286 7 dni (roku Ziymie)
* Saturn - 10 759,5 dni (29,46 roku Ziymie)
* Urōn - 30 708,16 dni (84,07 roku Ziymie)
* Neptōn - 60 223,352 8 dni (164,88 roku Ziymie)
# Źymja

**Źymja** | Naćiś uobrozek, coby powjynkšyć |
| --- |
| Parametry uorbity (J2000) |
| Středńe uoddalyńe uod Słůńca | 149 597 887 km (1,00000011 j.a.) |
| Uobwůd orbity | 0,940×109km (6,283 j.a.) |
| Mimostrzůd | 0,01671022 |
| Peryheljům | 147 098 074 km (0,9832899 j.a.) |
| Apheljům | 152 097 701 km (1,0167103 j.a.) |
| Rok gwjozdowy | 365,25696 dńo (1,0000191 rokůw) |
| Synodyczny uokres uobjygu | ńy tyczy |
| Strzedńo wartkość uorbitalno | 29,783 km/s |
| Maks. wartkość uorbitalno | 30,287 km/s |
| Miń. wartkość uorbitalno | 29,291 km/s |
| Nachylyńy uorbity wzglyndym ekliptyki | 0,00005° (7,25° wzglyndem růwnika słůnecznego) |
| kśynżyce | 1 |
| Charakterystyka fizyczno |
| Szyrzka růwńikowo | 12 756,274 km |
| Szyrzka bjegůnowo | 12 713,500 km |
| Strzedńo Szyrzka | 12 745,591 km |
| Klapńyńće | 0,003352861 |
| Strzedńi uobwůd | 40 041,455 km |
| Plac | 510 072 000 km2 148 940 000 km2 lůndu (29,2%)
361 132 000 km2 wody (70,8%) |
| Uobjyntość | 1,0832×1012 km3 |
| Masa | 5,9736×1024 kg |
| Gynstość | 5,515 g/cm3 |
| Přispjyšyńy grawitacyjne na růwńiku | 9,780 m/s² 1 (0,99732 g) |
| Gibkość ućeczki | 11,186 km/s |
| Gibkość lińiowa na růwńiku | 1674,38 km/h  |
| Gibkość kołowa | 15°/h (7,272×10−5 rad/s) |
| Nachylenie růwńika wzglyndem płaščyzny uorbity | 23,439281° |
| Deklinacyjo | 90° |
| Albedo | 0,367 |
| Temp. powjyřchńe |

| min. | strzed. | maks. |
| --- | --- | --- |
| 185K | 287K | 331K |

 |
| Ciśńyńe atmosferyčne | 100 kPa |
| Skuod atmosfery |
| Azot | 78,08% |
| Tlyn | 20,95% |
| Argon | 0,93% |
| Dwutlynek wůngla, Para wodno, inksze gazy | śladowe, 1% (zmjenne) |

**Źymja** (łać. Terra) – trzećo we kolejnośći (liczůnc uod Słůńca) a pjůnto co do wjelgośći planeta Ůkłodu Słůnecznygo.

Nołokoło Źymje krůnży jydyn naturalny satelita – Mjeśůnček a prawdopodobńy dwa kśynžyce půłowe (kśynżyce Kordelewskigo) a wjelgo liczba sztucznych satelitůw. Stoło, stabilno uorbita mo tyż planetojida 3753 Cruithne, kero pozostawo we rezůnańśe s uorbitům Źymje beś ńykerych naukowcůw je uważano za drůgi kśynżyc Źymje.

Źymja uformowoła śe ůngyfer 4,5 milijorda rokůw tymu.

Źymja mo wuaśćiwo masa a grawitacyjo do utrzimańo atmosfery, kera chrůńi przed szkodliwym průmjyńowańym ultrafjoletowym, a tyž pole magnetyczne chrůńjůnce przed pochodzůncym ze Słůńca průmjyńowańym korpuskularnym.
Uoddalyńy uod Słůńca je waśćiwe do utrzimańo uodpowjydńij tymperatury. Uważo śe, aże czynńiki te sprzijouy powstańu żyćo na naszyj planeće.
Je nojwjynkszo s planet skalistych we Ůkuodźe Suůnečnym, a tyž kej dotychczas jydynym znůnym mjejscym wystympowańo żyćo.
# Pyńdźołek

**Pyńdźołek** – dźyń tydńa půmjyndzy ńydźelům a wtorkym.

Podug normy ISO-8601 je pjyrszym dńym tydńa, zaś podug bilblijnyj tradycyji (krześćijańskyj a żydowskyj), kaj za pjyrszy dźyń tydńa uznowo śe ńydźela, pyńdźołek je drugim.
# Wtorek

**Wtorek** – dźyń tydńa půmjyndzy pyńdźołkym a strzodům.

Podug normy ISO-8601 je drugim dńym tydńa, zaś podug bilblijnyj tradycyji (krześćijańskyj a żydowskyj), kaj za pjyrszy dźyń tydńa uznowo śe ńydźela, wtorek je trzećim.
# Strzoda

**Strzoda** – dźyń tydńa půmjyndzy wtorkym a sztwortkym.

Podug normy ISO-8601 je trzećim dńym tydńa, zaś podug bilblijnyj tradycyji (krześćijańskyj a żydowskyj), kaj za pjyrszy dźyń tydńa uznowo śe ńydźela, strzoda je sztwortym.
# Sztwortek

**Sztwortek** – dźyń tydńa půmjyndzy strzodům a pjůntkym.

Podug normy ISO-8601 je sztwortym dńym tydńa, zaś podug bilblijnyj tradycyji (krześćijańskyj a żydowskyj), kaj ńydźela je pjyrszym dńym tydńa, sztwortek je pjůntym.
# Pjůntek

**Pjůntek** – dźyń tydńa půmjyndzy sztwortym a sobotům.

Podug normy ISO-8601 je pjůntym dńym tydńa, zaś podug bilblijnyj tradycyji (krześćijańskyj a żydowskyj), kaj za pjyrszy dźyń tydńa uznowo śe ńydźela, pjůntek je szůstym.
# Sobota

**Sobota** – dźyń tydńa půmjyndzy pjůntkym a ńydźelům.

Podug normy ISO-8601 je szůstym dńym tydńa, zaś podug bilblijnyj tradycyji (krześćijańskyj a żydowskyj), kaj za pjyrszy dźyń tydńa uznowo śe ńydźela, sobota je śůdmym a uostatńim.
# Ńydźela

**Ńydźela** – dźyń tydńa půmjyndzy sobotům a pyńdźołkym, we krześćijaństwje dźyń śwjynty.

Podug normy ISO-8601 je śůdmym dńym tydńa, zaś podug bilblijnyj tradycyji (krześćijańskyj a żydowskyj), ńydźela je pjyrszym.
# Tydźyń

**Tydźyń** to pozaukładowo jednostka czasu, uokres 7 dńůw. Ta mjara czasu je powjůnzano ze fazůma Mjeśůnczka. We gregorjańskim kalyndorzu tydźyń mo śedym dńůw: pyńdźołek, wtorek, strzoda, sztwortek, pjůntek, sobota a ńydźela.

* 1 tydźyń = 7 dńůw
* 1 tydźyń = 168 godźinůw = 10080 minutůw = 604800 sekůndůw (krům tydńůw, we kerych je pomjańańy czasu na latowy czas a nazod)
* 1 rok = 52 tydńe + 1 dźyń (2 dńůw, jeli rok je przystympny)
# Sekōnda

**Sekōnda** (ôznaczanŏ buchsztabōm *s*) to je jednotka czasu we układach: SI, MKS i CGS. Miano je ôd łacińskigo *secunda* - nastympnŏ. Podle definicyje zatwierdzōnyj ôd XIII Gyneralnyj Kōnfederacyje Miar we 1967 roku je to czas 9 192 631 770 ôkresōw prōmiyniowaniŏ, kere ôdpadajōm przejściu miyndzy dwōma poziōmami F = 3 a F = 4 struktury nadsubtelnyj stanu podstawowego 2S1/2 atōmu cezu 133Cs (we 0 K).

## Jednotki pochodne

| miano | ôznaczynie | we *s* |
| --- | --- | --- |
| joktosekōnda | ys | 10−24 s |
| zeptosekōnda | zs | 10−21 s |
| attosekōnda | as | 10−18 s |
| femtosekōnda | fs | 10−15 s |
| pikosekōnda | ps | 10−12 s |
| nanosekōnda | ns | 10−9 s |
| mikrosekōnda | µs | 10−6 s |
| milisekōnda | ms | 10−3 s |
| centysekōnda | cs | 10−2 s |
| decysekōnda | ds | 10−1 s |
| sekōnda | s | 1 s |
| dekasekōnda | das | 101 s |
| hektosekōnda | hs | 102 s |
| kilosekōnda | ks | 103 s |
| megasekōnda | Ms | 106 s |
| gigasekōnda | Gs | 109 s |
| terasekōnda | Ts | 1012 s |
| petasekōnda | Ps | 1015 s |
| eksasekōnda | Es | 1018 s |
| zettasekōnda | Zs | 1021 s |
| jottasekōnda | Ys | 1024 s |

## Przipisy
# Minuta

**Minuta** (łać. *minuta* - mało) – pozaukładowo jednostka czasu, uoznoczano **min**. Wywodźi se ze sůmeryjskigo układu mjarůw. Mjano minuta je uod łaćińskigo wyrażyńo *pars **minuta** prima* (pjyrszo mało tajla).

**1 min = 60 s = 1/60 h = 1/1440 doby**
# Mjeśůnc

**Mjeśůnc** to je jydnostka czasu. S anfanga bůł zwjůnzany s cyklym mjeśůnczka, kerygo uokres synodyczny mo 29 a půł źymskij doby. Skiż tygo co roka ńy idźe potajlować gynał růwno na mjyśůnce synodyczne (uokres zwrytńyńćo śe Źymje naobkoło Klary ńy je podźelny bes reszty bez mjeśůnc synodyczny), nojprzůd wkludzano do kalyndorza dodatkowe dńi, ńy przipisane do żodnygo mjeśůnca. Ńyskorzi potajlowano rok na mjeśůnce we sposůb umowny, bes zwjůnzku s fazuma mjeśůnczka. Terozki momy jeich dwanoście a sům uůne roztůmajtyj dugośći:

1. styczyń - 31 dńi
2. luty - 28 dńi, a we lotach przestympnych 29
3. marzec - 31 dńi
4. kwjećyń - 30 dńi
5. moj - 31 dńi
6. czyrwjec - 30 dńi
7. lipjec - 31 dńi
8. śyrpjyń - 31 dńi
9. wrześyń - 30 dńi
10. paźdźerńik - 31 dńi
11. listopad - 30 dńi
12. grudźyń - 31 dńi

|  |
| --- |
| **Mjeśůnce** |
| Styczyń • Luty • Marzec • Kwjećyń • Moj • Czyrwjec • Lipjec • Śyrpjyń • Wrześyń • Paźdźerńik • Listopad • Grudźyń‎ |