# Religijŏ

Symbole religijne, ôd lewyj: krześcijōństwa, judaizmu, hinduizmu, bahaizmu (piyrszy rzōnd), islamu, plemiennych religiji, taoizmu, shintō (drugi rzōnd), buddyzmu, sikhizmu, dżinizmu, ahinsa (trzeci rzōnd), ayyavazhi, Potrōjnyj Bogini (Wicca), krziż maltański, rodzimowiyrstwa słowiańskigo (sztwŏrty rzōnd)
Procynt ôbywately uznŏwajōncych religijõ za barzo wŏżnõ: do 19%, > 90%
Religije dōminujōnce na danych terynach
**Religijŏ** to je systym wierzyń i praktyk ôkryślajōncy relacyjõ miyndzy roztōmajcie chytanõ sferōm *sacrum* (świyntościōm) i boskōm sferōm a społeczyństwym, grupōm abo jednotkōm. Manifestuje sie ôna w fasōngu doktrynalnym (doktryna, wierzyniŏ), w czynnościach religijnych (bp. kult, rytuały), w sferze ôbywatelsko-ôrganizacyjnyj (spōlnota religijnŏ, bp. Kościōł) i w sferze duchowości indywidualnyj (m.in. mistycyzm).

We 2012 roku 59% ludzi uwŏżało sie za ôsoby religijne, 23% niy, a 13% deklarowało ateizm.

Podle roztōmajtych danych je ôd 4200 do 10000 religiji.

## Etymologijŏ

Podle Cycerōna miano *religijŏ* je ôd łacińskigo słowa *relegere* abo *religere* (ôdczytować, grōntownie rozwŏżać). Laktancjusz wykludzŏ jōm ôd słowa *religare* (wiōnzać). Tã ôstatniõ etymologijõ uznŏwŏ Świynty Augustyn, a Świynty Tōmasz z Akwinu dopuszczŏ jy wszyjske.

## Gynyza

Nojstarsze szlaki religije wystympujōm już w czasach prehistorycznych we formie szkryfōnkōw naskolnych i pochōwkōw (zawiyrzynie we pośmiertne życie). Pierwotnõ religijōm bōł snŏdź animizm, a podle krześcijōńskij nauki pramōnoteizm. Religijŏ była knifym, w jaki czowiek prōbowoł pojōńć świat i ôbtŏczajōnce go zjawiska (bp. pierōny, śmierć, zjawisko dnia i nocy).

## Tajlōng

Typologije:

* religije Weschodu (kosmocyntryczne)
* religije Zŏchodu (teocyntryczne)

Religije tajluje sie:

* skuli byciŏ: naturalne, ôbjawiōne i dharmiczne.
* skuli, jak chytajōm istotã boskõ: mōnoteizm, polityizm, hynoteizm, deizm, pantyizm, panynteizm, nōnteizm.
* skuli zasiyngu wpływaniŏ: religije uniwersalistyczne, nŏrodne, plemienne.
* skuli pōnktu wyjściŏ: religije teocyntryczne, religije kosmocyntryczne.
* skuli wyznŏwaniŏ: religije żywe i religije umrzite.

## Nojsrogsze religije świata

Podle danych ze 2010 roku procyntowy udzioł formuje sie jak pokŏzano dalij:

* krześcijōństwo — 33,43%
* islam — 24,35%
* hinduizm — 13,78%
* buddyzm — 7,13%
* sikhizm — 0,36%
* judaizm — 0,21%
* bahaizm — 0,11%
* bez zawiyrzyniŏ — 9,42%

**Państwa podle dōminujōncego zawiyrzyniŏ**

     Kościōł katolicki

     Cerkew prawosławnŏ

     Protestantyzm

     Islam sōnnicki

     Islam szyicki

     Hinduizm

     Judaizm

     Religije Chin

     Theravada

     Mahajana

     Lamaizm

     Inksze

## Kuklōng bazowych religiji świata

| Cecha | Krześcijōństwo | Islam | Judaizm | Bahaizm | Hinduizm | Buddyzm | Sikhizm | Dżinizm | Kōnfucjanizm | Taoizm | Shintō | Zaratusztrianizm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Czas nastōniŏ** | 1. stolecie n.e. | 7. stolecie n.e. | 1300 r. p.n.e. | 1863 r. n.e. | 14. stolecie p.n.e. | 500 r. p.n.e. | 15. stolecie n.e. | 6. stolecie p.n.e. | 722–481 r. p.n.e. | 500–300 r. p.n.e. | 1000 r. p.n.e. |
| **Wielość wyznŏwcōw** | 2,3 mld | 1,6 mld | 14,5 mln | 7-7,5 mln | 950 mln | 450 mln | 24 mln | 4,5-5 mln | Roztōmajte dane | Roztōmajte dane | Roztōmajte dane

(110–120 mln) | 250 000 |
| **Bōstwo** | Bōg (tyż Jahwe abo Allah) | roztōmajcie we

znŏleżności ôd tradycyje | zŏgŏdniynie niy

rozwŏżane bez religijõ | Jedyny Bōg Waheguru | zŏgŏdniynie niy

rozwŏżane bez religijõ | Niebo (duchy praôjcōw) | brak abo polityizm | Nojwŏżniyjsze bōstwo:
Amaterasu | Ahura Mazda i

Aryman |
| **Założyciel** | Jezus Krystus | Mahōmet | Mojżesz | Baha Allah | ustny przekŏz | Budda Siakjamōni | Nanak | Wardhamana Mahawira | Kōnfucjusz | Laozi | ustny przekŏz | Zaratusztra |
| **Świynte ksiyngi** | Biblijŏ | Kōran | Tanach | Al-Kitab Al-Akdas | Agamy,
Brahmasutry,
Dewimahatmja,
Gita,
Jogasutry,
Manusmryti,
Natjaśastra,
Purany,
Smryti,
Upaniszady,
Wedy, śastry | sutry | Sri Guru Granth Sahib | Agama | Piyńcioksiōng kōnfucjŏński | Daodejing i Zhuangzi | brak | Awesta |

## Przipisy