Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Australijo

|  |
| --- |
|  |
| **Commonwealth of Australia** Zwjůnzek Australijski |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Fana Australije | Wapyn Australije |

 |
| Motto: (ang.) *brak (downij:* Advance Australia*)* |
| Hymn: *Advance Australia Fair* (*Do przodku, gryfno Australijo*) |
|  |
| Uoficjalno godka | ang. |
| Stolica | Canberra |
| Polityczny systym | kůnstytucyjno můnarchijo |
| Gowa państwa | krůl Karol III. |
| **W jego imjyńu** | gyneralny gubernator Sam Mostyn |
| Przikludziorz regjyrunku | prymjer Anthony Albanese |
| Rozlygowańy  • cołkowity  • strzůdlůndowe wody | 6. we śwjeće 7 686 850 km² 1% |
| Liczba ludźi (2007)  • cołkowito   • gynstość zaludńyńo | 53. we śwjeće 20 434 000 2,8 osůb/km² |
| Zwjůnzek Australijski | 1 styczńa 1901 |
| Religijo (głůwno) |  |
| Waluta | 1 dolar australijski (AUD) |
| Czasowo zůna | UTC uod +8 do +11 – źima UTC uod +8 do +12 – lato |
| Kod ISO 3166 | AU |
| Necowo důmyna | .au |
| Automobilowy kod | AUS |
| Telefůniczny kod | +61 |
| Autůnůmiczne terytoryja |  |
|  |

**Australijo**, **Zwjůnzek Australijski** – państwo uobejmujůnce cołki kůntynynt australijski, leżůnce nade Uoceanym Indyjskym a Spokojnym. Je uůne szůste pod wzglyndym wjyrchu rozlygowańo państwym śwjata.

## Pochodzyńy nazwy

Mjano *Australijo* uodnoszůnce śe do kůntynyntu pochodźi uod uokreślyńo *Terra Australis*, kerygo używali Ojropejczyki aż do połowy XVIII w. Je to uokreślyńy uaćińske a znoczy: *terra* - źymja, *australis* - połedńowy.

## Przipisy
# Gacopjyrze

Gacopjyrze furgajům we nocy
**Gacopjyrze** (inakszyj tyż **garczopjyrze**, **myntopjyrze**, **mjyntopjyrze**, **mantopjyrze**, **lacopjyrze**, **latopjyrze**, **locopjyrze** abo **flyjdermausy**) sům jedyne cyckocze kere poradzům furgać. Tworzům jich własny rzůnd bjologiczny kery zawjero 17 familiji a ůngyfer 1100 zortůw. Praje wszyske sům aktywne we nocy a bez dźyń śe schrůńajům we jaskińach abo inkszych schowkach. Śpjům s łebym na důł. Żrům chroboki, uowoce, kwjoty (nektar), abo ptoki, żaby a inksze małe zwjyrzynta. Ńykere (gacopjyrze wampiry) tyż cyckajům a żrům krew.

## Przipisy
# Hazŏk

|  |
| --- |
| Hazŏk |
| Lepus |
| Linnaeus, 1758 |
|  |
|  |
| Systymatyka
 |
| Dōmyna
 | eukariōnty |
| Krōlestwo
 | zwiyrzynta |
| Typ | strōnowce |
| Podtyp | kryngowce |
| Grōmada | cyckocze |
| Podgrōmada | żyworodne |
| Infragrōmada | łożyskowce |
| Rzōnd | hazŏkowce |
| Familijŏ | hazŏkowate |
| Zorta | hazŏk |
| Synōnimy |
| * *Chionobates* Kaup, 1829
* *Eulagos* J.E. Gray, 1867
* *Macrotolagus* Mearns, 1895
* *Eulepus* Acloque, 1899
* *Lagos* Palmer, 1904
* *Poecilolagus* Lyon, 1904
* *Boreolagus* Barrett-Hamilton, 1911
* *Allolagus* Ognev, 1929
* *Tarimolagus* Gureev, 1947
* *Indolagus* Gureev, 1953
* *Proeulagus* Gureev, 1964
* *Sabanalagus* Averianov, 1998
* *Sinolagus* Averianov, 1998
 |

**Hazŏk** (Lepus) to je zorta cyckoczy ze familiji hazŏkowatych (Leporidae).

Zorta ôbyjmuje szyroko rozpowszechnione gatōnki ôbyjmujōnce swojim zasiyngym Ojrazyjõ, Afrykã i Pōłnocnõ Amerykã społym z Grynlandyjōm.

Dugość ciała (bez ôgōna) 290–680 mm, dugość ôgōna 25–145 mm, dugość ucha 60–170 mm, dugość zadnij stopy 76–185 mm; masa ciała 1–6,8 kg.

## Systymatyczny tajlōng

* *Lepus nigricollis* F. Cuvier, 1823
* *Lepus peguensis* Blyth, 1855
* *Lepus hainanus* Swinhoe, 1870
* *Lepus fagani* O. Thomas, 1902
* *Lepus saxatilis* F. Cuvier, 1823
* *Lepus victoriae* O. Thomas, 1893
* *Lepus yarkandensis* Günther, 1875
* *Lepus starcki* Petter, 1963
* *Lepus capensis* Linnaeus, 1758
* *Lepus habessinicus* Hemprich & Ehrenberg, 1832
* *Lepus tolai* Pallas, 1778
* *Lepus tibetanus* Waterhouse, 1841
* *Lepus comus* J.A. Allen, 1927
* *Lepus oiostolus* Hodgson, 1840
* *Lepus americanus* Erxleben, 1777
* *Lepus californicus* J.E. Gray, 1837
* *Lepus insularis* W. Bryant, 1891
* *Lepus alleni* Mearns, 1890
* *Lepus altamirae* Nelson, 1907
* *Lepus callotis* Wagler, 1830
* *Lepus flavigularis* Wagner, 1844
* *Lepus granatensis* Rosenhauer, 1856
* *Lepus europaeus* Pallas, 1778
* *Lepus castroviejoi* Palacios, 1977
* *Lepus corsicanus* de Winton, 1898
* *Lepus townsendii* Bachman, 1839
* *Lepus arcticus* Ross, 1819
* *Lepus othus* Merriam, 1900
* *Lepus timidus* Linnaeus, 1758
* *Lepus brachyurus* Temminck, 1844
* *Lepus mandshuricus* Radde, 1861
* *Lepus coreanus* O. Thomas, 1892
* *Lepus sinensis* J.E. Gray, 1832

## Przipisy
# Połedniowŏ Ameryka

Satelitarnŏ fotka Połedniowyj Ameryki
**Połedniowŏ Ameryka** to je kōntynynt ô wiyrchni 17,8 milijōnōw km², co leży na pōłkuli zachodnij, we srogszyj tajli na pōłkuli połedniowyj, a w myńszyj – na pōłkuli pōłnocnyj. Czasym uwŏżanŏ je tyż za subkōntynynt Ameryki.

## Geografijŏ

Wiyrchnia Połedniowyj Ameryki zajmuje 17 840 000 km². Wiyrchniōm, postrzōd kōntynyntōw, Połedniowŏ Ameryka zajmuje sztwŏrty plac (za Azyjōm, Afrykōm i Pōłnocnōm Amerykōm). Nojsrogszym miastym je majōnce blisko 20 mln miyszkańcōw São Paulo we Brazyliji.

Bezma cołki kōntynynt je na placie połedniowoamerykōńskij. Trōjkōntny kształt Połedniowyj Ameryki sprawiŏ, iże mŏ ôna nojkrōtszõ piskã brzegu spostrzōd wszyjskich kōntynyntōw.

We Połedniowyj Ameryce je nojwyższy wodopŏd świata – Salto Angel we Wynezueli, rzyka ô nojsrogszym strzednim przepływie (dugość je sprawōm spōrnõ) – Amazōnka (7,2 mln km²), nojdugszŏ keta gōrskŏ – Andy (nojwyższŏ szpica to Aconcagua – 6962 m n.p.m.), najsuchszy plac na Ziymi – Pustynijŏ Atakama, nojsrogszy las deszczowy – Amazōnijŏ, nojwyżyj położōne jezioro spotrzebowowane w cylach handlowych – jezioro Titicaca, nojwyższy wulkōn – Ojos del Salado (6885 m n.p.m.), jak tyż nojwyższy czynny wulkōn – Llullaillaco, nojwyżyj położōnŏ stolica świata – La Paz (3600–4100 m n.p.m.).

### Państwa

* Argyntyna
* Boliwijŏ
* Brazylijŏ
* Chile
* Ekwador
* Gujana
* Gujana Francuskŏ
* Kolōmbijŏ
* Paragwaj
* Peru
* Surinam
* Trynidad i Tobago
* Urugwaj
* Wynezuela

## Populacyjŏ

Połedniowõ Amerykã zamiyszkuje 418 mln miyszkańcōw (2015). Ludność Ameryki Połedniowyj je roztōmajtŏ rasowo; Brazylijŏ, Peru i Kolōmbijŏ to państwa ô srogich miszōngach ras. Ludność tubylczŏ przinŏleży do rasy żōłtyj (mōngoloidalnej) i zamiyszkuje zaôbycz Andy Postrzodkowe, Peru i Boliwijõ, kaj stanowi kole 40% ludności. Bazowe gŏdki tubylcze to keczua (gŏdka Inkōw) – kole 10 mln ôsōb, ajmara – kole 1,5 mln ôsōb i guarani – kole 1 mln ôsōb.

## Przipisy
# Madagaskar

|  |
| --- |
|  |
| **Repoblikan'I Madagasikara République de Madagascar Republic of MadagascarRepublika Madagaskaru* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Fana Madagaskaru | Wapyn Madagaskaru |

 |
| Motto: (malgasko godka) *Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana* (*Uojčyzna, Wolność, Postymp*) |
| Hymn:  *Ry Tanindraza nay malala ô* (*Ô nasz szac kraju familijny*) |
|  |
| Uoficjalno godka | francusko godka, malgasko godka, angelsko godka |
| Stolica | Antananarivo |
| Polityczny systym | republika |
| Gowa państwa | prezydynt Andry Rajoelina |
| Przikludziorz regjyrunku | prymjer Christian Ntsay |
| Rozlygowańy  • cołkowity  • strzůdlůndowe wody | 46. we śwjeće 587040 km² 0,94% |
| Liczba ludźi (2008)  • cołkowito   • gynstość zaludńyńo | 55. we śwjeće 20 043 000 34 osůb/km² |
| ńypodlyguość | uod Francyje 26 čyrwca 1960 |
| Religijo (głůwno) |  |
| Waluta | ariary (MGA) |
| Czasowo zůna | UTC +3 |
| Kod ISO 3166 | MG |
| Necowo důmyna | .mg |
| Automobilowy kod | RM |
| Telefůniczny kod | +261 |
| Autůnůmiczne terytoryja |  |
|  |
|  |

**Madagaskar** (malg. *Madagasikara*, franc. *Madagascar*, ang. *Madagascar*; Republika Madagaskaru - *Repoblikan'I Madagasikara*, *République de Madagascar*, *Republic of Madagascar*) – państwo pouožůne na wyspje Madagaskar we zachodńij tajli Uoceanu Indyjskigo, kole pouedńowo-wschodńich wybřežy Afriki. Madagaskar je štwortům co do wjelgośći wyspům na śwjeće.
Na Madagaskaře přewažo hodowla a pasterstwo, wystympuje tyž prymitywne bauerstwo, plantacyje roślin tropikalnych, eksploatacyjo drewna, zbjeractwo, myślistwo, a bauerstwo śrůdźymnůmorske. Wystympujům dwje strefy roślinne: na půunocy suche lasy podrůwńikowe, a we cyntrům a na pouedńu sawanny.
# Afrika

Rozlygowańe Afriki na karće śwjata
Satelitarno karta Afriki
**Afrika** – drugi podug wjyrchu kůntynynt na Źymi, mo 30,316 mln km² wjyrchu - 20,3% cołkowitygo wjyrchu lůndowygo Źymje. Půmjyszkuje go bezma 14% populacyji Źymji t.j. 920 mln ludźi (2006). Przechodźi bez ńa połudńik 0°, uobadwa zwrotńiki, a tyż růwńik.

Je nojbjydńijszym kůntynyntym na źymskij kugli, dotkńyntym wjelůma plagůma, kej malaryjo a AIDS – a tyż placym, kaj nojwjynkszo tajla ludnośći ćerpi ńydożywjyńy abo nawet głůd.

Na půłnocy Afriki je rozlygowano nojsrogszo pustyńa śwjata – Sahara, a na połedńu nojstarszo pustyńa śwjata – Kalahari. Nojdali wysuńyntym na půłnoc půnktym Afryki je Bjoły Przilůndek (37°20' N), na połedńe Igelny Przilůndek (34°50' S), na wschůd Przilůndek Hafůn (51°29' E) a na zachůd Przilůndek Almadi, położůny na Půłwyspje Źelůnygo Przilůndka (17°33' W).

Nojwyższy wjyrch to wulkůn Kibo (5895 m.n.p.m.) we masywje Kilimandżaro. Nojdugszo rzyka to Ńil (6 671 km dugośći), a nojwjynksze jeźoro to Jeźoro Wiktorji (pow. 68,8 tyś. km²). Nojńiższy půnkt to depresyjo jeźora Assal (173 m p.p.m.). Strzedńo wysokość kůntynyntu wynośi 658 m. Nojgłymbsze je jeźoro Tangańika (1435 m). Nojwjynkszym půłwyspym we Africe je Sůmalijski Půłwysep. Nojwjynkszo wyspa Afriki to Madagaskar.