Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Krōlestwo (biologijŏ)

Schymat bazowych jednotek używanych w klasyfikacyji biologicznyj (ang.)
**Krōlestwo** (łać. *regnum*) – pasowanŏ w systymatyce ôrganizmōw kategoryjŏ systymatycznŏ ôbyjmujōncŏ spokrewniōne zorty (*phylum*) w zoologiji, abo hōrmy (*divisio*) w botanice. Tradycyjnie, ôd czasōw Carla von Linné krōlestwo było uwŏżane za kategoryjõ systymatycznego nojwyższego gradusa. Pod kōniec XX stoleciŏ systematycy wkludziyli wyższõ ôd krōlestwa kategoryjõ nazywanõ dōmynōm, nadkrōlestwem abo cysŏrstwym. W nomenklaturze botanicznyj i zoologicznyj sztalowanych bez Miyndzynŏrodowe Kodeksy Nomenklatury Botanicznyj i Zoologicznyj krōlestwo durch je uznŏwane za kategoryjõ nojwyższego gradusa. Podkategoryjōm krōlestwa je podkrōlestwo (subregnum). Za to pasowany czasym termin nadkrōlestwo (superregnum), choć formalnie nŏleżny, używany je w gradusie nojwyższyj kategoryje systymatycznyj dōmyny abo cysŏrstwa.

## Trzi krōlestwa

Szwedzki biolog Carl von Linné tajlowoł świat ôżywiōny na dwa krōlestwa, kere nazwoł *Regnum Animale* (zwjyrzynta) i *Regnum Vegetabile* (rośliny). Świat nieożywiony zaliczōł do trzecigo krōlestwa – *Regnum Lapideum* (minerały). W 1866 Ernst Haeckel wkludziōł krōlestwo Protista. Straciōł ôrganizmōw na trzi krōlestwa bōł pasowany do drugij chyty XX stoleciŏ.

## Piyńć krōlestw Whittakera

W 1969 roku Robert Whittaker zapropōnowoł nowõ kōncepcyjõ klasyfikacyje ôrganizmōw, w keryj wymiyniōł piyńć krōlestw:

* Monera – ôbyjmujōnce wszyjske prokarionty
* Protista – protisty
* Animalia – zwjyrzynta
* Plantae – rośliny
* Fungi – grziby

## Szejś krōlestw Cavalier-Smitha

Thomas Cavalier-Smith je autorym kōncepcyje dzielynia ôrganizmōw na szejś (przōdzi ôziym) krōlestw, zgrupowanych w dwōch cysŏrstwach (ang. *empire*). Cavalier-Smith przidoł – do piyńciu dotynczŏs akceptowanych (bakteryje, protisty, grziby, rośliny jak tyż zwjyrzynta) – krōlestwo Chromista.

## Pozycyjŏ taksōnōmicznŏ

Położynie krōlestwa i podkrōlestwa w hierarchiji taksōnōmicznyj wyglōndŏ dalij pokŏzano:

* dōmyna (tyż cysŏrstwo abo nadkrōlestwo)
	+ **krōlestwo** (*regnum*)
		- podkrōlestwo (*subregnum*)
			* hōrma (*divisio*) dlŏ roślin abo zorta (*phylum*) dlŏ zwjyrzynt

## Wejzdrzij tyż

* Taksōnōmijŏ roślin
* Taksōnōmijŏ zwiyrzōnt
* Strōm Życiŏ

## Przipisy
# Kryngowce

Szkelet cycacza – jednego ze kryngowcōw
**Kryngowce** (**Vertebrata**, ôd łac. *vertebra* - kryng) – moc rozmajty morfologicznie podtyp zwiyrzōnt zaliczanych do strunowcōw. Porzōnd synōnimizuje sie je ze czaszkowcami (*Craniota*). Sōm to zwiyrzynta ze krziżami wewnyntrznymi.

## Ewolucyjŏ

|  |
| --- |
| ← mln lŏt tymuKryngowce |
| *Prekambr*←4,6 mld | Kambr541 | Ôrdowik485 | Sylur443 | Dewōn419 | Karbōn359 | Perm299 | Trias252 | Jura201 | Kryjda145 | Paleog.66 | Ng23 | Q2 |
# Cyckocze

|  |
| --- |
| Cyckocze |
| Mammalia |
|  |
|  Przedstŏwiciele roztōmajtych zort cyckoczy |
| Systymatyka
 |
| Dōmyna
 | eukariōnty |
| Krōlestwo
 | zwiyrzynta |
| Typ | strunowce |
| Podtyp | kryngowce |
| Nadgrōmada | sztyronogi |
| Grōmada | **cyckocze** |

**Cyckocze** (Mammalia) – zwiyrzynta przinŏleżōnce do kryngowcōw, cechujōnce sie zaôbycz wystympowaniym mlykowych gruczołōw u samur, ôbecnościōm ôwosiyniŏ (wosy abo pelc) jak tyż stałocieplnościõ (abo mogymy pedzieć „ciepłokrwistość”).

## Charakterystyka

U cyckoczy wystympuje serce ô doimyntnie ôddzielōnych ôd siebie 2 kōmorach a 2 przedsiōnkach jak tyż ôsobne krōnżynie pucne a przepona ôddzielajōncŏ piersiowõ ôd bachrowyj duczã. Ukłŏd kustowy we znŏleżności ôd pobiyranego kustu cechuje sie roztōmajtymi przisztymowaniami (bp. słożōny barzōch przeżuwaczy bydź barzōch af liściożernych m.in. z zorty *Colobus*). Zymby cyckoczy ôsadzōne sōm we zymbodołach. Dobrze rozwiniynty mōzg zawiaduje zaôbycz dobrze rozwiniyntymi zmysłami czucha, zdroku a suchu.

Poza stekowcami wszyjske cyckocze sōm żyworodne. U torbaczy niy wystympuje prawe łożysko.

Cyckocze zamiyszkujōm tak strzodowiska wodne, jak i lōndowe (wiynkszość), ôpanowały tyż luftowõ przestrzyń (gacopiyrze). Terŏźnie żyje na świecie kole 4500–5000 zort cyckoczy (we znŏleżności ôd systymu klasyfikacyje).

Uzdanie nojsrogszym regyrōnkym postrzōd cyckoczy sōm gryzōnie, ôbyjmujōnce kol. 1800 zort. Potym gacopiyrze, z kol. 1100 zortami. Nojmyńszymi grupami cyckoczy sōm słoniowate (dwa zorty) a mrowniki z jednym przedstŏwicielym. Nojsrogszym żywym cyckoczem i wrŏz nojsrogszym cyckoczem w historyji je błynkitny płetwal. Ôsiōngŏ ôn kol. 30 m dugości a 180 tōn wŏgi. Nojmyńszymi cyckoczami sōm gacopiyrze i ryjōwki. Gacopiyrz kitti z połedniowo-weschodnij Azyje wŏży rōncz 1,5 g, a rozpiyntość jego krzideł wynosi 15 cm. Ryjōwka zymbiełek bioławy wŏży 2 g, a jeji dugość cuzamyn z ôgōnym to rōncz 4 cm.

## Ewolucyjŏ

Piyrsze cyckocze ukŏzały sie na Ziymi pod kōniec triasu, to znaczy kole 200 milijōnōw lŏt tymu. Wywodziyły sie z gadōw cyckoczokształtnych typu terapsydōw (Therapsida), żyjōncych we permije i triasie.

|  |
| --- |
| ← mln lŏt tymuCyckocze |
| *Prekambr*←4,6 mld | Kambr541 | Ôrdowik485 | Sylur443 | Dewōn419 | Karbōn359 | Perm299 | Trias252 | Jura201 | Kryjda145 | Paleog.66 | Ng23 | Q2 |

## Systymatyka

Cyckocze tajlujōm sie na 3 podgrōmady:

* jajorodne cyckocze
* Allotheria (pōmarłe)
* żyworodne cyckocze

## Zobŏcz tyż

* Systymatyka ôrganizmōw

## Przipisy
# 1904

|  |
| --- |
|  rok 1904/MCMIV
XIX stoleće • **XX stoleće** • XXI stoleće
1899 « 1900 « 1901 « 1902 « 1903 « 1904 » 1905 » 1906 » 1907 » 1908 » 1909

Narodźyli śe:
 *Ekstra artikel: Kategoryjo:Rodzyńi we 1904.*
Umarli:
 *Ekstra artikel: Kategoryjo:Umarći we 1904.*
Śwjynta ruchůme:
* Wjelkanoc: 3 kwjetńa
* Boże Ćało: 2 czyrwca
 |
# Synōnim (taksōnomijŏ)

**Synōnim** (skrōt **syn.**) – w taksōnōmiji nierōwnowŏżne ôkryślynie, co sie ôdnosi do taksōnu, co mŏ tyż inksze miano.

Wyrōżniŏ sie **synōnimy nōmynklatoryczne** (hōmotypowe) i **taksōnōmiczne** (heterotypowe). Taksōny ôpisane synōnimami piyrszyj zorty sōm ôparte na tyj samyj zorcie nōmynklatorycznyj. Podle miyndzynŏrodowych kodeksōw nōmynklatorycznych ino jedne miano może być ważne, to znaczy zgodliwe z tymi prawidłami. Jeźli dwa miana abo wiyncyj ôpisujōm tyn sōm taksōn, to ôbsztalowuje je miano ważne (piyrsze nŏleżnie ôpisane), a dalsze stŏwajōm sie synōnimami nōmynklatorycznymi. Synōnimy taksōnōmiczne powstŏwajōm, jak w wyniku rozrostu wiedzy niykere taksōny sōm dzielōne, kuplowane abo przenoszōne. Miana ôkryślane za synōnimy taksōnōmiczne ôdnoszōm sie do taksōnōw, co majōm roztōmajte zorty nōmynklatoryczne i stŏwajōm sie synōnimami w wyniku taksōnōmicznego ôsōndu.
# Sůmalijo

|  |
| --- |
|  |
| **Soomaaliya الصومالRepublika Sůmalije* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Fana Sůmalije | Wapyn Sůmalije |

 |
| Hymn:  *Qolobaa calankeed* (*Fana kożdego nŏrodu*) |
|  |
| Uoficjalno godka | sůmalijsko, arabsko, italsko |
| Stolica | Můgadišu |
| Polityczny systym | republika |
| Gowa państwa | prezydynt Mohamed Abdullahi Mohamed |
| Przikludziorz regjyrunku | prymjer Mohamed Hussein Roble |
| Rozlygowańy  • cołkowity  • strzůdlůndowe wody | 42. we śwjeće 637 700 km² 1,6% |
| Liczba ludźi (2005)  • cołkowito   • gynstość zaludńyńo | 87. we śwjeće 8 591 629 13,4 osůb/km² |
| ńypodlygość | uod Wjelgij Brytańije a Italije 1 lutygo 1960 |
| Religijo (głůwno) |  |
| Waluta | Šyling Sůmalijski (SOS) |
| Czasowo zůna | UTC UTC +3 |
| Kod ISO 3166 | SO |
| Necowo důmyna | .so¹ |
| Automobilowy kod | SO |
| Telefůniczny kod | +252 |
| Autůnůmiczne terytoryja |  |
|  |
| ¹Ńyužywano |

**Sůmalijo**, **Republika Sůmalijsko** – państwo we půunocno-wschodńij tajli Afryki. Je uůno pouožůne na Půuwyspje Sůmalijskym. Přilygo do Uoceanu Indyjskigo a Zatoki Adyńskij. Uod půunocnygo zachodu mo grańica s Džibuti, uod zachodu s Etjopijům, a uod pouedńowygo zachodu s Kyńijům. Půunocno tajla kraju we 1991 roku uůguośiua ńyzaležność kej Sůmaliland.
# Etjopijo

|  |
| --- |
|  |
| **የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī RīpeblīkFederalno Dymokratyčno Republika Etjopije* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Fana Etjopije | Wapyn Etjopije |

 |
| Hymn:  *Whedefit Gesgeshi Woude Henate Ethiopia* (*Napřůd kroč, droga Matko Etjopijo*) |
|  |
| Uoficjalno godka | amharsko godka |
| Stolica | Addis Abeba |
| Polityczny systym | republika federalno |
| Gowa państwa | prezydynt Etjopije Sahle-Work Zewde |
| Przikludziorz regjyrunku | prymjer Abiy Ahmed |
| Rozlygowańy  • cołkowity  • strzůdlůndowe wody | 26. we śwjeće 1 127 127 km² 0,7% |
| Liczba ludźi (VII 2007)  • cołkowito   • gynstość zaludńyńo | 15. we śwjeće 76 550 000 68,0 osůb/km² |
| ńypodlygość | uod Krůlestwa Italije 28 listopada 1941 |
| Religijo (głůwno) |  |
| Waluta | 1 birr (ETB) |
| Czasowo zůna | UTC UTC +3 |
| Kod ISO 3166 | ET |
| Necowo důmyna | .et |
| Automobilowy kod | ETH |
| Telefůniczny kod | +251 |
| Autůnůmiczne terytoryja |  |
|  |
|  |

**Etjopijo** (Federalno Dymokratyczno Republika Etjopije, amh.: ኢትዮጵያ, ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk) dowńij Abisyńijo – państwo rozlygowane we wschodńij Africe. Uod połedńo mo grańica ze Kyńijům, na zachodźe s Sudanym, na wschodźe s Dżibuti i Sůmalijům, a na půunocnym wschodźe s Erytryjům.
# Dżibuti

|  |
| --- |
|  |
| **République de Djibouti جمهورية جيبوتي** Republika Dżibuti |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Fana Dżibuti | Wapyn Dżibuti |

 |
| Hymn:  *Hinjinne u sara kaca* (*Powstońće ze śůłům*) |
|  |
| Uoficjalno godka | arabsko godka, francusko godka |
| Stolica | Dżibuti |
| Polityczny systym | republika |
| Gowa państwa | prezydynt Ismail Omar Guelleh |
| Przikludziorz regjyrunku | prymjer Abdoulkader Kamil Mohamed |
| Rozlygowańy  • cołkowity  • strzůdlůndowe wody | 148. we śwjeće 23 200 km² 0,1% |
| Liczba ludźi (2008)  • cołkowito   • gynstość zaludńyńo | 167. we śwjeće 506 221 21 osůb/km² |
| ńypodlyguość | uod Francyji 27 czyrwca 1977 |
| Religijo (głůwno) |  |
| Waluta | frank dżibutyjski (DJF) |
| Czasowo zůna | UTC + 3 |
| Kod ISO 3166 | DJ |
| Necowo důmyna | .dj |
| Automobilowy kod | DJI |
| Telefůniczny kod | +253 |
| Autůnůmiczne terytoryja |  |
|  |
|  |

**Dżibuti** – państwo we wschodńij Africe, rozlygowane nade Adyńskům Zatokům a ćyśńinům Bab al-Mandab. Grańica mo ze Sůmalijům (a gynau ze Sůmalilandym), Etjopijům a Erytryjům. Dowńij bůła to francusko kolůńijo mjanowano Francuske Sůmali a ńyskorzi Francuske Terytoryjům Afarůw a Issůw. Gospodarko uoparto je o usugi hawyn a transzportowe. 80% ludźi pracuje we bauerstwje. Krej je zoleżny uod mjyndzynarodowyj půmocy. Bezma 97% ludźi sam wyznowo islam.
# Erytryja

|  |
| --- |
|  |
| **ሃገረ ኤርትራ إريترياPaństwo Erytryja* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Fana Erytryje | Wapyn Erytryje |

 |
| Hymn:  *Ertra, Ertra, Ertra* (*Erytryja, Erytryja, Erytryja*) |
|  |
| Uoficjalno godka | arabsko godka, godka tigrińijo |
| Stolica | Asmara |
| Polityczny systym | přejśćowy |
| Gowa państwa | prezydynt Erytryje Isajas Afewerki |
| Przikludziorz regjyrunku | prezydynt Erytryje Isajas Afewerki |
| Rozlygowańy  • cołkowity  • strzůdlůndowe wody | 96. we śwjeće 121 320 km² ~ 0% |
| Liczba ludźi (2008)  • cołkowito   • gynstość zaludńyńo | 114. we śwjeće 5 028 000 41 osůb/km² |
| ńypodlygość • proklamowano • uznano | uod Etjopije 29 maja 1991 24 maja 1993 |
| Religijo (głůwno) |  |
| Waluta | nakfa (ERN) |
| Czasowo zůna | UTC UTC +3 |
| Kod ISO 3166 | ER |
| Necowo důmyna | .er |
| Automobilowy kod | ERI |
| Telefůniczny kod | +291 |
| Autůnůmiczne terytoryja |  |
|  |

**Erytryja** (*Ertra*, Państwo Erytryja - *Hagere Ertra*) – państwo we wschodńij Africe, nad Mořym Čyrwůnym. Grańica mo s Etjopijům, Džibuti a Sudanym. Do Erytryje noležy ůng. 350 wyspůw na Mořu Čyrwůnym, m. in. archipelag Dahlak. Kraj je potaklowany na tři strefy klimatyčne: pustynno a půupustynno na wschodźe, žyzne wyžyny we tajle cyntralnyj a suche a gorůnce ńiżiny na zachodźe. Rygjůn Denakil, kery ležy tajlowo we depresyje noležy do najgoryntšych uobšarůw na coukij Źymje. Uodrymbność kulturowo uod Etjopije wźyna śe s ajnflusůw arabskich, kere sam zachodźiuy uod středńowječa, a wzmogua je uodrymbność kej kolůńije italskij we lotach 1936-1941. We 1952 Erytryjo přiuůnčůno ku Etjopije kej prowincyjo autůnomično. Jeij autůnůmijo zlikwidowano we 1962 roku. Uod anfanga lot 70. we Erytryje naśilou śe ruch separatystyčny, wspjerany bez kraje arabske. Etjopijo nale uoponowoua militarńy couko Erytryjo, při půmocy SSSR a Kuby. We 1993 odbyu śe sam abštimůng, we kerym wjynkšość mjyškańcůw wybroua samostanowjyńy, a ńyskoři je wkludzůno. We 1998 wybuchuo wojna etjopsko-erytryjska skiž zwady uo grańice, terozki strefa nadgrańično je patrolowano bez wojska pokojowe uONZ.

Je to jedyn s nojbjydńejšych krajůw na śwjeće, wjynkšość ludnośći utřymuje śe s bauerstwa na potřeby wuasne. Je sam tyž nojsrogšo korupcyjo a uomano je wolność suowa.
# Catalogue of Life

**Catalogue of Life** (ze (ang.) *katalog żywobyćo*) to je dostympno we internecu baza danych wszyjskich znanych gatůnkůw zwjyrzůnt, flancůw, grzibůw a mikrouorgańizmůw. Bůła stworzůno we 2001 roku we partnyrstwje mjyndzy Species 2000 a Integrated Taxonomic Information System. Katalog je używany uod naukowcůw, rechtorůw a decydyntůw.

Z poczůntku zakłodano, iże program skůńczy śe we 2011 roku, je uůn ale durch folowany. Nojnowszo edycyjo bůła uopublikowano we 2019 a mo 1 837 565 gatůnkůw, uopisanych we 172 taksůnůmicznych bazach danych, co sům kludzůne uod wyszpecjalizowanych insztitucyjůw na cołkim śwjeće.

## Przipisy