Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 16 Julai

Tarehe **16 Julai** ni siku ya 197 ya mwaka (ya 198 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 168.

## Matukio

* 622: mwanzo wa Hijra - Muhammad na wafuasi wake wanaondoka Makka kuhamia Madina. Mwaka huu utakuwa wa kwanza katika Kalenda ya Kiislamu
* 1945 - Mlipuko wa kwanza wa bomu la nyuklia karibu na Los Alamos (Marekani): bomu la jaribio liitwalo „Trinity“ (Utatu) lenye nguvu ya kilotani 20 za TNT

## Waliozaliwa

* 1194 - Mtakatifu Klara wa Asizi, bikira, mwanamke wa kwanza kumfuata Fransisko wa Asizi
* 1888 - Frits Zernike, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1953
* 1926 - Irwin Rose, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 2004
* 1934 - George Hilton, mwigizaji wa filamu Mwingereza kutoka Uruguay
* 1959 - Bob Joles, mwigizaji wa filamu kutoka Marekani

## Waliofariki

* 1324 - Go-Uda, mfalme mkuu wa Japani (1274-1287)
* 1846 - Mtakatifu Maria Magdalena Postel, bikira na mwanzilishi nchini Ufaransa
* 1916 - Ilya Mechnikov, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1908
* 1960 - John P. Marquand, mwandishi kutoka Marekani
* 1985 - Heinrich Boll, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi mwaka wa 1972
* 1994 - Julian Schwinger, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1965
* 2003 - Carol Shields, mwandishi kutoka Marekani

## Sikukuu

Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Bikira Maria wa Mlima Karmeli, pia za watakatifu Antioko wa Anastasiopoli, Atenogene, Eleri, Monulfi, Gondulfi, Reinilde, Grimoaldi na Gondolfi, Sisenandi, Bartolomeu wa Braga, Andrea wa Soveral na wenzake, Maria Magdalena Postel, Lang Yangzhi, Paulo Lang Fu, Teresa Zhang Hezhi n.k.

## Viungo vya nje

* BBC: On This Day

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kihistoria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **16 Julai** kama enzi zake au matokeo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kiitalia

*"it" inaelekezwa hapa. Kwa matumizi mengine, tazama it (maana).*

| Kiitalia *Italiano (it)* |
| --- |
| Lugha |
| Asili | Italia, San Marino, Uswisi (Ticino na Graubünden), Vatican |
| Wasemaji | L1 : 65 Milioni
L2: 3.1 Milioni
Jumla: 68 Milioni |
| Familia za lugha | Kihindi-Kiulaya Kilatini Kirumi Kiitalia-Kidalmati Kiitalia |
| Aina za Awali | Kilatini cha Kale Kilatini Halisi Kituscan Kiflorentia |
| Mfumo wa kuandika | Alfabeti ya Kilatini |
| **Lugha Rasmi** |
| Lugha rasmi kwa | Nchi 4 |
| **Nambari za Msimbo** |
| ISO 639-1 | it |
| ISO 639-2 | ita |
| Glottolog | ital1282 |
|
 *Lugha ya Kiitalia na uenezi wake* |

Dante Alighieri (*juu*) na Petrarca (*chini*) walichangia sana kufanya lahaja ya Firenze ienee kuanzia karne za katiPietro Bembo alisanifu lugha ya Kiitalia kwa kutegemea lahaja ya Toscana
**Kiitalia** ("lingua italiana" au "italiano") ni lugha ya kirumi katika lugha za Kihindi-Kiulaya na ndiyo iliyo karibu sana na lugha ya Kilatini.Ikiwa na wasemaji milioni 85 ambao Milioni 67 kama lugha ya mama ni lugha ya 21 kubwa zaidi duniani.Ni lugha rasmi ya Italia, San Marino, Vatikano, Uswisi na katika sehemu za Slovenia na Kroatia.Inatumika pia katika Monako, Malta, Albania na visiwa kadhaa vya Ugiriki), halafu bado katika elimu katika nchi zilizokuwa makoloni ya Italia kama Eritrea, Libya, Ethiopia na Somalia.

Watu wengi wanaokitumia kama lugha mama wamekisambaza katika nchi zote walikohamia, kama vile Ujerumani, Ufaransa, Ubelgiji, Marekani, Kanada, Brazil, Uruguay, Argentina, Venezuela, Australia n.k.

Ni ya 4 kati ya lugha za kigeni zinazosomwa zaidi duniani, hasa kwa sababu ya umuhimu wake katika ustaarabu, kuanzia muziki, lakini pia katika biashara, k.mf. ya bidhaa za utamaduni wa Italia.

Kihistoria asili yake ni lugha ya Kilatini, hivyo pamoja na Kifaransa, Kihispania, Kireno, Kiromania na lugha nyingine ndogo ni moja ya lugha za Kirumi. Kati ya lugha hizo, Kiitalia ndicho kinachofanana zaidi na Kilatini, labda baada ya Kisardinia.

Imegawanyika katika lahaja nyingi, hasa za Kaskazini na za Kusini mwa rasi hiyo. Imesanifiwa kwa msingi wa lahaja ya Firenze (mkoa wa Toscana, Italia ya Kati).

## Tanbihi

## Marejeo

* Simone, Raffaele (2010). *Enciclopedia dell'italiano*. Treccani.
* Berloco, Fabrizio (2018). *The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition*. Lengu. ISBN 9788894034813.
* Palermo, Massimo (2015). *Linguistica italiana*. Il Mulino. ISBN 9788815258847.

## Viungo vya nje

* makala za OLAC kuhusu Kiitalia Ilihifadhiwa 17 Mei 2015 kwenye Wayback Machine.
* lugha ya Kiitalia katika Glottolog
* lugha ya Kiitalia katika Ethnologue
# Panama City

|  |
| --- |
| Jiji la Panama City |
| Nchi | Panama |

Casco Viejo - kitovu cha kale cha mji
Nyumba katika Casco Viejo
Kitovu kipya cha mji
**Panama City** (kihisp. **Panamá-Mji wa Panama-*) ni mji mkuu na pia mji mkubwa wa nchi ya Panama. Ina wakazi 700,000.

Mji ulianzishwa mwaka 1519 na Wahispania kwenye mahali 8 km kutoka mji wa leo. Mji wa Panama ulikua kama kituo cha usafiri kwa sababu shingo la nchi la Panama ni njia fupi ya usafiri wa barabara kati ya bahari za Pasifiki na Atlantiki. Sehemu kubwa ya fedha iliyochimbwa katika migodi ya Peru ilipitia Panama ikiwa njiani ya kupelekewa Hispania.

Mji huu wa kwanza uliharibiwa mwaka 1671 na mharamia Mwingereza Henry Morgan. Maghofu yake leo hii ni mahali pa utalii na kuitwa "Panama la Vieja" (kihisp.: Panama ya Kale).

Mji mpya ulijengwa mwaka 1673 takriban 8 km kutoka mahali pa awali. Sehemu hii inaitwa leo "Casco Viejo" *(kihisp.: fuvu la kale)*.

Baada ya uokotaji wa dhahabu katika Kalifornia mwaka 1848 Panama ulikuwa tena kituo muhimu sana kwa sababu watu wengi walisafiri kwa meli kutoka Ulaya na pia pwani la mashariki ya Marekani kwenda Kalifornia kupitia mji wa Panama. Reli iliyojengwa 1855 kati ya bahari zote mbili iliongeza umuhimu wa mji.

Kilele chake kilikuwa ujenzi wa mfereji wa Panama kilichofanya mji kituo cha mpito kinachojulikana kote duniani.
# 1821

Lango la Historia | Lango la Biografia | Karibuni | Orodha ya Miaka

◄ |
Karne ya 18 |
**Karne ya 19**
| Karne ya 20
| ►

◄ |
Miaka ya 1790 |
Miaka ya 1800 |
Miaka ya 1810 |
**Miaka ya 1820**
| Miaka ya 1830
| Miaka ya 1840
| Miaka ya 1850
| ►

◄◄ |
◄ |
1817 |
1818 |
1819 |
1820 |
**1821**
| 1822
| 1823
| 1824
| 1825
| ►
| ►►

Makala hii inahusu mwaka **1821 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio

* 15 Septemba - Nchi ya El Salvador inapata uhuru kutoka kwa Wahispania.
* 27 Septemba - Hispania inatambua uhuru wa Mexiko katika mkataba wa Cordoba
* 28 Novemba - Nchi ya Panama inapata uhuru kutoka Hispania ikawa sehemu ya nchi Kolombia chini ya Simon Bolivar.

## Waliozaliwa

**Mwaka 2026 katika kalenda nyingine**| Kalenda ya Gregori | 2026 *MMXXVI* |
| Kalenda ya Kiyahudi | 5786 – 5787 |
| Ab urbe condita (Roma ya Kale) | 2779 |
| Kalenda ya Ethiopia | 2018 – 2019 |
| Kalenda ya Kiarmenia | 1475 ԹՎ ՌՆՀԵ |
| Kalenda ya Kiislamu | 1448 – 1449 |
| Kalenda ya Kiajemi | 1404 – 1405 |
| **Kalenda za Kihindu** |  |
| - *Vikram Samvat* | 2081 – 2082 |
| - *Shaka Samvat* | 1948 – 1949 |
| - *Kali Yuga* | 5127 – 5128 |
| Kalenda ya Kichina | 4722 – 4723 乙巳 – 丙午 |

* 21 Januari - John Breckinridge, Kaimu Rais wa Marekani (1857-1861)
* 11 Novemba - Fyodor Dostoyevski, mwandishi Mrusi

## Waliofariki

* 4 Januari - Elizabeth Ann Seton, mtakatifu na mwanzilishi wa shirika la kwanza la kitawa huko Marekani
* 5 Mei - Napoleon Bonaparte, Mfalme wa Ufaransa
* 3 Juni - Egwale Seyon, Mfalme Mkuu wa Uhabeshi

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 1821
# Granada mpya

Eneo la Granada mpya
Nembo la ufalme mdogo wa Granada mpya
**Granada mpya** (Kihisp.: Virreinato de Nueva Granada) ilikuwa eneo la kikoloni la Hispania katika kaskazini ya Amerika Kusini kati ya 1717 na 1822. Leo hii nchi za Venezuela, Kolombia, Panama na Ekuador zimechukua nafasi yake.

Jina la Granada limetokana na mji wa Granada katika Hispania.

Granada mpya ilitawaliwa kama ufalme mdogo katika muundo wa Hispania. Gavana mkuu alikuwa na cheo cha mfalme mdogo (au: makamu wa mfalme).

Hadi 1717 ilikuwa sehemu ya ufalme mdogo wa Peru uliotawala Amerika Kusini ya Kihispania yote. Mji mkuu ulikuwa mwanzoni Cartagena na baadaye Santa Fé de Bogotá (leo Kolombia).

Nchi ya Kolombia iliendelea kutumia jina la Granada mpya hadi 1861.
# Ekuador

República del EcuadorJamhuri ya Ekuador**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bendera
 | Nembo
 |

 |
| Kaulimbiu ya taifa: Kihispania: *"Dios, patria y libertad"* ("Mungu, taifa na uhuru") |
| Wimbo wa taifa: Salve, Oh Patria *(usalimiwe e taifa)* |
|  |
| **Mji mkuu** | Quito 00°9′ S 78°21′ W |
| **Mji mkubwa nchini** | Guayaquil |
| **Lugha rasmi** | Kihispania |
| **Serikali** Rais | Jamhuri Daniel Noboa |
| **Uhuru** Kutoka Hispania kutoka Gran Colombia |  24 Mei 1822 13 Mei 1830 |
| **Eneo**  - Jumla  - Maji (%) |   283,560 km² (ya 75) 5 |
| **Idadi ya watu**  - 2023 kadirio  - 2022 sensa  - Msongamano wa watu |   17,483,326 (ya 73) 16,938,986 69/km² (ya 148) |
| **Fedha** | U.S. dollar (`USD`) |
| **Saa za eneo**  - Kiangazi (DST) | (UTC-5; UTC -6 (Galápagos Islands)) (UTC) |
| **Intaneti TLD** | .ec |
| **Kodi ya simu** | `+593`
- |

Ramani ya Ekuador
**Ekuador** (kwa Kiswahili pia: **Ekwado**) ni nchi kwenye pwani ya magharibi ya Amerika Kusini.

Jina la nchi kwa Kihispania (Ecuador) lamaanisha "ikweta", na sababu ni kwamba imekatwa nayo.

Imepakana na Kolombia, Peru na Bahari ya Pasifiki.

Funguvisiwa la Galapagos (Archipiélago de Colón) ni sehemu ya Ekuador ikiwa na umbali wa karibu kilomita 1,000 kutoka bara.

Mji mkuu ni Quito, lakini mji mkubwa zaidi ni Guayaquil.

## Watu

Wananchi wengi (71%) wana mchanganyiko wa damu ya Kizungu na ya Kiindio. Wenye asili ya Afrika ni 7.2%, Waindio ni 7%, na Wazungu ni 6.1%.

Ekuador ilikuwa koloni la Hispania, hivyo lugha ya wakazi wengi na lugha rasmi imekuwa Kihispania hadi leo. Lakini kuna Waindio wengi, hasa katika milima ya Andes, wanaoendelea kutumia lugha zao.

Asilimia 91.95 wana dini, na kati yao 80.44% ni Wakatoliki ma 11.3% Waprotestanti.

## Tazama pia

* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Viungo vya nje

* (Kihispania) Rais wa Ekuador tovuti rasmi Ilihifadhiwa 6 Mei 2008 kwenye Wayback Machine.

|  |
| --- |
| **Nchi na maeneo ya Amerika Kusini** |
|
Argentina | Bolivia | Brazil | Chile | Ekuador | Guyana | Guyani ya Kifaransa | Kolombia | Paraguay | Peru | Surinam | Uruguay | Venezuela |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Amerika Kusini bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Ekuador** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# 1831

Lango la Historia | Lango la Biografia | Karibuni | Orodha ya Miaka

◄ |
Karne ya 18 |
**Karne ya 19**
| Karne ya 20
| ►

◄ |
Miaka ya 1800 |
Miaka ya 1810 |
Miaka ya 1820 |
**Miaka ya 1830**
| Miaka ya 1840
| Miaka ya 1850
| Miaka ya 1860
| ►

◄◄ |
◄ |
1827 |
1828 |
1829 |
1830 |
**1831**
| 1832
| 1833
| 1834
| 1835
| ►
| ►►

Makala hii inahusu mwaka **1831 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio

* 2 Februari - Uchaguzi wa Papa Gregori XVI

## Waliozaliwa

**Mwaka 2026 katika kalenda nyingine**| Kalenda ya Gregori | 2026 *MMXXVI* |
| Kalenda ya Kiyahudi | 5786 – 5787 |
| Ab urbe condita (Roma ya Kale) | 2779 |
| Kalenda ya Ethiopia | 2018 – 2019 |
| Kalenda ya Kiarmenia | 1475 ԹՎ ՌՆՀԵ |
| Kalenda ya Kiislamu | 1448 – 1449 |
| Kalenda ya Kiajemi | 1404 – 1405 |
| **Kalenda za Kihindu** |  |
| - *Vikram Samvat* | 2081 – 2082 |
| - *Shaka Samvat* | 1948 – 1949 |
| - *Kali Yuga* | 5127 – 5128 |
| Kalenda ya Kichina | 4722 – 4723 乙巳 – 丙午 |

* 7 Januari - Heinrich von Stephan
* 24 Februari - Leo von Caprivi
* 3 Machi - George Pullman
* 12 Machi - Clement Studebaker
* 15 Machi - Mtakatifu Daniele Comboni, mmisionari na askofu Mkatoliki nchini Sudan
* 1 Juni - John Bell Hood
* 13 Juni - James Clark Maxwell
* 22 Julai - Mfalme Mkuu Komei wa Japani
* 12 Agosti - Helena Petrovna Blavatsky
* 18 Septemba - Siegfried Marcus
* 6 Oktoba - Richard Dedekind
* 18 Oktoba - Mfalme Mkuu Frederick III wa Ujerumani
* 19 Novemba - James A. Garfield, Rais wa Marekani (1881)

## Waliofariki

* 4 Julai - James Monroe, Rais wa Marekani (1817-1825)

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 1831
# 1903

Lango la Historia | Lango la Biografia | Karibuni | Orodha ya Miaka

◄ |
Karne ya 19 |
**Karne ya 20**
| Karne ya 21

◄ |
Miaka ya 1870 |
Miaka ya 1880 |
Miaka ya 1890 |
**Miaka ya 1900**
| Miaka ya 1910
| Miaka ya 1920
| Miaka ya 1930
| ►

◄◄ |
◄ |
1899 |
1900 |
1901 |
1902 |
**1903**
| 1904
| 1905
| 1906
| 1907
| ►
| ►►

Makala hii inahusu mwaka **1903 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio

* 4 Agosti - Uchaguzi wa Papa Pius X
* 3 Novemba - Nchi ya Panama inapata uhuru kutoka Kolombia.

## Waliozaliwa

**Mwaka 2026 katika kalenda nyingine**| Kalenda ya Gregori | 2026 *MMXXVI* |
| Kalenda ya Kiyahudi | 5786 – 5787 |
| Ab urbe condita (Roma ya Kale) | 2779 |
| Kalenda ya Ethiopia | 2018 – 2019 |
| Kalenda ya Kiarmenia | 1475 ԹՎ ՌՆՀԵ |
| Kalenda ya Kiislamu | 1448 – 1449 |
| Kalenda ya Kiajemi | 1404 – 1405 |
| **Kalenda za Kihindu** |  |
| - *Vikram Samvat* | 2081 – 2082 |
| - *Shaka Samvat* | 1948 – 1949 |
| - *Kali Yuga* | 5127 – 5128 |
| Kalenda ya Kichina | 4722 – 4723 乙巳 – 丙午 |

* 11 Januari – Alan Paton, mwandishi wa Afrika Kusini
* 27 Januari - John Eccles, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1963
* 26 Februari - Giulio Natta, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia, mwaka wa 1963
* 24 Machi - Adolf Butenandt, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia, mwaka wa 1939
* 8 Juni - Marguerite Yourcenar, mwandishi na mshairi kutoka Ubelgiji
* 6 Julai - Hugo Theorell, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1955
* 1 Agosti – Paul Horgan, mwandishi wa Marekani na mshindi wa Tuzo ya Pulitzer, mwaka wa 1955
* 19 Agosti – James Gould Cozzens, mwandishi wa Marekani na mshindi wa Tuzo ya Pulitzer mwaka wa 1949
* 26 Agosti - Caroline Pafford Miller, mwandishi kutoka Marekani
* 6 Oktoba - Ernest Walton, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia, mwaka wa 1951
* 22 Oktoba - George Beadle, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1958
* 7 Novemba - Konrad Lorenz, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1973
* 27 Novemba - Lars Onsager, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1968
* 5 Desemba - Cecil Frank Powell, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1950
* 10 Desemba - William Plomer, mwandishi wa Afrika Kusini
* 19 Desemba - George Snell, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1980
* 22 Desemba - Haldan Hartline, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1967

## Waliofariki

* 22 Februari - Hugo Wolf, mtunzi wa opera kutoka Austria
* 20 Julai - Papa Leo XIII
* 1 Novemba - Theodor Mommsen, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1902
* 11 Aprili - Mtakatifu Gemma Galgani, bikira nchini Italia

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 1903
# 1914

Lango la Historia | Lango la Biografia | Karibuni | Orodha ya Miaka

◄ |
Karne ya 19 |
**Karne ya 20**
| Karne ya 21

◄ |
Miaka ya 1880 |
Miaka ya 1890 |
Miaka ya 1900 |
**Miaka ya 1910**
| Miaka ya 1920
| Miaka ya 1930
| Miaka ya 1940
| ►

◄◄ |
◄ |
1910 |
1911 |
1912 |
1913 |
**1914**
| 1915
| 1916
| 1917
| 1918
| ►
| ►►

Makala hii inahusu mwaka **1914 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio

* 28. Juni: Kaisari-mteule Ferdinand wa Austria anauawa mjini Sarajevo.
* 28. Julai: Austria inatangaza hali ya vita dhidi ya Serbia.
* Agosti: vita ya Austria-Serbia inapanuka kuwa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia.
* 3 Septemba - Uchaguzi wa Papa Benedikto XV
* Oktoba: Milki ya Osmani inajiunga na vita upande wa Ujerumani.

## Waliozaliwa

**Mwaka 2026 katika kalenda nyingine**| Kalenda ya Gregori | 2026 *MMXXVI* |
| Kalenda ya Kiyahudi | 5786 – 5787 |
| Ab urbe condita (Roma ya Kale) | 2779 |
| Kalenda ya Ethiopia | 2018 – 2019 |
| Kalenda ya Kiarmenia | 1475 ԹՎ ՌՆՀԵ |
| Kalenda ya Kiislamu | 1448 – 1449 |
| Kalenda ya Kiajemi | 1404 – 1405 |
| **Kalenda za Kihindu** |  |
| - *Vikram Samvat* | 2081 – 2082 |
| - *Shaka Samvat* | 1948 – 1949 |
| - *Kali Yuga* | 5127 – 5128 |
| Kalenda ya Kichina | 4722 – 4723 乙巳 – 丙午 |

* 5 Februari - Alan Hodgkin, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1963
* 22 Februari - Renato Dulbecco, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba, mwaka wa 1975
* 31 Machi - Octavio Paz, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1990
* 26 Aprili - Bernard Malamud, mwandishi kutoka Marekani
* 30 Aprili – Vermont Royster, mwandishi wa Marekani na mshindi wa Tuzo ya Pulitzer, mwaka wa 1953
* 19 Mei - Max Perutz, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia, mwaka wa 1962
* 17 Juni – John Hersey, mwandishi wa Marekani na mshindi wa Tuzo ya Pulitzer mwaka wa 1945
* 29 Juni - Ellen Kuzwayo, mwandishi kutoka Afrika Kusini
* 14 Oktoba - Raymond Davis, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 2002
* 25 Oktoba - John Berryman, mshairi kutoka Marekani
* 28 Oktoba - R.L.M. Synge, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1952

**bila tarehe Tenzing Norgay, mpelelezi kutoka Nepal

## Waliofariki

* 16 Machi - Charles-Albert Gobat, mwanasiasa Mswisi, na mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani mwaka wa 1902
* 23 Machi - Mtakatifu Rafka Petra, mmonaki wa kike wa Lebanon
* 25 Machi - Frederic Mistral, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1904
* 2 Aprili - Paul Heyse, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1910
* 14 Juni - Adlai Stevenson, Kaimu Rais wa Marekani (1893-97)
* 21 Juni - Bertha von Suttner, mwandishi Mwaustria, na mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani mwaka wa 1905
* 20 Agosti - Papa Pius X

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 1914
# Mfereji wa Panama

Mfereji wa Panama
Ramani ya Mfereji wa Panama
**Mfereji wa Panama** ni njia ya maji nchini Panama (Amerika ya Kati) kati ya Bahari ya Pasifiki na Bahari ya Atlantiki. Shingo ya nchi la Panama ni njia fupi kati ya bahari zote mbili.

Kabla ya kujengwa kwa mfereji huu meli zote zilipaswa kuvuka ncha ya kusini ya Amerika na mfereji umefupisha safari hii kwa kilomita maelfu.

Utangulizi wa mfereji ulikuwa reli kutoka Colon upande wa Karibi kwenda mji wa Panama upande wa Pasifiki iliyojengwa 1855. Reli hii ilirahisisha safari kati ya Atlantiki na Pasifiki kwa watu na bidhaa vilivyoelekea watu ule kwenda Kalifornia. Watu wengi walikwenda Kalifornia miaka ile kwa sababu ya dhahabu iliyopatikana kule tangu 1848 na hapakuwa na reli kati ya pwani zote mbili za Marekani wakati ule.

Kampuni ya Kifaransa ilianza kujenga mfereji tangu 1880 lakini ilishindwa. Serikali ya Marekani iliendeleza kazi na kumaliza mfereji mwaka 1914.

Marekani ilitawala kanda ya mfereji kuanzia 1904 hadi mwaka 1999 kwa kuikodi kutoka nchi ya Panama. Siku hizi mfereji uko chini ya serikali ya Panama.

* Live webcams Panama Canal

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Amerika ya Kati bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Mfereji wa Panama** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# 1979

Lango la Historia | Lango la Biografia | Karibuni | Orodha ya Miaka

◄ |
Karne ya 19 |
**Karne ya 20**
| Karne ya 21

◄ |
Miaka ya 1940 |
Miaka ya 1950 |
Miaka ya 1960 |
**Miaka ya 1970**
| Miaka ya 1980
| Miaka ya 1990
| Miaka ya 2000
| ►

◄◄ |
◄ |
1975 |
1976 |
1977 |
1978 |
**1979**
| 1980
| 1981
| 1982
| 1983
| ►
| ►►

Makala hii inahusu mwaka **1979 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio

* 11 Februari - Mapinduzi ya Uajemi
* 1 Aprili - Nchi ya Iran inatangazwa kuwa Jamhuri ya Kiislamu.
* 21 Septemba - Serikali ya Jean Bedel Bokassa, Kaisari wa Jamhuri ya Afrika ya Kati, inapinduliwa

## Waliozaliwa

**Mwaka 2026 katika kalenda nyingine**| Kalenda ya Gregori | 2026 *MMXXVI* |
| Kalenda ya Kiyahudi | 5786 – 5787 |
| Ab urbe condita (Roma ya Kale) | 2779 |
| Kalenda ya Ethiopia | 2018 – 2019 |
| Kalenda ya Kiarmenia | 1475 ԹՎ ՌՆՀԵ |
| Kalenda ya Kiislamu | 1448 – 1449 |
| Kalenda ya Kiajemi | 1404 – 1405 |
| **Kalenda za Kihindu** |  |
| - *Vikram Samvat* | 2081 – 2082 |
| - *Shaka Samvat* | 1948 – 1949 |
| - *Kali Yuga* | 5127 – 5128 |
| Kalenda ya Kichina | 4722 – 4723 乙巳 – 丙午 |

* 16 Januari - Aaliyah, mwimbaji na mwigizaji filamu wa Marekani
* 24 Januari - Tatyana Ali, mwigizaji wa filamu kutoka Marekani
* 26 Januari - Nelson Rockefeller, Kaimu Rais wa Marekani
* 11 Februari - Brandy Norwood, mwimbaji kutoka Marekani
* 19 Februari - Mariana Ochoa, mwanamuziki na mwigizaji filamu kutoka Mexiko
* 14 Machi - Nicolas Anelka, mchezaji wa mpira kutoka Ufaransa
* 15 Juni - Lady Jay Dee, mwanamuziki kutoka Tanzania
* 21 Juni - Chris Pratt, mwigizaji wa filamu kutoka Marekani
* 30 Agosti - Kali Ongala, mchezaji mpira kutoka Tanzania
* 5 Septemba - John Carew, mchezaji wa mpira kutoka Norwei
* 18 Septemba - 2Face Idibia, mwimbaji wa Nigeria
* 22 Septemba - Jericho Rosales, mwigizaji filamu kutoka Ufilipino
* 8 Oktoba - Kristanna Loken, mwigizaji wa filamu kutoka Marekani
* 9 Oktoba - Lecrae, mwanamuziki kutoka Marekani
* 10 Oktoba - Mýa, mwanamuziki wa Marekani
* 18 Oktoba - Ne-Yo, mwanamuziki kutoka Marekani
* 29 Novemba - Game, mwanamuziki kutoka Marekani

**bila tarehe Pumeza Matshikiza, mwimbaji kutoka Afrika Kusini

## Waliofariki

* 5 Januari - Charles Mingus, mwanamuziki wa Marekani
* 8 Februari - Dennis Gabor, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1971
* 26 Machi - Jean Stafford, mwandishi wa kike kutoka Marekani
* 2 Mei - Giulio Natta, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia, mwaka wa 1963
* 1 Juni - Werner Forssmann, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1956
* 8 Julai - Shinichiro Tomonaga, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1965
* 8 Julai - Robert Woodward, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia, mwaka wa 1965
* 8 Agosti - Feodor Lynen, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1964
* 12 Agosti - Ernst Boris Chain, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba, mwaka wa 1945
* 6 Oktoba - Elizabeth Bishop, mshairi kutoka Marekani
* 1 Novemba - Mamie Eisenhower, mke wa Rais Dwight D. Eisenhower, na Mwanamke wa Kwanza wa Marekani (1953-1961)

## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 1979