Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sisimizi

| **Sisimizi** |
| --- |
|  Majimoto (*Solenopsis* sp.) |
| **Uainishaji wa kisayansi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Himaya: | Animalia (Wanyama)  |
| Faila: | Arthropodi (Wanyama wenye miguu yenye viungo)  |
| Nusufaila: | Hexapoda (Wanyama wenye miguu sita)  |
| Ngeli: | Insecta (Wadudu)  |
| Nusungeli: | Pterygota (Wadudu wenye mabawa)  |
| Oda: | Hymenoptera (Wadudu wenye mabavu angavu)  |
| Nusuoda: | Apocrita (Hymenoptera wenye kiuno chembamba sana)  |
| Familia ya juu: | Fromicoidea (Hymenoptera kama siafu)  |
| Familia: | Formicidae (Sisimizi) Latreille, 1809 |

 |
| Ngazi za chini |
| **Nusufamilia 19:**
Agroecomyrmecinae Carpenter, 1930
Amblyoponinae Forel, 1893
Aneuretinae Emery, 1913
Dolichoderinae Forel, 1878
Dorylinae Leach, 1815
Ectatomminae Emery, 1895
Formicinae Latreille, 1809
Heteroponerinae Bolton, 2003
Leptanillinae Emery, 1910
Martialinae Rabeling & Verhaagh, 2008
Myrmeciinae Emery, 1877
Myrmicinae Lepeletier, 1835
Paraponerinae Emery, 1901
Ponerinae Lepeletier, 1835
Proceratiinae Emery, 1895
Pseudomyrmecinae Smith, 1952 |

**Sisimizi** ni familia ya wadudu wadogo wanaoishi katika jamii. Jamii hizi zinaweza kuwa na sisimizi makumi kadhaa tu au kuwa na mamilioni kulingana na spishi mbalimbali.

Sisimizi jinsi anavyokamua vidukari
Makazi yao yapo mara nyingi chini ya ardhi au mahali pengine panapohifadhiwa kama chini ya jiwe kubwa au katika nafasi ndani ya miti. Wanatumia udongo na nyuzi za mimea kwa ujenzi.

Jenasi kadhaa kama vile siafu (*Dorylus* spp.) hawana makazi ya kudumu bali wanahamahama.

Mchwa hawako karibu na sisimizi hata kama wanafana nao katika mengi na kuitwa kwa Kiingereza "white ants" lakini wako katika nasaba nyingine pamoja na kombamwiko.

## Majina ya aina za sisimizi kwa Kiswahili

* Chungu *(aina inayouma)*
* Nyenyerere *(wadogo weusi)*
* Majimoto *(aina nyekundu inayouma vibaya sana)*
* Samesame *(aina nyekundu)*
* Sangara *(aina nyekundu)*
* Siafu (jenasi *Dorylus*)
* Sungusungu (*Megaponera analis*)

## Picha

* Amblyoponinae (*Apomyrma stygia*)
* Aneuretinae (*Aneuretus simoni*)
* Dolichoderinae (*Axinidris luhya*)
* Dorylinae (Siafu, *Dorylus* sp.)
* Ectatomminae (*Rhytidoponera metallica*)
* Formicinae (Sisimizi wafumaji, *Oecophylla longinoda*)
* Heteroponerinae (*Heteroponera mayri*)
* Leptanillinae (*Leptanilla revelierii*)
* Martialinae (*Martialis heureka*)
* Myrmeciinae (*Nothomyrmecia macrops*)
* Myrmicinae (*Crematogaster nigriceps*)
* Paraponerinae (*Paraponera clavata*)
* Ponerinae (Sungusungu, *Megaponera analis*)
* Proceratiinae (*Probolomyrmex guineensis*)
* Pseudomyrmecinae (*Tetraponera parops*)

## Viungo vya Nje

* Macro photos - images of ants Ilihifadhiwa 9 Desemba 2011 kwenye Wayback Machine.

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Sisimizi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mdudu fulani bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Sisimizi** kama uainishaji wake wa kibiolojia, maisha au uenezi wake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kioo

Stempu ya mwaka 1921 ikionyesha utengenezaji wa kioo.
**Kioo** ni dutu imara na ngumu inayopatikana kwa umbo lolote. Kwa kawaida ni kiangavu na wazi maana yake kinaruhusu kuona yale yaliyopo nyuma yake. Inatengenezwa pia kwa rangi mbalimbali kwa mfano, kwa ajili ya madirisha ya makanisa. Kioo ni dutu hobela, hakina fuwele ndani yake.

Matumizi ya kila siku ni katika chupa na madirisha ya kioo.

Kioo hutokea kiasili kama silika, inapashwa joto kali zaidi ya sentigredi 2,000. Watu walikuta kioo cha aina hiyo baada ya milipuko ya volkeno au moto asilia mkali. Walijifunza kuitengeneza kwa kuongeza viungo kadhaa vinavyopunguza kiwango cha kuyeyuka.

## Picha za kioo

* Bilauri ya Roma ya Kale
*
*
* Madirisha ya kanisa kuu la Chartres

## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Kioo Corning Museum of Glass
* A comprehensive guide to art glass and crystal around the world Ilihifadhiwa 26 Desemba 2010 kwenye Wayback Machine.
* Working Description Furnace & Moleria - Murano Glass
* Informative website about the glass industry
* Substances used in the Making of Colored Glass Ilihifadhiwa 30 Novemba 2005 kwenye Wayback Machine.
* Almost 400 articles and images about glass (mostly art glass) Ilihifadhiwa 22 Oktoba 2018 kwenye Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kemia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kioo** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Paka-kaya

| **Paka-kaya** |
| --- |
|  Paka-kaya |
| **Uainishaji wa kisayansi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Himaya: | Animalia (Wanyama)  |
| Faila: | Chordata (Wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni)  |
| Ngeli: | Mammalia (Wanyama wenye viwele)  |
| Oda: | Carnivora (Wanyama mbua)  |
| Nusuoda: | Feliformia (Wanyama kama paka)  |
| Familia: | Felidae (Wanyama walio na mnasaba na paka)  |
| Nusufamilia: | Felinae (Wanyama wanaofanana na paka)  |
| Jenasi: | *Felis* Linnaeus, 1758 |
| Spishi: | *Felis catus* Linnaeus, 1758 |

 |

**Paka-kaya** ni mnyama mdogo alaye nyama na ambaye amefugwa na binadamu tangu miaka maelfu. Paka ni mwana wa familia ya Felidae wanaojumlisha paka pamoja na gwagu (paka-pori) na spishi kubwa kama simba, chui na duma.

Asili ya paka ni paka za porini (kwa hakika paka-jangwa, *F. s. lybica*) walioanza kutafuta chakula karibu na makazi ya watu wa kale na kuwazoea. Watu walipenda paka kwa sababu paka hushika panya na wanyama wengine wadogo wanaoonekana ni waharibifu katika makazi ya watu. Kwa hiyo paka waliendelea kwa muda mrefu katika mazingira ya kibinadamu kama wawindaji wa panya waliolishwa na watu wakipewa mabaki ya chakula pia. Katika mazingira ya mjini paka hufugwa mara nyingi kama mnyama kipenzi hapati tena nafasi ya kuwinda.

## Magonjwa ya paka

Kwa sababu ya kuishi karibu sana na binadamu, magonjwa ya paka huenda yakaambukizwa kwa binadamu. Paka huenda akawa na virusi, bakteria, fungi au hata vimelea kama chawa ambao wataambukizwa kwa binadamu. Maradhi huenda yakawa hayaonekani kwa paka lakini akiambukizwa binadamu huwa basi yanaonekana. Magonjwa haya ni kama salmonella, kujikunakuna (cat scratch disease) na toxoplasmosis. Ili kujikinga, yafaa paka apulizwe kwa dawa na pia kupelekwa kwa daktari wa wanyama mara kwa mara.

## Picha

* Paka na panya

## Viungo vya nje

Simple English Wiktionary
Wikamusi ya Kiswahili ina maelezo na tafsiri ya maana ya neno:
paka-kaya
# 17 Julai

Tarehe **17 Julai** ni siku ya 198 ya mwaka (ya 199 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 167.

## Matukio

* 1048 - Uchaguzi wa Papa Damaso II
* 1695 - Benki ya Uskoti inaanzishwa kwa sheria ya bunge la Uskoti

## Waliozaliwa

* 1744 - Elbridge Gerry, Kaimu Rais wa Marekani
* 1888 - Shmuel Yosef Agnon, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi mwaka wa 1966
* 1917 - Phyllis Diller, mwigizaji wa filamu kutoka Marekani
* 1935 - Donald Sutherland, mwigizaji filamu kutoka Kanada
* 1952
	+ David Hasselhoff
	+ Nicolette Larson
* 1954 - Angela Merkel, chansela wa Ujerumani (tangu 2005)
* 1955 - Aggrey Deaisile Joshua Mwanri, mwanasiasa wa Tanzania
* 1956 - Michael George Mabuga Msonganzila, askofu Mkatoliki nchini Tanzania
* 1966 - Guru, mwanamuziki kutoka Marekani

## Waliofariki

* 656 - Uthman ibn Affan, khalifa wa tatu wa Uislamu auawa mjini Madina
* 855 - Mtakatifu Papa Leo IV
* 1399 - Mtakatifu Hedwiga wa Polandi, malkia
* 1790 - Adam Smith, mwanafalsafa kutoka Uskoti
* 1950 - Evangeline Booth, mkuu wa 4 wa Jeshi la Wokovu
* 1959 - Billie Holiday, mwanamuziki Mmarekani
* 1967 - John Coltrane, mwanamuziki kutoka Marekani

## Sikukuu

Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu za watakatifu Wafiadini wa Scilla, Yasinto wa Amasra, Yusta na Rufina, Marselina wa Milano, Aleksi wa Roma, Theodosi wa Auxerre, Enodi wa Pavia, Fredegandi, Kenelmi, Papa Leo IV, Koloman wa Stockerau, Zoeradi na Benedikto, Hedwiga wa Poland, Teresa wa Mt. Augustino na wenzake, Petro Liu Ziyu n.k.

## Viungo vya nje

* BBC: On This Day (Kiingereza)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kihistoria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **17 Julai** kama enzi zake au matokeo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Qin Shi Huang

Picha ya Qin Shi Huang.
Ufalme wa Qin Shi Huang wakati wa kifo chake
**Qin Shi Huang** (pia: **Qin Shi Huangdi**) alikuwa Kaisari wa kwanza wa China.

Alizaliwa mwaka 259 KK kama mtoto wa mfalme wa dola moja kati ya falme 7 zilizoshindana juu ya kipaumbele ndani ya China.

Alirithi ufalme wa Qin mwaka 247 KK alipokuwa na umri wa miaka 13. Kwa njia ya vita alishinda falme nyingine zote za China akaunganisha nchi hiyo yote kwa mara ya kwanza.

Msingi wa utawala wake ulikuwa sheria zake zilizotangazwa kote. Kila jaribio la kuepuka au kuvunja sheria hizo liliadhibiwa vikali.

Qin Shi Huang alianzisha miradi mingi mikubwa. Alianzisha ujenzi wa ukuta mkubwa wa China kama kizuizi dhidi ya mashambulio ya makabila kutoka kaskazini. Alijaribu kuunganisha ufalme wake mkubwa kwa kujenga barabara nyingi. Aliandaa kaburi lake kubwa lililokuwa na eneo kama mji na ndani yake aliweka askari za udongo wa ufinyanzi wa kuchomwa maelfu kama walinzi. Alizikwa karibu na mji wa Xi-an lenye sanamu hizo nyingi za askari na watumishi zinazojulikana kama Jeshi la terakota.

Kwa shughuli hizo zote lakhi za watu walipaswa kufanya kazi: wengi walikufa na waliojaribu kujificha walinyongwa. Kaisari alichukia mafundisho ya Ukonfusio akaua wataalamu wake na kuchoma vitabu.

Kwa upande wa utamaduni na utawala alisanifishwa mwandiko wa Kichina.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu Kaizari fulani bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Qin Shi Huang** kama wasifu wake, habari za maisha au kazi yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Almurabitun

**Almurabitun** (kutoka Kiarabu: المرابطون‎, kwa Kiingereza: *Almoravids*) walikuwa nasaba ya Waberberi kutoka Sahara iliyotawala eneo pana la kaskazini magharibi mwa Afrika na Rasi ya Iberia wakati wa karne ya 11.

Chini ya nasaba hiyo milki yao ilitawala Moroko ya leo, Sahara ya Magharibi, Mauritania, Gibraltar, Tlemcen (leo nchini Algeria) na sehemu kubwa ya nchi ambazo sasa ni Senegal na Mali, pamoja na Hispania na Ureno upande wa Ulaya. Wakati wa kilele chake, milki ilikuwa na upana wa kilomita 3,000 kutoka kaskazini hadi kusini.

Watawala wao walitumia Aghmat (1040-1062) na Marrakech(1062-1147) pamoja na Córdoba kama miji mikuu.

Uvamizi wa Almurabitun upande wa kusini mwa jangwa la Sahara ulikuwa muhimu kwa uenezaji wa Uislamu ukisababisha watawala kadhaa wa Kiafrika kuwa Waislamu, kwa mfano wafalme wa Mali na Dola la Songhai.

## Watawala

* Abdallah ibn Yasin (1040-1059)
* Yusuf ibn Tashfin (1061-1106)
* Ali ibn Yusuf (1106-42)
* Tashfin ibn Ali (1142-46)
* Ibrahim ibn Tashfin (1146)
* Ishaq ibn Ali (1146–1147)

## Tanbihi

## Marejeo

* *Historia Kuu ya Afrika, Afrika kutoka Saba hadi Karne ya kumi na moja*, Mh. M. Elfasi, Ch. 13 I. Hrbek na J. Devisse, The Almoravids (uk. (336-366), UNESCO, 1988

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kihistoria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Almurabitun** kama enzi zake au matokeo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Nasaba ya Shang

Nasaba ya shang
**Nasaba ya Shang** ilikuwa nasaba ya kifalme ya Uchina. Inaangaliwa kuwa nasaba ya kwanza ya kihistoria na kudumu tangu karne ya 16 hadi karne ya 11 KK.

Baadhi ya Makaisari wa Shang walikuwa:

* Wu-ting
* Ti-i
* Ti-hsin

## Angalia pia

* Orodha ya nasaba za Uchina

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kihistoria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Nasaba ya Shang** kama enzi zake au matokeo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Mto Liao

Sehemu ya Mto Liao

| Mto Liao |
| --- |
|  |
| **Chanzo** | (vyanzo tofauti tofauti) |
| **Mdomo** | Hori ya Bohai |
| **Nchi** | China (majimbo ya Hebei, Mongolia ya Kichina, Jilin, Liaoning) |
| **Urefu** | km 1,345 |
| **Mkondo** | m3 500 |
| **Eneo la beseni** | km2 232,000 |

**Mto Liao** ni mto mkuu kusini mwa eneo la Manchuria nchini China. Liao ni moja kati ya mito mikuu saba ya China. Majina ya majimbo ya Liaoning na rasi ya Liaodong yametokana na mto huo. Mto huo pia unajulikana kama "mto mama" huko kaskazini mashariki mwa China.

## Tabia

Liao inapita kwenye njia yake ya km 1,345 katika beseni lake la kilomita za mraba 232,000.

Hata hivyo inabeba maji kiasi tu maana mkondo wake una m3 500 pekee.

Maji yake huwa na matope mengi maana mto unapita katika ardhi yenye punje ndogo sana kama unga zinazofanya mashapo kuwa mengi.

## Njia ya mto

Mto Liao kwenye tambarare ya China Kaskazini Mashariki
Mto Liao unaanza mahali pa kuungana kwa matawimto makuu mawili ambayo ni **Mto Xiliao** (Liao ya magharibi) na **Mto Dongliao** (Liao ya mashariki).

Mkono wa magharibi wa Liao unapita kabisa ndani ya Mongolia ya Kichina ukiundwa kwa kuungana kwa mito ya Xar Moron na Laoha kwenye sehemu ya 43 ° 25 'N, 120 ° 45' E.

Mkono wa mashariki unaanza katika Jimbo la Jilin, ukipita katika njia yenye umbo la "S" hadi kuungana na mkono wa magharibi.

Sasa Mto Liao wenyewe upo njiani ukielekea kusini kupitia tambarare ya China Kaskazini Mashariki.

Kabla ya kufika baharini mto unajigawa kwa mikono miwili na hivyo kuunda delta yake inayoishia katika bahari ya Bohai.

## Matawimto

### Matawimto makuu

* **Mto Xiliao** (西辽河, "Mto Liao wa Magharibi") ni tawimto kubwa zaidi la Mto Liao, urefu wake ni km 449 katika beseni dogo la km213,600.
* **Mto Dongliao** (东辽河, "Mto wa Liao wa Mashariki") ni chanzo kingine kikuu cha Mto Liao. Ina urefu wa km 360 na beseni dogo la km2 11,500.

### Matawimito madogo

Mito ifuatayo huingia Mto Liao katika Jimbo la Liaoning.

* Mto Sutai ( 苏台河 )
* Mto wa Qing ( 清河 )
* Mto Chai ( 柴河 )
* Shabiki wa Mto ( 泛河 )
* Mto Xiushui ( 秀水河 )
* Mto wa Yangximu ( 养息牧河 )
* Mto wa Liu ( 柳河 )
* Mto Raoyang ( 绕阳河 )

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya China bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Mto Liao** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |