# Lugha za Kiturki

Usambaji wa lugha za Kiturki katia Asia
**Lugha za Kiturki** ni kundi la lugha zaidi ya 30 zinazozungumzwa kutoka Ulaya ya Mashariki hadi Asia ya Kati na watu milioni 210. Zinahesabiwa kuwa sehemu za lugha za Kialtai pamoja na Kichina, Kimongolia, Kijapani na Kikorea. Wasemaji wa lugha za Kiturki husikizana kwa kiasi kikubwa. Lugha ya Kiturki inayojulikana zaidi kimataifa pia yenye wasemaji wengi ni Kituruki cha Uturuki.

Asili ya wasemaji wa lugha za Kiturki inadhaniwa kuwa sehemu za Mongolia. Kati ya karne za 6 hadi 10 walisambaa hadi Asia ya Magharibi na baada ya kutwaa Milki ya Bizanti waliingia pia katika Ulaya ya kusini-mashariki.

## Lugha za Kiturki zenye wasemaji wengi

### Lugha tatu kubwa za kundi hili ni

* **Kituruki**   wasemaji milioni 60 katika Uturuki na vikundi vidogo katika nchi za Balkani; kutokana na uhamiaji pia katika nchi za Ulaya ya Kati na ya Magharibi (Ujerumani, Uholanzi)
* **Kiazeri** (Aseri)   wasemaji milioni 30 katika Azerbaijan na magharibi ya Uajemi
* **Kiuzbeki**   wasemaji milioni 24 katika Uzbekistan, kaskazini ya Afghanistan, Tajikistan na magharibi ya China

### Lugha za Kiturki zenye wasemaji zaidi ya milioni moja:

* **Kikazakhi**   wasemaji milioni 11 nchini Kazakhstan, Uzbekistan, China, Urusi
* **Kiuiguri**   wasemaji milioni 8 hasa katika Shinjiang (China ya Magharibi)
* **Kiturkmeni**   wasemaji milioni 6.8 Mio katika Turkmenistan na kaskazini ya Uajemi
* **Kikirgizi**   wasemaji milioni 3.7 Kyrgystan, Kazakhstan, China ya Magharibi
* **Kitshuwashi**   wasemaji milioni 1.8 katika Urusi (sehemu ya kiulaya)
* **Kibashkiri**   wasemaji milioni 2.2 katika Bashkiria jamhuri ya shirikisho la Urusi
* **Kitartari**   wasemaji milioni 1.6 kati ya Urusi ya kati hadi Sibiria
* **Kikashgai**   wasemaji milioni 1,5 Mio Sprecher katika majimbo ya Uajemi ya Fars na Khuzistan

## Mifano ya maneno ya lugha za Kiturki

Mifano ifuatayo inaonyesha jinsi gani lugha za Kiturki zinavyofanana:

| Kiswahili | Kiturki cha Kale | Kituruki | Kiturkmeni | Kitatari | Kikazakhstan | Kiuzbeki | Kiuiguri |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Mama | ana | anne/ana | ene | ana | ana | ona | ana |
| pua | burun | burun | burun | boryn | murın | burun | burun |
| mkono | qol | kol | qol | kul | qol | qo'l | kol |
| barabara | jol | yol | ýol | jul | zhol | yo'l | yol |
| mnene | semiz | semiz | semiz | simyz | semiz | semiz | semiz |
| ardhi | topraq | toprak | topraq | tufrak | topıraq | tuproq | tupraq |
| damu | qan | kan | gan | kan | qan | qon | qan |
| majivu | kül | kül | kül | köl | kül | kul | kül |
| maji | suv | su | suw | syw | suw | suv | su |
| nyeupe | aq | ak | ak | ak | aq | oq | aq |
| nyeusi | qara | kara | gara | kara | qara | qora | qara |
| nyekundu | qyzyl | kızıl | qyzyl | kyzyl | qızıl | qizil | qizil |
| anga | kök | gök | gök | kük | kök | ko'k | kök |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu **"Lugha za Kiturki"** inatumia neno au maneno ambayo si ya kawaida; matumizi yake ni jaribio kwa jambo linalotajwa. Wasomaji wanaombwa kuchangia mawazo yao.
*Kamusi za Kiswahili ama zinatofautiana kuhusu matumizi ya neno hili au hazieleweki au hazina neno kwa jambo linalojadiliwa.* |