Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Taiwan (kisiwa)

Ramani ya Taiwan
**Taiwan** (pia: **Taiwani, Formosa**) ni kisiwa cha Asia ya Mashariki katika bahari ya Pasifiki. Iko upande wa kusini-mashariki wa China, kusini kwa Japani na magharibi kwa Ufilipino.

Jina la zamani la Taiwan lilikuwa "Formosa" (kwa Kireno: "kizuri, cha kupendeza").

Taiwan ndiyo pia sehemu kubwa ya Jamhuri ya China iliyoenea kwenye visiwa vingine vidogo nje ya China bara.

Miji mikubwa ni Taipei na Kaohsiung.

Wakazi walio wengi ni Wachina wa Han. Kuna pia wakazi asilia waongeao lugha tofautitofauti.

Kisiwa kinadaiwa na Jamhuri ya Watu wa China kama eneo lake.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Asia bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Taiwan (kisiwa)** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Mlango wa Malakka

Mlango wa Malakka (mviringo mwekundu).
Ramani yake.
**Mlango wa Malakka** ni mlangobahari kati ya Malaysia na kisiwa cha Sumatra (Indonesia) wenye urefu wa km 930. Unaunganisha Bahari Hindi na Bahari ya Uchina ambayo ni bahari ya kando ya Pasifiki.

Bandari muhimu zaidi ni Malakka (Malaysia) na Singapur.

Ni kati ya njia za bahari zinazotumiwa zaidi duniani. Kila siku meli 2,000 zinapitia humo, kwa jumla 20 - 25.5% ya biashara yote ya baharini inategemea mlangobahari huo.

## Viungo vya Nje

* Maleisie.be
# Balkani

*"Rasi ya Balkani" inaelekezwa hapa. Kwa matumizi mengine, tazama Rasi ya Balkani (maana).*
Rasi ya Balkani hadi mstari wa mito ya Isonzo-Krka-Sava-Danubi
Ramani ya kisiasa 2004
**Balkani** ni sehemu ya kusini-mashariki ya Ulaya.

Jina limetokana na safu ya milima ya Balkani inayopatikana katika Bulgaria na Serbia.

### Nchi za Balkani

Hakuna mapatano kamili ni nchi zipi zinazohesabiwa kuwa sehemu za Balkani lakini mara nyingi hutajwa zifuatazo:

* Albania
* Bosnia-Herzegovina
* Bulgaria
* Kosovo
* Montenegro
* Makedonia
* Serbia
* Ugiriki
* Uturuki (upande wa Ulaya hadi Istanbul)

Pengine hata nchi zifuatazo huhesabiwa humo:

* Kroatia
* Romania
* Slovenia

## Historia

Nchi za Balkani ziko tofauti lakini zinachanga historia ya pekee ya pamoja:

* zote zilikuwa sehemu za Dola la Roma
* baadaye zilikuwa kwa vipindi tofauti sehemu za Dola la Uturuki
* zilikuwa eneo la mpakani kati ya
	+ Ukristo wa Mashariki na Ukristo wa Magharibi
	+ Ukristo na Uislamu

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Ulaya bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Balkani** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Bahari ya Aktiki

Ramani ya Bahari ya Aktiki
Dubu nyeupe huishii katika eno la Aktiki
**Bahari ya Aktiki** (Aktika) ni bahari inayozunguka ncha ya kaskazini. Ni sehemu ya eneo la Aktiki. Wataalamu wengine huitazama kama bahari ya pekee lakini wengine huona ni bahari ya pembeni ya Atlantiki. Kina kikubwa kiko karibu na visiwa vya Spitzbergen chenye mita 5,608.

Bahari ya Aktiki iko kati ya pwani za Asia ya Kaskazini, Alaska na Kanada katika Amerika ya Kaskazini, Greenland na Skandinavia (Ulaya). Eneo lake ni 14.056 km². Kati ya Greenland na Skandinavia kuna uwazi kubwa unaojifungua kwa Atlantiki ya Kaskazini na mlango wa Bering unaunganisha bahari hii na Pasifiki.

Sehemu kubwa ya eneo lake hufunikwa na barafu yenye unene wa mita 3 lakini sehemu hii imeanza kupungua kutokana na kupanda kwa halijoto duniani.

Mito muhimu inayoingia ni Ob, Yenissei, Lena na Kolyma upande wa Siberia (Urusi) halafu mito ya Yukon na Mackenzie upande wa Amerika ya Kaskazini.

## Bahari za pembeni

* Bahari ya Barents
* Bahari ya Kara
* Bahari ya Laptev
* Bahari ya Mashariki ya Siberia
* Bahari ya Chukchi
* Bahari ya Beaufort
* Bahari ya Lincoln
* Bahari ya Greenland
* Bahari ya Norwei
* Bahari Nyeupe
* Bahari ya Baffin

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu eneo fulani bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu eneo hilo kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Je, unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuiongezea habari*.*
*Usitaje majina ya madiwani na viongozi au maafisa wengine wa sasa maana wanabadilika haraka mno.* |
# Milima ya Ural

*Kwa maana, tazama ural.*
**Milima ya Ural** (*Kirusi:* *Ура́льские го́ры - uralskiye gory*) ni safu ya milima nchini Urusi na Kazakhstan inayoelekea kutoka kaskazini kwenda kusini kwa urefu wa kilomita 2,500.

Safu ya Ural hutazamiwa kama mpaka wa kijiografia inayotenganisha Ulaya na Asia hata kama kisiasa iko ndani ya Urusi inayohesabiwa kati ya nchi ya Ulaya.

## Jiografia

Kijiji cha Kolchedan katika milima ya Ural mnamo 1912
Upande wa kusini safu ya Ural inaanza katika tambarare za Kazakhstan ikiendelea upande wa kaskazini hadi Bahari ya Aktiki. Kisiwa cha Novaya Zemlya ni sehemu ya kijiografia ya Ural.

Mlima mrefu wa Ural ni mlima Narodnaya (Poznurr, 1895 m).

## Viungo vya Nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Milima ya Ural Five parts of the Ural Mountains

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Urusi bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Milima ya Ural** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Nyanda za Juu za Irani

Ramani ya picha za hali ya juu za Irani zilizo na mipaka ya kisasa.
**Nyanda za Juu za Irani** (kwa Kiajemi: فلات ایران) ni eneo la milima katika Asia ya Magharibi, kati ya Mesopotamia upande wa magharibi na milima ya Hindu Kush upande wa mashariki.

## Mipaka na jina

Mpaka wa kaskazini wa nyanda za juu upo Asia ya Kati. Upande wa kusini mipaka iko Ghuba ya Uajemi, mlangobahari wa Hormuz na Ghuba ya Omani.

Nyanda hizo za Juu zinaenea ndani wa Irani, pamoja na sehemu za Afghanistan, Azerbaijan, Pakistan, Turkmenistan na Iraq.

**Ramani ya kijiografia**|
ZagrosKaskazini
Zagros Kusini
Elburs
*Urumiye*
Kopet Dag
Kawir
*Zayandeh Rud*
Zard Kuh
Lut
*Hamun*
*Hilmend*
Hazaran
Barez
*Hamun*
Sistan
Koh-e Baba
*Hari*
*Frati*
*Indus*
*Amu Darya*
*Bahari ya Kaspi*
*Ghuba ya Uajemi* |

## Mazingira na jiolojia

 Panda mipaka katika eneo la Asia ya Kati
Nyanda za Juu zilitokana na bamba la gandunia la Iran *ambalo ni sehemu ya* bamba la Ulaya-Asia, inayobanwa kati ya mabamba ya Uarabuni na ya Uhindi.

Iko ndani ya ukanda wa milima inayoenea kutoka Hispania hadi Himalaya, ukipitia nyanda za juu za Anatolia, milima ya Kaukazi na kuendelea katika milima ya Hindu Kush, Pamir na Himalaya.

Nyanda za juu za Iran zinavirigishwa na milima kunjamano ambayo ni Milima ya Alborz upande wa kaskazini, Kopet Dag na Aladağlar upande wa mashariki, halafu Milima ya Zagros upande wa magharibi na kusini-magharibi. Upande wa kusini-mashariki, nyanda za juu huishia kwenye milima ya Kuh-e Jebal Barez, Kuh-e Birag, Kuh-e Taftan na Kuh-i Sultan ya Baluchistan.

Kutokana na miendo ya gandunia eneo lote la nyanda za juu za Iran linaathiriwa mara kwa mara na mitetemeko ya ardhi.

Nyanda za juu zinagawanywa na safu za pembeni za Zagros zinazoelekea kutoka kaskazini-magharibi kwenda kusini-mashariki: Kuh-e Rud, Kuh-e Davaran na Kuh-e Banan.

Kati ya safu ya milima na mto Kuhrud kuna majangwa makubwa ya Iran ambazo ni Dasht-e Lut, Dasht-e Kawir, Rigestan, Dasht-e Margoh, Jaz Mirian na Hamum-i Mashkel.

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Asia bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Nyanda za Juu za Irani** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Aral (ziwa)

Meli ya ziwani inayokaa jangwani mahali pa bandari ya zamani.
**Ziwa Aral** (kwa Kikazakhi: *Арал теңізі* *Aral tengizi*, kwa Kiuzbeki: *Orol dengizi*, kwa Kirusi: *Аральскοе мοре* *Aralskoye more*) ni ziwa la Asia ya Kati, mpakani mwa Kazakhstan na Uzbekistan.

Hadi mwaka 1960 lilikuwa na eneo la maji la km² 68,000, lakini limepungua hadi kubaki na km² 17,160 pekee mwaka 2004. Tangu 1987 kupungua kwa maji kulisababisha ugawaji wa ziwa katika sehemu mbili upande wa kaskazini na upande wa kusini ambazo haziunganiki tena.

Mito mikubwa inayoingia na kubeba maji yake ni Amu Darya na Syr Darya na mito hii ilitumiwa katika mipango ya Umoja wa Kisovyeti kwa umwagiliaji wa mashamba makubwa ya pamba na mazao mengine. Miradi hiyo iliyoanzishwa katika mazingira yabisi iliendelea kwa miaka 30 hivi hadi kushindikana; maji yamepotea kwa wingi mashambani na katika mifereji kutokana na usimbishaji na kusababisha kupungua kwa mazao. Kiasi cha chumvi ardhini kiliongezeka sana jinsi ilivyo mara nyingi katika miradi ya umwagiliaji ya nchi za joto na kumaliza rutuba ya udongo.

Ziwa halikupokea tena kiasi chake cha maji, hivyo likapungua. Sehemu kubwa za eneo la ziwa la awali zimekuwa jangwa. Maji yaliyobaki yameharibika kutokana na majitaka ya viwanda na mbolea nyingi iliyosukumwa kutoka mashamba mitoni halafu ziwani.

Kuna mradi wa kuokoa angalau sehemu ndogo ya kaskazini. Ukuta ulijengwa kwa shabaha ya kuzuia upotevu wa maji katika jangwa la msingi wa ziwa la kale. Uwiano wa maji yamepanda tena katika sehemu hii ndogo.

## Picha

* Ziwa Aral mnamo 1850
* Ramani ya Ziwa Aral mnamo 1960
* Ziwa Aral mwaka 1985.
* Kisiwa ndani ya ziwa kikiwa kimeungana na bara kutokana na upotevu wa maji mnamo 2000/2001
* Picha ya Ziwa Aral inaonyesha eneo lake jinsi ilivyoonekana mwaka 2004 pamoja na mipaka ya ziwa mnamo 1960 (mstari mweusi)
* Sehemu ya Kaskazini imeanza kupanuka kidogo
* Mabadiliko miaka 1960–2014

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Asia bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Aral (ziwa)** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Bahari ya Kiarabu

Bahari ya Kiarabu
ramani ya Bahari ya Kiarabu
**Bahari ya Kiarabu** (kwa Kiarabu: **بحر العربbahr al-arab*) ni sehemu ya kaskazini ya Bahari Hindi iliyopo baina ya Bara Arabu na Bara Hindi. Eneo lake ni takribani kilomita za mraba 4,82,000 ilhali kina kirefu ni mita 4,652..

Upande wa kaskazini inapakana na Pakistan na Iran, upande wa magharibi na Omani, Yemen na Somalia, upande wa mashariki na Uhindi. Ghuba ya Aden iko upande wa magharibi-kusini na hapa mlangobahari wa Bab el Mandeb ni njia ya kuingia Bahari ya Shamu. Ghuba ya Oman inaunganisha na Ghuba ya Uajemi.

Mpaka wa kusini ni mstari baina ya rasi ya Bara Hindi hadi Rasi Guardafui kwenye Pembe la Afrika.

Mto mkubwa unaoishia humu ni mto Indus.

Visiwa si vingi, ni pamoja na Sokotra (Yemen), Masirah (Omani), Lakshadweep (Uhindi) na Astola (Pakistan).

## Tanbihi

## Viungo vya Nje

* media kuhusu Arabian Sea pa Wikimedia Commons
* Arabian Sea (World Wildlife Fund)
* Al-Hind: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7Th-11th

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Asia bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Bahari ya Kiarabu** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Yenisey

| Yenisey |
| --- |
|  |
| **Chanzo** | Mto Ka-Hem, Urusi |
| **Mdomo** | Bahari ya Kara |
| **Nchi** | Urusi |
| **Urefu** | 3,487 km |
| **Kimo cha chanzo** | 650 m |
| **Mkondo** | 19,800 m³/s |
| **Eneo la beseni** | 2,580,000 km² |
| **Miji mikubwa kando lake** | Kyzyl, Abakan, Krasnoyarsk, Lesosibirsk, Yeniseysk, Igarka, Dudinka |

**Yenisey** au **Yenisei** (kwa Kirusi: **Енисей**) ni mto mrefu wa Siberia, Urusi. Urefu wake ni km. 3487. Uko katika mkoa wa Tuva, Krasnoyarsk Krai na Hakasia.

## Tazama pia

* Orodha ya mito ya Urusi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Urusi bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Yenisey** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Tambarare ya Uhindi Kaskazini

Maeneo ya tambarare ya Uhindi Kaskazini.
Mashariki mwa tambarare (India, Bangladesh na Nepal) kwa macho ya satelaiti; Mto Ganges uko katikati ya tambarare.
**Tambarare ya Uhindi Kaskazini** ni eneo kubwa la bara upande wa kusini wa Milima ya Himalaya linaloshika Uhindi Kaskazini yote na Bangladesh yote pamoja na sehemu za Pakistan na Nepal.

Tambarare hiyo imesababishwa na mito miwili ya Indus na Ganges na ina kilomita za mraba milioni 2.5. Inakaliwa na watu bilioni 1 yaani sehemu ya saba ya watu wote duniani.

Tambarare yote imegawiwa katika mabeseni ya mito miwili: maji upande wa magharibi huelekea mto Indus na upande wa mashariki huelekea mto Ganges.

Tambarare hiyo inapokea maji yake kutoka milima ya Himalaya hasa; mito hiyo imetelemka pamoja na matope yaliyojenga tabaka nene la ardhi yenye rutuba. Hivyo ni eneo linalofaa kwa kilimo hasa cha mpunga na ngano kinacholisha idadi kubwa ya watu.

Katika historia ya binadamu ilikuwa kati ya maeneo ya kwanza ambako milki na utamaduni wa miji vilianzishwa vikiwezesha kuwepo kwa wataalamu walioweka misingi ya sanaa na elimu ya juu.

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Asia bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Tambarare ya Uhindi Kaskazini** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Bahari ya Bohai

**Bahari ya Bohai** ni bahari ya pembeni ya Pasifiki, katika eneo la Jamhuri ya Watu wa China.

## Tanbihi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Asia bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Bahari ya Bohai** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |