Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mfumo wa uongozaji kwa satelaiti

Marudio (frequencies) ya mifumo mbalimbali ya uongozaji kwa satelaiti
**Mfumo wa uongozaji kwa satelaiti** ni mfumo wa mitambo inayoruhusu kutambua kikamilifu mahali na mwelekeo.

Kipokeaji kinapokea ishara zinazotoka katika satelaiti. Satelaiti hurusha mfululizo ishara zenye habari juu ya wakati kamili kwenye satelaiti pamoja na majiranukta za satelaiti. Ishara za satelaiti nne zinatosha kutambua kwa umakini mahali pa kipokeaji kwa latitudo, longitudo na kimo.

Siku hizi simujanja na mitambo mingine huwa na sehemu ya kipokeaji kinachoweza kupata ishara za satelaiti.

Kuna mifumo za satelaiti zinazopatikana kote duniani, ambazo kwenye mwaka 2022 zilikuwa:

* GPS ya Marekani
* GLONASS ya Urusi
* Galileo ya Umoja wa Ulaya
* Beidou ya China.

Mnamo mwaka 2022 GPS ilitumika zaidi kimataifa.

Nchi nyingine zimeanzisha mfumo kama huo ingawa hadi sasa satelaiti zao zinatosha kwa sehemu ya Dunia tu, mfano Uhindi na Japani.

Mifumo hii ina satelaiti 24 hadi 30 ambazo zinazotosha ili angalau 4 zinaweza kupokelewa mahali popote duniani. Zinazunguka Dunia kwenye kimo cha kilomita 25,000 penye obiti ya mbali ambako wakati wa obiti unalingana na kasi ya Dunia ya kujizungusha na hivyo satelaiti hutazama muda wote sehemu hiyohiyo ya Dunia *(geostationary orbit)*.

## Marejeo
# Usawa bahari wastani

**Usawa wa wastani wa maji ya bahari** hutumika kama kipimo cha kulinganisha kimo cha mahali duniani toka usawa wa bahari. Hali halisi usawa wa bahari hubadilika kati ya mahali na mahali na muda hadi muda. Kwa hiyo kuna kadirio la wastani wa vipimo hivyo inayotumika kuwa usawa bahari wastani.

Kawaida hutumika katika sentensi kama: "Nairobi iko mita 1644 juu ya usawa wa bahari."
Au: "Ndege inasafiri mita 11.000 juu ya usawa wa bahari"
Kifupi chake: UB

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu eneo fulani bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu eneo hilo kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Je, unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuiongezea habari*.*
*Usitaje majina ya madiwani na viongozi au maafisa wengine wa sasa maana wanabadilika haraka mno.* |
# Mwinuko

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu **"Mwinuko"** ni fupi mno. Inahitaji kupanuliwa mapema. |

**Mwinuko** ni kipimo cha urefu wa eneo fulani kutoka usawa wa bahari.

## Viungo vya nje

* "Altitude pressure calculator". Apex (altitude physiology expeditions). Iliwekwa mnamo 8 Agosti 2006.`{{cite web}}`: CS1 maint: date auto-translated (link)
* Downloadable ETOPO2 Raw Data Database (2 minute grid)
* Downloadable ETOPO5 Raw Data Database (5 minute grid)
# Timazi

Timazi huonyesha kama ukuta ni wima au la
Mjenzi anapima wima kwa timazi kabla ya kumwaga simiti
**Timazi** ni kifaa cha ujenzi kinachosaidia kujenga ukuta kiwima-wima.

Kimsingi ni kitu kidogo na kizito kama jiwe, kipande cha metali ya risasi au chuma kilichofungwa kwa kamba.
Uzito wa uzani utanyosha kamba kuwa nyoofu. Timazi ikitundikwa kando la ukuta inaelekea chini kiwima. Hapo kamba inatakiwa kwenda sambamba kabisa na ukuta. Baada ya kuweka timazi mjenzi anaona kama kuna tofauti au la. Picha naonyesha mfano wa ukuta wima (upande wa kushoto) na usio wima (upande wa kulia).

Katika ujenzi wa kisasa kuna mitambo inayochukua nafasi ya wima ya kawaida.

## Matumizi mengine

### Usafiri kwa maji

Kifaa ambacho ni sawa na timazi inatumiwa pia na mabaharia kwa kupima kina cha maji. Ila tu hapa hawaangalii kama kitu ni wima; wanapima kina cha maji kwa kutupa uzani uliofunga kwa kamba katika maji na kuona ni mita au futi ngapi za kamba zinazoingia hadi uzani unafika mwisho. Hii inasaidia wakati meli inakaribia pwani au kisiwa kuona kama kina kinatosha.

### Fizikia

Katika fizikia tabia ya timazi ya kumbembea (ing. pendulum) ilitumiwa kufanya utafiti wa graviti. Galileo Galilei alikuwa mtaalamu wa kwanza aliyechungulia tabia za timazi wakati wa kubembea na hisabati katika mwendo huu.
# Majiranukta

Mfumo majira wa kawaida.
**Majiranukta** (pia: **mfumo majiranukta**) ni mbinu ya hisabati unaoeleza nafasi ya kila nukta katika seti ya namba.

Majiranukta ya kawaida hueleza nafasi ya nukta katika ubapa.

Nafasi zote zinapangwa kwa njia ya majira (majiranukta) 2 yanaoitwa

* jira-x jiramlalo
* jira-y au jirawima

Majiranukta hupatikana kwa kueleza mistari miwili sulubi, moja ukipita kwenye jira-y na mwingine kwenye jira-x. Inapokutana ni nafasi ya nukta inayoelezwa.

## Majiranukta kama anwani ya kijiografia

Mfumo wa majiranukta hutumiwa kutaja mahali duniani kwa kutumia longitudo na latitudo.

## Tazama pia

* Majiranukta ya anga

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Majiranukta** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Ramani

Ramani ya dunia ya mwaka 1662
Ramani yaonyesha kilele cha mlima Kilimanjaro na mistari ya kimo
Ramani ya muundo wa usafiri wa reli ndani ya mji wa London, Uingereza
**Ramani** ni picha - kwa kawaida mchoro - ya dunia au sehemu au sifa zake.

Ni tofauti na picha iliyopigwa kwa kamera kutoka ndege au chombo cha angani kwa sababu mchora ramani anachagua anachotaka kuonyesha na kuzipa uzito sifa anazotaka kuziwekea mkazo.

Kuna aina nyingi za ramani:

* ramani za topografia huonyesha sura ya nchi (kwa mfano: bahari, nchi kavu, milima, mito, kimo cha ardhi na kina cha bahari)
* ramani za idadi huonyesha sifa fulani kuhusiana na dunia (kwa mfano: historia, uchumi, mtawanyiko wa wakazi katika nchi n.k.)
* ramani inaweza kufuata sura ya nchi
* ramani inaweza kufuata mahitaji ya msomaji (ramani ya njia ya reli huonyesha mstari tu na mfuatano wa vituo bila kutaja kona na mabadiliko ya mwelekeo)

Kila mchoraramani anahitaji kuchagua jinsi ya kuonyesha mambo yake. Kwa ramani za kijiografia tatizo hutokana na umbo la dunia ambalo ni tufe wakati ramani kwa kawaida ni karatasi bapa.

## Viungo vya nje

* International Cartographic Association (ICA) (Kiingereza)
* Mwongozo wa Jiografia na Ramani (Kiingereza)
* The History of Cartography Project (Kiingereza)
* Mapping History Project Ilihifadhiwa 26 Septemba 2008 kwenye Wayback Machine. - Chuo Kikuu cha Oregon (Kiingereza)

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Ramani

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu eneo fulani bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu eneo hilo kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Je, unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuiongezea habari*.*
*Usitaje majina ya madiwani na viongozi au maafisa wengine wa sasa maana wanabadilika haraka mno.* |
# Tufe

Picha ya tufe
Rediasi au nusukipenyo (= r) cha tufe
**Tufe** ni umbo la gimba linalofanana na mpira au chungwa. Lakini wala mpira wala chungwa ni tufe kamili.

Katika elimu ya hisabati, hasa jiometri tufe ni jumla la nukta zote zilizopo na umbali uleule (=rediasi, nusukipenyo) kutoka nukta nukta moja (kitovu cha tufe).

Tufe ni mzunguko wa duara katika wanda (dimension) la tatu.

* Kitovu cha tufe ni nukta iliyopo katikati yake yenye umbali sawa na kila nukta kwenye uso wake.
* Nusukipenyo cha tufe ni umbali kati ya kitovu chake hadi nukta yoyote kwenye uso wake
* Uso wa tufe ni eneo linalojumlisha nukta zote zenye umbali wa nusukipenyo kutoka kitovu

## Mjao/v

Mjao wa tufe (=V) unaelezwa kwa fomula ifuatayo:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 (tamka pi) ni namba ya duara inayolingana takriban na 3.1416.Pi inaweza kukadiriwa na kuwa 3.14/²²/7.

## Eneo la uso wa tufe

Eneo la uso wa tufe (=A) hukadiriwa kufuatana na fomula ifuatayo:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
## Viungo vya Nje

* Spheres (math is fun)
* Sphere (scienceforkids) Ilihifadhiwa 26 Aprili 2015 kwenye Wayback Machine.
* Sphere facts (kidsmathgame)
* Sphere: Definition, Formulas & Quiz
* What is a Sphere? How Are Spheres Made? Ilihifadhiwa 4 Oktoba 2015 kwenye Wayback Machine.
* Sphere (PlanetMath.org website)
* Mathematica/Uniform Spherical Distribution
* *Outside In*. 2007-11-14. Archived from the original on 2007-09-01.  Retrieved 2007-11-24. (computer animation showing how the inside of a sphere can turn outside.)
* Program in C++ to draw a sphere using parametric equation
* Surface area of sphere proof. Ilihifadhiwa 25 Septemba 2020 kwenye Wayback Machine.
# Meridiani ya sifuri

Meridiani ya sifuri.
**Meridiani ya sifuri** (kwa Kiingereza: Prime Meridian**, Null meridian, Zero meridian*) ni mstari wa meridiani unaokubaliwa kuwa mstari wa rejeo kwa kutaja longitudo za mahali duniani. Tangu mwaka 1884 meridiani hiyo ni mstari unaopita kutoka ncha ya Kaskazini hadi ncha ya Kusini kupitia paoneaanga pa Greenwich mjini London, Uingereza. Mstari wa Greenwich ni sifuri, na mistari zenye umbali wa nyuzi moja hutajwa kuwa nyuzi za longitudo upande wa mashariki au magharibi za sifuri, yaani Greenwich.

## Historia ya uteuzi wa Greenwich

Hadi mwaka ule kulikuwa na meridiani za kurejelea tofauti kati ya nchi na nchi pamoja na meridiani ya Greenwich kuwa rejeleo kwa ramani za Kiingereza. Maana Greenwich, ambayo ni pambizo la London, ilikuwa mahali pa paoneaanga pakuu pa Uingereza. Mnamo mwaka 1880 Uingereza ilikuwa nchi yenye meli nyingi duniani na idadi kubwa ya meli ilitumia ramani zilizorejelea Greenwich kwa kutaja majiranukta ya mahali.

Mwaka 1884 rais wa Marekani alikaribisha mkutano wa kimataifa "International Meridian Conference" uliohudhuriwa na wawakilishi kutoka nchi 25. Mkutano ulipendekeza kutumia meridiani ya Greenwich kama "meridiani ya sifuri".

Hata hivyo, Ufaransa haukukubali mwanzoni na kwa miaka kadhaa iliyofuata ramani za Kifaransa zilionyesha meridiani ya Paris kuwa "meridiani ya sifuri".

## Mfumo wa kutaja majiranukta au anwani ya kijiografia

Meridiani ya Greenwich huhesabiwa kuwa "0", halafu kuna nyuzi 180 upande wa mashariki na nyuzi 180 upande wa magharibi. Nyuzi ya 180 ni ya pamoja kinyume cha mstari wa Greenwich.

Nyuzi za longitudo hutajwa ama kwa kuongeza "za mashariki / East" na "za magharibi / West", au kwa kutumia namba chanya kwa nyuzi za mashariki na namba hasi kwa zile za magharibi.

Kila meridiani hukatwa na mstari wa ikweta. Sambamba na ikweta iko mistari ya duara ya latitudo inayotajwa kwa nyuzi 1-90 za kaskazini au nyuzi 1-90 za kusini.

## Nchi zinazopitwa na meridiani ya sifuri

Mstari wa longitudo Greenwich unapita kwenye nchi zifuatazo:

* Ufalme wa Muungano,
* Ufaransa,
* Hispania,
* [[Algeria,
* Mali,
* Burkina Faso,
* Togo,
* Ghana, na
* Antaktiki.

Inapita pia kwenye sehemu za

* visiwa vya Norwei (Svalbard, Jan Mayen, Kisiwa cha Bouvet), na
* Greenland (Denmark).

## Tanbihi

## Viungo vya Nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Meridiani ya sifuri "Where the Earth's surface begins—and ends", *Popular Mechanics*, December 1930
* *International Conference Held at Washington for the Purpose of Fixing a Prime Meridian* at Project Gutenberg
* A pictorial catalogue of meridian markers
# Ikweta

Ramani

**Ikweta** ni mstari unaogawa dunia katika sehemu mbili (kaskazini na kusini) kwenye umbali sawa kati ya ncha ya kaskazini na ya kusini.

Baina ya nchi za Afrika ni Somalia, Kenya, Uganda, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Jamhuri ya Kongo, Gaboni na Sao Tome na Principe ambazo ziko kwenye mstari wa ikweta.

Katika Amerika ikweta inapita Ekwado (jina limetokana na neno la ikweta kwa Kihispania), Kolombia na Brazili. Katika Asia ikweta inapita funguvisiwa ya Indonesia.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu eneo fulani bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu eneo hilo kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Je, unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuiongezea habari*.*
*Usitaje majina ya madiwani na viongozi au maafisa wengine wa sasa maana wanabadilika haraka mno.* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Ikweta** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |