# Italia

| **Jamhuri ya ItaliaRepubblica Italiana (Kiitalia)* |
| --- |
|
Bendera

Nembo

 |
| **Wimbo wa taifa:** "Il Canto degli Italiani" (Kiitalia)
"Wimbo wa Waitalia" |
|
*Eneo la Italia katika bara la Ulaya* |
| **Mji mkuuna mkubwa** | Roma |
| **Lugha rasmi** | Kiitalia |
| **Kabila** | * 91.0% Raia wa Italia
* 9.0% Wengine
 |
| **Dini** | * 84% Ukristo
* 12% Wasio na dini
* 1% Uislamu
* 3% Nyinginezo
 |
| **Uraia** | Mwitalia |
| **Serikali** | Jamhuri ya Muungano wa Rais |
|  • Sergio Mattarella | Rais |
|  • Ignazio La Russa | Rais wa Seneti |
| **Historia** |
|  • Muungano | 17 Machi 1861 |
|  • Jamhuri | 12 Juni 1946 |
|  • Katiba ya sasa | 1 Januari 1948 |
| **Eneo** |  |
|  • Jumla | km2 301,340 |
|  • Msongamano | 195/km2 |
| **PLT (PPP)** | Kadirio la 2024 |
|  • Jumla | ▲ $3.597 Trilioni  |
|  • Kwa kila mtu | ▲ $60,992  |
| **PLT (Kawaida)** | Kadirio la 2024 |
|  • Jumla | ▲ $2.376 Trilioni (ya 8) |
|  • Kwa kila mtu | ▲ $40,286  |
| **HDI** (2022 ) | 0.906

 **juu sana** |
| **Gini** (2021) | 34.8 |
| **Sarafu** | Euro € **EU** |
| **Majira ya saa** | UTC+1 (CET) |
| **Msimbo wa simu** | +39 |
| **Jina la kikoa** | .it |

**Italia** (jina rasmi: **Jamhuri ya Italia**) ni nchi iliyopo kusini mwa Ulaya. Inapakana na Ufaransa upande wa magharibi, Uswisi na Austria upande wa kaskazini, na Slovenia upande wa mashariki. Nchi hii ina idadi ya watu takriban milioni 60 na ina eneo la kilomita za mraba 301,340. Roma, jiji kubwa zaidi, pia ni mji mkuu. Italia imegawanywa katika mikoa 20 na inajulikana kwa alama zake za kihistoria, sanaa, vyakula, na kama mahali pa kuzaliwa kwa Dola la Roma na Renaissance.

Italia ina urithi tajiri wa kitamaduni unaoendelea kuathiri dunia hadi leo. Kuanzia usanifu majengo na uhandisi wa Roma ya Kale hadi kazi bora za enzi ya *Renaissance* kutoka kwa wasanii kama Leonardo da Vinci na Michelangelo, mchango wa Italia katika sanaa, fasihi na sayansi hauna kifani. Miji kama Firenze, Venezia na Milano inajulikana kwa majumba ya kihistoria, makanisa, na maeneo ya kale yenye hazina ya sanaa, na huvutia mamilioni ya watalii kila mwaka.

Uchumi wa Italia ni miongoni mwa mikubwa zaidi katika Umoja wa Ulaya na unajulikana kwa sekta mbalimbali kama vile mitindo ya mavazi, magari, kilimo na utalii. Italia ni makao ya chapa maarufu duniani kama Ferrari, Gucci na Lavazza. Nchi hii pia ina nafasi muhimu katika siasa za kimataifa kama mwanachama mwanzilishi wa Umoja wa Ulaya, NATO na Umoja wa Mataifa. Licha ya changamoto za kiuchumi, Italia bado ni nchi yenye uhai mkubwa, utambulisho imara wa kitaifa na ushawishi mpana wa kitamaduni duniani.

## Jiografia

Umbo la jamhuri, kama lile la rasi yake, linafanana na mguu linalozungukwa na maji ya Mediteraneo pande tatu.

Milima ya Appennini inaunda uti wa mgongo wake, wakati ile ya Alpi, ambayo ni mirefu zaidi, inaunda kwa kiasi kikubwa mpaka kati ya Italia na nchi nyingine za Ulaya.

Mlima mrefu zaidi, ukiwa na mita 4,810 juu ya usawa wa bahari, unaitwa Monte Bianco (Mlima Mweupe) na uko mpakani kwa Ufaransa.

Visiwa viwili vikubwa vya Sisilia na Sardinia ni sehemu za Italia pamoja na visiwa vingi vidogovidogo, vile vya Pelagie na Pantelleria vikiwa upande wa Afrika.

Italia ina volkeno 14, ambazo 4 kati yake ziko hai: ile ndefu zaidi kuliko zote za Ulaya (mita 3,329) inaitwa Etna na iko mashariki mwa Sisilia. Italia inaongoza Ulaya kwa wingi wa matetemeko ya ardhi.

Mto mrefu zaidi unaitwa Po na una urefu wa kilomita 652. Mito mingine mirefu ni Adige, Tevere, Adda, Oglio, Tanaro, Ticino, Arno, Piave, Reno, Sarca-Mincio n.k.

Maziwa makubwa zaidi ni: Garda (km2 367.94), Ziwa Maggiore (212.51, likiingia Uswisi), Ziwa la Como (145.9), Trasimeno (124.29) na Ziwa la Bolsena (113.55).

Kutokana na urefu mkubwa wa Italia toka kaskazini hadi kusini, hali ya hewa ni tofauti sana, kuanzia baridi kali sana hadi joto kali sana.

## Mikoa

| Bendera | Jina | Makao makuu | Eneo (km2) | Wakazi | Msongamano wa watu/km² | Wilaya | Manispaa | Miji mikubwa | Hali ya utawala |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Abruzzo | L'Aquila | 10,763 | 1,307,919 | 122 | 4 | 305 | Pescara | Kawaida |
|  | Basilicata | Potenza | 9,995 | 575,902 | 58 | 2 | 131 | - | Kawaida |
|  | Bonde la Aosta | Aosta | 3,263 | 126,933 | 39 | 0 | 74 | - | Kujitawala |
|  | Calabria | Catanzaro | 15,081 | 1,954,403 | 130 | 5 | 409 | Reggio Calabria | Kawaida |
|  | Campania | Napoli | 13,590 | 5,761,155 | 424 | 5 | 551 | Napoli, Salerno, Giugliano in Campania | Kawaida |
|  | Emilia-Romagna | Bologna | 22,446 | 4,354,450 | 194 | 9 | 348 | Bologna, Parma, Modena, Reggio nell'Emilia, Ravenna, Rimini, Ferrara, Forlì, Piacenza | Kawaida |
|  | Friuli-Venezia Giulia | Trieste | 7,858 | 1,219,356 | 155 | 4 | 218 | Trieste | Kujitawala |
|  | Lazio | Roma | 17,236 | 5,550,459 | 322 | 5 | 378 | Roma, Latina | Kawaida |
|  | Liguria | Genova | 5,422 | 1,565,349 | 289 | 4 | 235 | Genova | Kawaida |
|  | Lombardia | Milano | 23,861 | 9,749,593 | 409 | 12 | 1544 | Milano, Brescia, Monza, Bergamo | Kawaida |
|  | Marche | Ancona | 9,366 | 1,541,692 | 165 | 5 | 239 | Ancona | Kawaida |
|  | Molise | Campobasso | 4,438 | 312,394 | 70 | 2 | 136 | - | Kawaida |
|  | Piemonte | Torino | 25,402 | 4,366,251 | 172 | 8 | 1206 | Torino, Novara | Kawaida |
|  | Puglia | Bari | 19,358 | 4,045,949 | 209 | 6 | 258 | Bari, Taranto, Foggia | Kawaida |
|  | Sardinia | Cagliari | 24,090 | 1,637,193 | 68 | 8 | 377 | Cagliari, Sassari | Kujitawala |
|  | Sisilia | Palermo | 25,711 | 4,994,817 | 194 | 9 | 390 | Palermo, Catania, Messina, Siracusa | Kujitawala |
|  | Toscana | Firenze | 22,994 | 3,679,027 | 160 | 10 | 287 | Firenze, Prato, Livorno | Kawaida |
|  | Trentino-Alto Adige/Südtirol | Trento | 13,607 | 1,036,707 | 76 | 2 | 333 | Trento, Bolzano | Kujitawala |
|  | Umbria | Perugia | 8,456 | 885,535 | 105 | 2 | 92 | Perugia, Terni | Kawaida |
|  | Veneto | Venezia | 18,399 | 4,865,380 | 264 | 7 | 581 | Verona, Venezia, Padova, Vicenza | Kawaida |

## Historia

Mji wa Venisi, uliojengwa juu ya visiwa 117.Mnara wa Pisa, pamoja na kanisa kuu la Pisa na batizio yake.Ikulu ya Caserta.
Akiolojia imethibitisha uwepo wa Homo erectus miaka 700,000 hivi iliyopita, Homo neanderthalensis miaka 200,000 hivi iliyopita. Homo sapiens sapiens alifika miaka 40,000 hivi iliyopita.

Kufikia milenia ya 1 KK wakazi wengi walikuwa wa jamii ya Kizungu na kutumia lugha za Kihindi-Kiulaya, ingawa walibaki pia wazao wa wakazi wa awali.

Peninsula ya Italia iliunganishwa mara ya kwanza na Jamhuri ya Roma (509-27 KK), lakini hiyo ilipoenea Ulaya kusini na magharibi, Afrika ya Kaskazini na Asia ya Magharibi ikawa na sura ya kimataifa kama Dola la Roma.

Umoja ulipotea kuanzia uvamizi wa jiji la Roma uliofanywa na Wagermanik (476 BK) na hasa baada ya ufalme wa Karolo Mkuu aliyetawala sehemu ya kaskazini tu.

Juhudi za kuurudisha umoja zilifanywa hasa katika karne ya 19, ambapo Ufalme wa Sardinia uliteka sehemu kubwa ya Italia (hasa miaka 1860, 1866 na 1870) na kubadilika kuwa Ufalme wa Italia wenye makao makuu Roma.

Baada ya vita vikuu vya pili iligeuka Jamhuri yenye katiba inayotia mamlaka kuu mikononi mwa bunge.

Ni kati ya nchi sita zilizoanzisha Umoja wa Ulaya mwaka 1957 ikaendelea kuunga mkono ustawi wake hadi uanzishaji wa pesa ya pamoja (Euro).

## Sanaa na utalii

Kuanzia kushoto kwa kufuata mzunguko wa mishale katika saa: Kanisa kuu la Florence, lenye kuba la matofali kubwa kuliko yote duniani; Basilika la Mt. Petro, kanisa kubwa kuliko yote duniani, liko Vatikani, nchi inayozungukwa na Italia pande zote; kanisa kuu la Milano, la tano duniani kwa ukubwa; na Basilika la Mt. Marko, Venezia.
Italia ndiyo nchi inayongoza duniani kwa kuwa na mahali pengi (61) pa kimaumbile na pa kihistoria palipoingizwa katika orodha ya UNESCO ya "Urithi wa Dunia".

Kwa sababu hiyo pia inashika nafasi ya 5 kati ya nchi zote zilizo lengo la utalii.

## Demografia

Mtawanyiko wa watu wenye asili ya Italia.
Wananchi wana sifa za pekee kati ya Wazungu wote, hata upande wa DNA, kutokana na jiografia na historia ya rasi.

Ni kati ya nchi ambamo watu wanatarajiwa kuishi miaka mingi zaidi, lakini pia ni kati ya nchi ambapo uzazi ni mdogo zaidi: wanaokufa ni wengi kuliko wanaozaliwa.

Kutokana na umati wa Waitalia waliohama nchi hiyo karne za nyuma, sasa zaidi ya watu milioni 60 nje ya Italia wana asili ya nchi hiyo, mbali na raia zaidi ya milioni 4 wanaoishi nje.

Lugha rasmi ni Kiitalia, inayotegemea zaidi lahaja za Italia ya Kati, lakini siku hizi inatumiwa na wananchi walio wengi hata katika mikoa mingine, ambayo kwa jumla ni 20. Wananchi wanatumia pia lugha nyingine, kama Kisardinia (2.5%), Kifriuli (1.2%) na Kijerumani (0.6%), na vilevile wahamiaji wanatumia lugha zao asili, hasa Kiromania (1.3%), Kiarabu (0.8%), Kialbania (0.6%) na Kihispania (0.4%).

Upande wa dini, wengi wao (81.2%) ni Wakristo wa Kanisa Katoliki, wakifuatwa na Waorthodoksi (2.8%, wengi wao wakiwa wahamiaji, hasa kutoka Romania) na Waprotestanti (1.1%, wengi wao wakiwa Wapentekoste). Uhamiaji mwingi wa miaka ya mwisho wa karne ya 20 umeleta pia Uislamu (3.7%) na dini nyingine.

Dini zote zinaachiwa uhuru na, tofauti na nchi nyingi za Ulaya, waumini wake wanajitahidi kiasi kufuata ibada (29% kila wiki).

## Serikali

Muundo wa Italia ni jamhuri ya kidemokrasia ya uwakilishi wa bunge, iliyoanzishwa chini ya Katiba ya mwaka 1948. Rais wa Jamhuri ni mkuu wa nchi na huchukua nafasi ya mdhamini wa Katiba, huku Waziri Mkuu (Rais wa Baraza la Mawaziri) akiwa mkuu wa serikali. Waziri Mkuu huteuliwa na Rais na ni lazima apate imani ya matawi mawili ya Bunge la Italia ili aweze kuongoza. Mfumo wa kisiasa wa Italia umejengwa juu ya mgawanyo wa madaraka kati ya mihimili ya utendaji, ya kutunga sheria, na ya mahakama.

Tawi la kutunga sheria linaundwa na Bunge lenye mabaraza mawili, ambalo ni Bunge la Wawakilishi na Seneti ya Jamhuri. Mabaraza hayo mawili yana mamlaka sawa na yanawajibika kupitisha sheria, kuidhinisha bajeti, na kusimamia serikali. Wabunge huchaguliwa na wananchi kupitia mfumo mchanganyiko wa uchaguzi. Italia ina mfumo wa vyama vingi, jambo linalopelekea kila mara kuundwa kwa serikali za mseto kutokana na uwakilishi wa uwiano unaoruhusu vyama vidogo kupata viti.

Tawi la utendaji linajumuisha Waziri Mkuu na Baraza la Mawaziri, ambao wanawajibika kwa sera za kitaifa, usimamizi wa shughuli za serikali, na utekelezaji wa sheria. Wizara hushughulikia nyanja kama masuala ya nje, uchumi, ulinzi, na elimu.

Mamlaka ya mahakama ni huru na haitegemei mihimili mingine ya dola, na inajumuisha mahakama za kiraia, za kijinai, na za kiutawala. Mahakama ya Katiba huhakikisha kuwa sheria zinazingatia Katiba ya Italia. Italia pia ni mwanachama wa Umoja wa Ulaya, na sheria za umoja huo huathiri sera za ndani, hasa katika masuala ya uchumi na biashara.

## Watu maarufu

* Fransisko wa Asizi
* Marko Polo
* Dante Alighieri
* Katerina wa Siena
* Bernardino wa Siena
* Kristofa Columbus
* Amerigo Vespucci
* Yohane wa Verrazzano
* Nikola Machiavelli
* Leonardo wa Vinci
* Michelangelo
* Raffaello Sanzio
* Karolo Borromeo
* Papa Pius V
* Galileo Galilei
* Amedeo Avogadro
* Alessandro Volta
* Giuseppe Verdi
* Giuseppe Garibaldi
* Yohane Bosco
* Antonio Meucci
* Papa Pius X
* Maria Montessori
* Guglielmo Marconi
* Benito Mussolini
* Enrico Fermi
* Papa Yohane XXIII
* Papa Paulo VI
* Pio wa Pietrelcina
* Carlo Rubbia

## Tazama pia

* Mikoa ya Italia
* Orodha ya miji ya Italia
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Marejeo

## Bibliografia

* *Italy - Eyewitness Travel Guides*. DK. 2005. ISBN 1-4053-0781-1.
* *Northern Italy - Insight Guides*. APA Publications. 2004. ISBN 981-234-903-0.
* Hacken, Richard. "History of Italy: Primary Documents". EuroDocs: Harold B. Lee Library: Brigham Young University. Iliwekwa mnamo 6 Machi 2010.`{{cite web}}`: CS1 maint: date auto-translated (link)
* "FastiOnline: A database of archaeological excavations since the year 2000". International Association of Classical Archaeology (AIAC). 2004–2007. Iliwekwa mnamo 6 Machi 2010.`{{cite web}}`: CS1 maint: date auto-translated (link)
* "Italy History – Italian History Index" (kwa Italian na English). European University Institute, The World Wide Web Virtual Library. 1995–2010. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2021-08-15. Iliwekwa mnamo 6 Machi 2010.`{{cite web}}`: CS1 maint: date auto-translated (link) CS1 maint: unrecognized language (link)

## Viungo vya nje

* Online resources about Italy Ilihifadhiwa 16 Desemba 2008 kwenye Wayback Machine. at UCB Libraries GovPubs
* Italia katika Open Directory Project
* Italian Higher Education for International Students Ilihifadhiwa 19 Aprili 2009 kwenye Wayback Machine.
* Italian National and Regional parks
* Italian tourism official website Ilihifadhiwa 18 Oktoba 2009 kwenye Wayback Machine.