# Nyuzilandi

| **NyuzilandiNew Zealand* (Kiingereza) *Aotearoa* (Kimaori)* |
| --- |
|
Bendera

Nembo

 |
| **Wimbo wa taifa:God Defend New Zealand* (Mungu Ilinde New Zealand) |
|
Mahali pa Nyuzilandi |
|  **Mji mkuu** | Wellington |
| **Mji mkubwa** | Auckland  |
| **Lugha rasmi** | * Kiingereza
* Kimaori
 |
| **Kabila** (2023) | * 67.8% Wazungu
* 17.8% Wamaori
* 17.3% Waasia
* 8.9% Wapasifiki
* 3.0% Wengine
 |
|  • Mfalme | Charles III |
|  • Gavana Mkuu | Cindy Kiro |
|  • Waziri Mkuu | Chris Hipkins |
| **Eneo** |  |
|  • Jumla | km2 268,680 (ya 75) |
|  • Maji (asilimia) | 2.1% |
| **Idadi ya watu** |  |
|  • Kadirio la 2021 | 5,132,870 |
|  • Msongamano | 19.1/km2 |
| **PLT (PPP)** | Kadirio la 2024 |
|  • Jumla | ▲ $283.4 bilioni |
|  • Kwa kila mtu | ▲ $52,980 |
| **PLT (Kawaida)** | Kadirio la 2024 |
|  • Jumla | ▲ $252.24 bilioni (ya 42) |
|  • Kwa kila mtu |  $47,070 |
| **HDI** (2019) | ▲ 0.931 **juu sana** |
| **Gini** (2022) | 30.0 **kati** |
| **Sarafu** | Dola ya Nyuzilandi |
| **Majira ya saa** | UTC+12 NZST |
| **Msimbo wa simu** | +64 |
| **Jina la kikoa** | .nz |

**Nyuzilandi** (kwa Kiingereza: *New Zealand*; kwa Kimaori: *Aotearoa*) ni nchi ya visiwa iliyoko katika Bahari ya Pasifiki ya Kusini, kusini-mashariki mwa Australia. Inajumuisha visiwa viwili vikuu—Kisiwa cha Kaskazini na Kisiwa cha Kusini—pamoja na visiwa vidogo vingine. Nyuzilandi ina eneo la takriban kilomita za mraba 268,021 na idadi ya watu inayokadiriwa kuwa zaidi ya milioni 5. Mji mkuu wake ni Wellington, wakati jiji kubwa zaidi ni Auckland. Nchi hii inajulikana kwa mandhari yake ya asili yenye kuvutia, kuanzia milima ya theluji hadi fukwe safi, pamoja na utamaduni wa kipekee unaochanganya urithi wa Waingereza na wa asili wa Wamaori. Nyuzilandi ni nchi yenye demokrasia thabiti, maisha bora, na mfumo wa kijamii unaojali ustawi wa raia.

Eneo lake linaundwa na visiwa viwili vikubwa: Kisiwa cha Kaskazini (North Island au Te Ika-a-Māui) na Kisiwa cha Kusini (South Island au Te Waipounamu) na vingine 600 vidogo.

## Historia

Historia ya Nyuzilandi inaanza na makabila ya Wamaori, ambao waliwasili katika visiwa hivi kati ya karne ya 13 na 14, wakitokea maeneo ya Polynesia kwa kutumia mitumbwi mikubwa ya baharini. Wamaori walijenga jamii zilizojitegemea na zilizoendelea kwa msingi wa ukoo, zikiendeshwa na viongozi wa kijadi (rangatira). Walikuza lugha yao (Te Reo Māori), imani za asili, na mfumo wa kijamii uliotegemea ardhi na uhusiano wa kifamilia. Kabla ya kuwasili kwa Waulaya, Wamaori walikuwa wameenea kote nchini, wakimiliki maeneo mbalimbali ya kilimo na uvuvi.

Waulaya wa kwanza kufika Nyuzilandi walikuwa Waitalian na Waholanzi katika karne ya 17, lakini ni James Cook wa Uingereza aliyefanya uchunguzi wa kina mwaka 1769 na kuweka msingi wa mahusiano ya kudumu. Kuanzia karne ya 19, walowezi Waingereza walimiminika nchini humo, na hali hiyo ilisababisha mivutano kati yao na Wamaori, hasa kuhusu umiliki wa ardhi. Mnamo 1840, Mkataba wa Waitangi ulisainiwa kati ya wawakilishi wa Uingereza na baadhi ya machifu wa Wamaori, ukiweka msingi wa koloni la Uingereza lakini pia ukiahidi kuheshimu haki za Wamaori. Hata hivyo, tafsiri tofauti za mkataba huo zilisababisha migogoro, na kuibuka kwa vita vya Wamaori katika kipindi cha 1845–1872.

Baada ya kuwa koloni la Uingereza, Nyuzilandi ilipata mamlaka ya ndani (self-government) mwaka 1852, na baadaye ikawa dominioni huru ya Jumuiya ya Madola mwaka 1907. Katika karne ya 20, Nyuzilandi ilihusika katika vita vya dunia, ilianzisha sera za kijamii zenye usawa zaidi, na kuwa taifa la kidemokrasia lenye ushawishi mkubwa katika eneo la Pasifiki. Tangu miaka ya 1970, kumekuwa na juhudi kubwa za kurejesha haki za Wamaori na kutambua athari za ukoloni, ikiwemo maridhiano kuhusu Mkataba wa Waitangi. Leo, historia ya Nyuzilandi inaangaliwa kwa mtazamo wa pamoja unaojumuisha urithi wa Wamaori na maendeleo ya kisasa kama taifa la kisasa lenye demokrasia imara.

## Miji

* Wellington ni mji mkuu wa Nyuzilandi.
* Auckland ndio mji mkubwa visiwani.

Miji mingine ni:

* Christchurch
* Hamilton
* Dunedin
* Tauranga
* Lower Hutt
* Palmerston North
* Napier
* Nelson
* Rotorua
* Invercargill
* New Plymouth
* Porirua
* Upper Hutt
* Whanganui
* Gisborne

## Demografia

### Kabila/Asilia

Idadi ya wakazi ni 4,690,000. Wengi wao (74%) bado wana asili ya Ulaya, ingawa asilimia yao inazidi kupungua. Wakazi asilia ni Wamaori waliotokea Polinesia na kuhamia visiwa hivyo kati ya miaka 1250-1300 BK; kwa sasa ni 14.9% ya wakazi wote. Wengine wana asili ya Asia (11.8%) na ya visiwa vya Pasifiki (7.4%).

### Lugha

Lugha rasmi ni Kiingereza, Kimaori na Lugha ya Ishara ya Nyuzilandi (kwa Kiingereza: New Zealand Sign Language au NZSL).

### Dini

Upande wa dini, 49% ni Wakristo wa madhehebu mbalimbali, kuanzia Kanisa Katoliki (12.6%), Anglikana (11.8%) na Wapresbiteri (8.5%). Idadi ya wasio na dini inazidi kupanda na imeshafikia 38.55%, mbali ya 12.27% wasiojibu swali kuhusu hilo. Kuna Mabanyani (2.1%), Wabuddha (1.5%), Waislamu (1.2%), Singasinga (0.5%)

## Tazama pia

* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Viungo vya nje

* (Kiingereza) Tovuti rasmi Ilihifadhiwa 13 Agosti 2007 kwenye Wayback Machine.

|  |
| --- |
| **Nchi\_na maeneo ya Australia na Pasifiki** |
| Australia | Fiji | Guam | Hawaii | Kaledonia Mpya | Kiribati | Kisiwa cha Pasaka | Mikronesia | Nauru | Nyuzilandi | Niue | Pitcairn | Polinesia ya Kifaransa | Palau | Papua Guinea Mpya | Samoa | Samoa ya Marekani | Visiwa vya Cook | Visiwa vya Mariana ya Kaskazini | Visiwa vya Marshall | Visiwa vya Solomon | Tonga | Tuvalu | Vanuatu | Wallis na Futuna |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu eneo fulani bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu eneo hilo kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Je, unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuiongezea habari*.*
*Usitaje majina ya madiwani na viongozi au maafisa wengine wa sasa maana wanabadilika haraka mno.* |