Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Shtuko la moyo

Maumivu kifuani; nyekundu iliyokolea: sehemu za kawaida zaidi, nyekundu isiyokolea: sehemu nyingine zinazoweza kupatwa.
Maumivu mgongoni.
**Shtuko la moyo** (kwa Kiingereza **acute myocardial infarction** au **heart attack**) linatokea pale ambapo ghafla mshipa wa damu ndani ya moyo unaziba. Mishipa ya namna hiyo inasafirisha damu na oksijeni. Mshipa mmojawapo moyoni ukiziba, damu haiwezi tena kufikia sehemu ya moyo, na hivyo sehemu hiyo inakuja kukosa oksijeni. Tukio hilo linaitwa iskemia (kwa Kiingerez: ischaemia), nalo mara nyingi linasababisha maumivu kifuani (angina pectoris). Ikiwa iskemia inadumu kirefu, msuli wa moyo unakufa kwa kukosa oksijeni (infarction).

Shtuko la moyo ni hatari kubwa inayodai msaada wa daktari, lakini dakika za kwanza ndizo muhimu zaidi kwa kuokoa uhai wa mgonjwa wa namna hiyo. Kumbe wengi wanasubiri masaa.

Baadhi ya madhara yanayotokana na shtuko hilo yanaweza kurekebishwa ikiwa mhusika anatibiwa saa za kwanzakwanza.

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya tiba bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Shtuko la moyo** kama sababu yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# 24 Novemba

Tarehe **24 Novemba** ni siku ya 328 ya mwaka (ya 329 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 37.

## Matukio

## Waliozaliwa

* 1632 - Baruch Spinoza, mwanafalsafa wa Uholanzi
* 1713 - Mtakatifu Junipero Serra, O.F.M., padre kutoka Hispania na mmisionari nchini Marekani
* 1784 - Zachary Taylor, Rais wa Marekani (1849-1850)
* 1864 - Henri de Toulouse-Lautrec, mchoraji wa Ufaransa
* 1877 - Alben Barkley, Kaimu Rais wa Marekani
* 1925 - Simon van der Meer, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1984
* 1956 - Terry Lewis, mwanamuziki kutoka Marekani
* 1968 - Gregory Pardlo, mshairi kutoka Marekani

## Waliofariki

* 1980 - Herbert Agar, mwanahistoria kutoka Marekani

## Sikukuu

Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu za watakatifu Andrea Dung-Lac na wenzake, Krisogoni, Firmina wa Amelia, Protasi wa Milano, Romano wa Blaye, Kolmani wa Cloyne, Porsiani abati, Flora na Maria, Alberti wa Louvain, Petro Dumoulin, Petro Vo Bang Khoa, Visenti Nguyen The Diem n.k.

## Viungo vya nje

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kihistoria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **24 Novemba** kama enzi zake au matokeo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Albamu

Siku hizi albamu nyingi za picha na miziki zimo ndani ya sidii.
**Albamu** (kutoka Kiingereza: *album*) ni kitabu chenye nafasi maalumu kwa ajili ya kuweka na kuhifadhi picha ndani yake.

Pia ni jina la sahani maalumu ya santuri au sidii iliyohifadhi pamoja nyimbo kadhaa, au mkusanyo wa mambo yaliyorekodiwa na ambayo yanatolewa kwa pamoja.
# Alibaba Group

Makao makuu ya kampuni ya Alibaba Group huko Hangzhou
**Alibaba Group Holding Limited** (pia hujulikana kama **Alibaba**) ni kampuni ya teknolojia ya kimataifa yenye makao makuu yake nchini China iliyobobea katika biashara ya mtandaoni na teknolojia .

Ilianzishwa mnamo 28 Juni 1999 huko Hangzhou,Zhejiang kampuni hiyo hutoa huduma za mauzo ya watumiaji kwa watumiaji (C2C), biashara kwa watumiaji (B2C), na biashara kwa biashara (B2B) kupitia lango za wavuti, pia hutoa huduma za malipo ya kielektroniki, injini za utaftaji wa ununuzi, na huduma za kompyuta ya wingu. Inamiliki na kuendesha matawi mengi ya kampuni ulimwenguni kote katika sekta nyingi za biashara.

Mnamo 19 Septemba 2014, uwekezaji wa shea wa Alibaba (IPO) kwenye Soko la hisa la New York ulikusanya dola za Kimarekani bilioni 25, na kuipa kampuni hiyo thamani ya soko la dola za Kimarekani bilioni 231. Hadi sasa IPO ni kubwa zaidi katika historia duniani. Ni mojawapo ya mashirika 10 yenye thamani zaidi na imetajwa kuwa kampuni ya 31 kwa ukubwa duniani kwenye orodha ya *Forbes Global 2000* mwaka 2020. Mnamo Januari 2018, Alibaba ilikuwa kampuni ya pili katika bara la Asia kwa kuwa na thamani ya dola Kimarekani bilioni 500, baada ya mshindani wake kampuni ya Tencent.

## Marejeo

## Viungo vya nje

* Nakala asilia haswa Alibaba Ilihifadhiwa 06 Machi 2025 kwenye Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya uchumi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Alibaba Group** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Shule

Shule ya msingi ya Holy Child, Himo, Makuyuni (Monduli) - Tanzania.
Shule ya msingi vijijini nchini Zambia.
**Shule** (kutoka Kijerumani: **Schule**; nchini Tanzania na Kenya, huko Zanzibar huitwa **skuli** kutoka Kiingereza "school") ni taasisi inayoongozwa na mfumo maalumu ambayo watu hufunzwa habari za elimu. Pia ni jina la majengo yake.

Leo hii katika nchi nyingi watoto na vijana wanatakiwa waende shule kujifunza mambo ya msingi ambayo watayahitaji kwa maisha yao ya baadaye.

Mambo hayo ni masomo. Kila somo lina fahamu zake tofauti katika kufundisha. Kwa mfano: kuandika, kusoma, na kuhesabu namba (hisabati).

Shule ni mahali ambapo watu hujifunza mambo mengi ambayo huwasaidia katika kuyakabili maisha hata kupata elimu juu ya jambo fulani. Elimu hiyo ndiyo itakayomsaidia kutatua jambo hilo.

Watu wengi husema kwamba elimu haina mwisho, wakimaanisha kuwa elimu inaweza kutolewa kwa watu wote bila kujali kama ni watoto, vijana, watu wazima hata wazee.

Pia unaweza ukasema kwamba elimu ni ufunguo wa maisha ukimaanisha kuwa elimu ndiyo kila kitu kwenye maisha ya mwanadamu kwa kuwa huwezi kutatua tatizo fulani bila kupata elimu juu ya tatizo hilo.

Watu wanaopatikana shuleni ni wa aina tatu: wanafunzi, walimu na wafanyakazi wengine wanaotunza majengo na vifaa.

Katika nchi nyingi masomo ya shule hupangwa kwa ngazi kufuatana na umri wa wanafunzi:

1. Shule ya chekechea au vidudu au watoto wadogo chini ya umri wa miaka 6
2. Shule ya msingi kuanzia umri wa miaka 6 kwa muda usiopungua 4 hadi 8
3. Shule ya sekondari (huitwa pia "Shule ya upili") inayofuata baada ya shule ya msingi inawafunza wanafunzi hadi umri wa miaka 17, 18 au zaidi. Kwenye ngazi ya sekondari kuna mikondo mbalimbali inayoweka uzito kwa maeneo tofautitofauti ya elimu kadiri ya vipaji na uwezo wa wanafunzi.

Ngazi ya juu inayopatikana katika mfumo huu ni mtihani unaoandaa kwa kuingia katika ngazi ya juu ya elimu kwenye vyuo na Chuo Kikuu.

Kwa kawaida, mbali ya shule zinazoendeshwa na serikali, zipo nyingi zinazoendeshwa na dini na taasisi za binafsi.

Pamoja na hayo kuna shule zinazowalenga watu wazima au watu ambao hawakuendelea moja kwa moja katika elimu yao.

Nchi kadhaa huweka mkazo kwa shule ya ufundi inayolenga kuwapa wanafunzi wake elimu nzuri katika fani fulani ya biashara au ufundi.

Upatikanaji wa shule ni sehemu muhimu ya miundombinu wa kila nchi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya elimu bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Shule** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kisambalpuri

**Kisambalpuri Odia** (pia **Kioriya ya Magharibi** au **Kikosali**) ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Waoriya. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kisambalpuri imehesabiwa kuwa watu 519,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisambalpuri iko katika kundi la Kiaryan.

## Viungo vya nje

* lugha ya Kisambalpuri kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kisambalpuri
* lugha ya Kisambalpuri katika Glottolog
* lugha ya Kisambalpuri kwenye Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kisambalpuri** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Shiva

Sanamu ya Hekalu katika hekalu ya Bangalore
**Shiva** ni mmoja kati ya miungu wakuu katika dini ya Uhindu.

Katika mafundisho ya Trimurti inayolenga kuunganisha pande zote za Uhindu Shiva ni mmoja kati ya miungu mikuu 3. Hapa nahusika kazi ya kubadilisha dunia na kuiharibu kwenye mwisho wa wakati wake.

Katika dhehebu kubwa ya Ushiva anaabudiwa kama mungu mkuu, muumba na mlinzi dhidi ya maovu yote.

Anaonyesha mara nyingi katika hali ya kutafakari na kusali kama yogi. Mungu mwenzake wa kike ni Parvati. Ganesha na Kartikeya ni wana wake. Hupanda n'gombe dume anayejulikana kwa jina Nandi.

Shiva huonyeshwa mara nyingi kwa shingo ya buluu kwa sababu kutokana na masimulizi ya Kihindi aliokoa dunia safari moja kwa kunywa sumu. Huwa na macho matatu na jicho la tatu liko katikakati ya kidundu chake.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya dini bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu mada hii kama historia yake au uenezi wake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Ujaini

Nembo ya Ujaini.
Sanamu ya Thirtankara hekaluni.
**Ujaini** au **Jina Dharma** ni dini yenye asili ya Uhindi na wafuasi wake huitwa Wajaini. Ilianzishwa mnamo mwaka 500 KK. Kuna waumini milioni 6 duniani ambao zaidi ya nusu wako Uhindi.

Wajaini hukumbuka walimu 24 wa dini yao wanaoitwa "thirtankara". Thirtankara wa 24 alikuwa Mahavira wakati wa karne ya 6 KK anayetajwa mara nyingi kama mwanzilishi wa dini hiyo, ingawa wenyewe husema hakuna aliyeianzisha hasa.

Kama Ubuddha, hii ni dini isiyo na mafundisho kuhusu Mungu au miungu. Vilevile kama Ubuddha ilianzishwa katika mazingira ya Uhindu wa kale ikikataa matabaka ya kidini jinsi ilivyo katika Uhindu.

Ujaini unalenga ukombozi wa nafsi ya binadamu. Kwa ukombozi huu ni muhimu mtu ajifunze kujitawala kwa sababu kila tendo linafuatwa na matokeo yake yanayoitwa Karma.

Roho katika imani ya Kijaini huzaliwa tena na tena katika mwili mpya, kumbe shabaha ni kutozaliwa tena, bali kupata ukombozi na starehe ya milele.

Nafsi au roho hazimo ndani ya watu pekee, lakini pia ndani ya wanyama.

Kila tendo linalosababisha mateso kwa kiumbehai mwingine linarudisha nafsi katika mzunguko wa kuzaliwa tena. Matendo yanayoharibu karma ya mtu ni hasa mauaji ya viumbe wenye nafsi.

Kwa hiyo Ujaini hufundisha kuepukana na uhasama na kutomtenda yeyote kwa mabavu. Kwa sababu hiyo Wajaini hukataa kula nyama, kwa kuwa nyama inapatikana kwa njia ya kuua na kutesa wanyama ambao nao ni makazi ya nafsi sawa na wanadamu.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya dini bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu mada hii kama historia yake au uenezi wake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Fedha

*Kwa maana ya malipo au sarafu, tazama pesa.*Fedha
**Fedha** (kutoka Kiarabu فضة *fiddtan*) ni elementi na metali yenye kifupi cha **Ag** (kutoka Kilatini: *argentum*) na namba atomia 47 katika mfumo radidia. Uzani atomia ni 107.86. Fedha huyeyuka kwa 1234.93 K (961.78°C) na kuchemka kwa 2435 K (2162°C).

Kiasili yatokea kama metali nyeupenyeupe na laini au kama mchanganyiko katika madini. Kati ya metali zote fedha ni wayaikaji na inapitisha vizuri umeme.

## Fedha - Pesa

Huhesabiwa kati ya metali adimu na katika historia imetumiwa mara nyingi kama metali ya kutengenezea sarafu. Kwa sababu hiyo mara nyingi kwa Kiswahili neno "fedha" linatumiwa sawa na "pesa" au "sarafu".

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kemia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Fedha** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Karne ya 17

Lango la Historia | Lango la Biografia | Karibuni | Orodha ya Miaka

◄ |
Karne ya 15 |
Karne ya 16 |
**Karne ya 17**
| Karne ya 18
| Karne ya 19
| ►

Miaka ya 1600 |
Miaka ya 1610 |
Miaka ya 1620 |
Miaka ya 1630 |
Miaka ya 1640 |
Miaka ya 1650 |
Miaka ya 1660 |
Miaka ya 1670 |
Miaka ya 1680 |
Miaka ya 1690

**Karne ya 17** ilikuwa kipindi cha miaka mia moja kati ya 1601 hadi 1700. Kikamilifu kilianza tar. 1 Januari 1601 na kuishia 31 Desemba 1700. Namba zake zinafuata hesabu ya miaka "baada ya Kristo".

Kama kila "karne" ni kipindi kinachohesabiwa kwa hiari ya kibinadamu kwa sababu ni mgawanyo wa kalenda tu - hali halisi maendeleo na mabadiiliko makubwa hayafuati migawanyo ya kalenda ya kibinadamu.

Kuna mambo mengi yaliyotokea wakati wa karne hii.

## Watu na matukio

|  |
| --- |
| **Karne**: Karne ya 16 | **Karne ya 17** | Karne ya 18 |
| **Miongo** na miaka |
| **Miaka ya 1600** | 1600 1601 1602 1603 1604 1605 1606 1607 1608 1609 |
| **Miaka ya 1610** | 1610 1611 1612 1613 1614 1615 1616 1617 1618 1619 |
| **Miaka ya 1620** | 1620 1621 1622 1623 1624 1625 1626 1627 1628 1629 |
| **Miaka ya 1630** | 1630 1631 1632 1633 1634 1635 1636 1637 1638 1639 |
| **Miaka ya 1640** | 1640 1641 1642 1643 1644 1645 1646 1647 1648 1649 |
| **Miaka ya 1650** | 1650 1651 1652 1653 1654 1655 1656 1657 1658 1659 |
| **Miaka ya 1660** | 1660 1661 1662 1663 1664 1665 1666 1667 1668 1669 |
| **Miaka ya 1670** | 1670 1671 1672 1673 1674 1675 1676 1677 1678 1679 |
| **Miaka ya 1680** | 1680 1681 1682 1683 1684 1685 1686 1687 1688 1689 |
| **Miaka ya 1690** | 1690 1691 1692 1693 1694 1695 1696 1697 1698 1699 |

* Mapinduzi katika sayansi
* Uenea msimamo wa kutaka kufuata akili tu, si imani ya dini
* Nchi nyingi za Ulaya zinatawaliwa na wafalme bila ya demokrasia
* René Descartes (La Sibyllière, Indre-et-Loire, 1596 - Stockholm, 1650), Mfaransa aliyeshughulikia falsafa na hisabati
* Galileo Galilei (Pisa, 1564 - Arcetri, 1642), Mwitalia mwanzilishi wa fizikia ya kisasa
* Isaac Newton (Woolsthorpe, Lincolnshire, 1642 - London, 1727), Mwingereza mtaalamu wa fizikia anagundua sheria ya mvutano
* Blaise Pascal (Clermont-Ferrand, 1623 - Paris, 1662), Mfaransa aliyejihusisha na teolojia, falsafa, hisabati na fizikia
* Johann Sebastian Bach (Eisenach 1685-Leipzig 1750), Mjerumani mwanamuziki
# Kristofa wa Lisia

*Mt. Kristofa*, mchoro mdogo katika Westminster Psalter, 1250 hivi.
**Kristofa wa Lisia** (kwa Kigiriki Ἅγιος Χριστόφορος, *Ágios Christóforos*; alifariki Licia, leo nchini Uturuki, 251 hivi) ni mtakatifu anayeheshimiwa na madhehebu mengi ya Ukristo kama mfiadini wa dhuluma ya kaisari Decius.

Hata hivyo, habari nyingi zinazosimuliwa juu yake si za hakika.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 25 Julai, 9 Mei au siku nyingine

## Tazama pia

* Watakatifu wa Agano la Kale
* Orodha ya Watakatifu Wakristo
* Orodha ya Watakatifu wa Afrika
* Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo
* Orodha ya Watakatifu Waaugustino
* Orodha ya Watakatifu Wabazili
* Orodha ya Watakatifu Wabenedikto
* Orodha ya Watakatifu Wadominiko
* Orodha ya Watakatifu Wafransisko
* Orodha ya Watakatifu Wajesuiti
* Orodha ya Watakatifu Wakarmeli
* Orodha ya Watakatifu Wakolumbani
* Orodha ya Watakatifu Wamersedari
* Orodha ya Watakatifu Waoratori
* Orodha ya Watakatifu Wapasionisti
* Orodha ya Watakatifu Wapremontree
* Orodha ya Watakatifu Waredentori
* Orodha ya Watakatifu Wasalesiani
* Orodha ya Watakatifu Waskolopi
* Orodha ya Watakatifu Wateatini
* Orodha ya Watakatifu Watrinitari
* Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria
* Orodha ya Watakatifu Wavinsenti

## Tanbihi

## Marejeo

* Bouquet, John A. (1930). *A People's Book of Saints*. London: Longman's.
* Butler, Alban (1956). Thurston, Herbert J.; Attwater, Donald (whr.). *Butler's lives of the saints*. New York: Kenedy.
* Cunningham, Lawrence S. (1980). *The meaning of saints*. San Francisco: Harper & Row. ISBN 0-06-061649-0.
* de Voragine, Jacobus (1993). *The golden legend: readings on the saints*. William Ryan, trans. Princeton, NJ: Princeton Univ. Press. ISBN 0-691-00865-5.
* Weinstein, Donald; Bell, Rudolph M. (1982). *Saints and society: the 2 worlds of western Christendom, 1000–1700*. Chicago: Univ. of Chicago Pr. ISBN 0-226-89055-4.
* White, Helen (1963). *Tudor Books of Saints and Martyrs*. Madison: University of Wisconsin Press.
* Wilson, Stephen, mhr. (1983). *Saints and their cults: studies in religious sociology, folklore, and history*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24978-3.

## Viungo vya nje

* Saint Christopher—Website with information and references about St. Christopher
* "The Life of Saint Christopher", *The Golden Legend or Lives of the Saints*, Temple Classics, 1931 (Compiled by Jacobus de Voragine, translated by William Caxton) at the Fordham University Medieval Sourcebook
* Saint Christopher at the Christian Iconography web site
* St. Christopher in the *Golden Legend*: Latin original, English translation (Caxton)
* Irish "Passion of St. Christopher"
* Saint Christopher engraved by E. Sadeler from the De Verda Collection
* Understanding the dog headed Icon of Saint Christopher at Orthodox Arts Journal.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu Mkristo huyu, kama wasifu wake, habari za maisha au kazi yake? Je, unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuiongezea habari*.* |
# Diaspora ya Waafrika

African diaspora

**Diaspora ya Waafrika** inahusu jumuia za watu duniani kote ambazo zina asili yake katika Waafrika waliohama bara lao au waliohamishwa wakati wa historia kuandikwa.

Katika hizo, kubwa zaidi ni zile za Brazil, Marekani na Haiti.

Umoja wa Afrika unafafanua hivi mtawanyiko huo:

> "[unaundwa] na watu wenye asili ya Afrika ambao wanaishi nje ya bara hilo, bila kujali uraia na utaifa wao na wana nia ya kuchangia maendeleo ya bara na ujenzi wa Umoja wa Afrika."
>
>

Hati ya kuuanzisha inatamka kwamba

> "utaalika na kuhimiza diaspora ya Waafrika ishiriki kikamilifu kama sehemu muhimu ya bara letu."
>
>

## Tanbihi

## Marejeo

* Okpewho, Isidore; Nzegwu, Nkiru (2009). *The New African Diaspora*. Indiana University Press. ISBN 978-0-253-35337-5.
* Olaniyan, Tejumola; Sweet, James H (2010). *The African Diaspora and the Disciplines*. Indiana University Press. ISBN 978-0-253-35464-8.
* Hine, Darlene Clark; Danielle Keaton, Trica; Small, Stephen (2009). *Black Europe and the African Diaspora*. University of Illinois Press. ISBN 978-0-252-07657-2.
* Davies, Carole Boyce (2008). *Encyclopedia of the African Diaspora: origins, experiences and culture, Volume 1*. Santa Barbara, Calif: ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-700-5.
* Wisdom, Tettey; Puplampu, Korbla P (2005). *The African Diaspora in Canada: negotiating identity & belonging*. University of Calgary Press. ISBN 1-55238-175-7.
* Olliz-Boyd, Antonio (2010). *The Latin American Identity and the African Diaspora: Ethnogenesis in Context*. Cambria Press. ISBN 978-1-60497-704-2.
* Carter, Donald Martin (2010). *Navigating the African Diaspora: The Anthropology of Invisibility*. University of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-4777-4.
* Conyers Jr, James L. (2009). *Racial Structure and Radical Politics in the African Diaspora*. London: Transaction. ISBN 1-4128-1045-0.
* Curry, Dawne Y.; Duke, Eric D.; Smith, Marshanda A. (2009). *Extending the Diaspora: New histories of Black people*. University of Illinois Press. ISBN 978-0-252-03459-6.
* Arthur, John A. (2008). *The African Diaspora in the United States and Europe: the Ghanaian experience*. Ashgate. ISBN 978-0-7546-4841-3.
* Karmwar, M. (2010). African diaspora in India. Diaspora Studies, 3(1), 69-91.ISSN 0973-9572.

## Viungo vya nje

* "The African Diaspora in the Indian Ocean World" Ilihifadhiwa 19 Oktoba 2019 kwenye Wayback Machine., Omar H. Ali, Schomburg Center for Research in Black Culture
* The History of Black People in Britain
* M. Stewart, "Negrito and Negrillo".
* "Museum of the African Diaspora", Online exhibits and other resources from the San Francisco-based museum.
* The African Diaspora Policy Centre (ADPC)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya siasa bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Diaspora ya Waafrika** Unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuongezea habari Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari. |
# Karne ya 12

Lango la Historia | Lango la Biografia | Karibuni | Orodha ya Miaka

◄ |
Karne ya 10 |
Karne ya 11 |
**Karne ya 12**
| Karne ya 13
| Karne ya 14
| ►

Miaka ya 1100 |
Miaka ya 1110 |
Miaka ya 1120 |
Miaka ya 1130 |
Miaka ya 1140 |
Miaka ya 1150 |
Miaka ya 1160 |
Miaka ya 1170 |
Miaka ya 1180 |
Miaka ya 1190

**Karne ya 12** ilikuwa kipindi cha miaka mia moja kati ya 1101 na 1200. Kikamilifu kilianza tarehe 1 Januari 1101 na kuishia 31 Desemba 1200. Namba zake zinafuata hesabu ya miaka "baada ya Kristo".

Kama kila "karne" ni kipindi kinachohesabiwa kwa hiari ya kibinadamu kwa sababu ni mgawanyo wa kalenda tu: katika hali halisi maendeleo na mabadiliko makubwa hayafuati migawanyo ya kalenda ya kibinadamu.

Kuna mambo mengi yaliyotokea wakati wa karne hii, kama haya yafuatayo.

## Watu na matukio

|  |
| --- |
| **Karne**: Karne ya 11 | **Karne ya 12** | Karne ya 13 |
| **Miongo** na miaka |
| **Miaka ya 1100** | 1100 1101 1102 1103 1104 1105 1106 1107 1108 1109 |
| **Miaka ya 1110** | 1110 1111 1112 1113 1114 1115 1116 1117 1118 1119 |
| **Miaka ya 1120** | 1120 1121 1122 1123 1124 1125 1126 1127 1128 1129 |
| **Miaka ya 1130** | 1130 1131 1132 1133 1134 1135 1136 1137 1138 1139 |
| **Miaka ya 1140** | 1140 1141 1142 1143 1144 1145 1146 1147 1148 1149 |
| **Miaka ya 1150** | 1150 1151 1152 1153 1154 1155 1156 1157 1158 1159 |
| **Miaka ya 1160** | 1160 1161 1162 1163 1164 1165 1166 1167 1168 1169 |
| **Miaka ya 1170** | 1170 1171 1172 1173 1174 1175 1176 1177 1178 1179 |
| **Miaka ya 1180** | 1180 1181 1182 1183 1184 1185 1186 1187 1188 1189 |
| **Miaka ya 1190** | 1190 1191 1192 1193 1194 1195 1196 1197 1198 1199 |

* Vyuo vikuu vinaenea Ulaya
* Saladino (Mesopotamia, 1138 - Damasko, 1193), sultani wa Misri, anateka Yerusalemu
* Gengis Khan mtawala wa Wamongolia anaeneza himaya yake Asia na Ulaya
* Ukoo wa Wakomneni kutoka Konstantinopoli unaeneza utawala wake
# Andorra la Vella

Bunge la Andorra
**Andorra la Vella** (Kikatalani: Andorra ya Kizee) ni mji mkuu pia mji mkubwa nchini Andorra yenye wakazi 22,035.

Iko katika bonde la milima ya Pirenei kwa kimo cha m 1409. Uchumi unategemea sana utalii hasa ski miezi ya baridi.

Andorra la Vella hana uwanja wa ndege wala kituo cha treni lakini kuna huduma ya basi kwenda nje ya nchi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Ulaya bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Andorra la Vella** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Logroño

**Logroño** ni mji wa Hispania, mji mkuu wa La Rioja.

Mwaka 2019 wakazi wake walikuwa 151,136 na kuufanya wa arubaini na mbili nchini kwa wingi wa watu.

## Tazama pia

* Orodha ya miji ya Hispania

## Tanbihi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Hispania bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Logroño** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |