# Karne ya 20

Earthrise, ilipigwa tarehe 24 Desemba 1968 na mwanaanga William "Bill" Anders wakati wa misheni ya anga ya Apollo 8. Hii ilikuwa picha ya kwanza ya Dunia kupigwa kutoka kwenye obiti ya Mwezi.
**Karne ya 20** ilianza tarehe 1 Januari 1901 na kuisha tarehe 31 Desemba 2000, na ilijulikana kwa maendeleo ya haraka ya kiteknolojia, migogoro mikubwa ya kisiasa, na mabadiliko makubwa ya kijamii. Ilishuhudia Vita Kuu mbili vya Dunia, Vita baridi, na uhuru wa mataifa ya Afrika na Asia, mambo yaliyobadilisha mifumo ya nguvu duniani.

Ukuaji wa viwanda, uchunguzi wa anga, silaha za nyuklia, na teknolojia ya kidijitali vilibadilisha jamii, huku harakati za haki za kiraia, ukombozi wa wanawake, na ushirikiano wa kimataifa zikiathiri mandhari ya kisiasa na kitamaduni. Karne hii pia iliona ongezeko kubwa la idadi ya watu, mafanikio makubwa katika tiba, na kuibuka kwa utandawazi, na kuifanya kuwa moja ya vipindi vyenye mabadiliko makubwa katika historia ya binadamu.

## Vita na Migogoro

**Karne ya 20** ilikuwa moja ya vipindi vya ghasia zaidi katika historia ya binadamu, ikiwa na vita kuu mbili za dunia, migogoro ya kikanda, na mapambano ya kiitikadi. Maendeleo ya kiteknolojia katika vita, kupanda na kuanguka kwa falme, na athari za ukoloni ziliunda migogoro ya enzi hii.

### Vita Kuu za Karne ya 20

* Vita za Kwanza vya Dunia (1914–1918)

Vita za Kwanza za Dunia zilikuwa migogoro ya kimataifa zilizowahusisha mataifa makubwa, hasa kati ya Mataifa ya Muungano (Ufaransa, Uingereza, Urusi, na baadaye Marekani) dhidi ya Mataifa ya Kati (Ujerumani, Austria-Hungary, na Dola ya Ottoman). Vita hivi vilisababisha vifo vya zaidi ya watu milioni 16 na mabadiliko makubwa ya kisiasa, ikiwa ni pamoja na kuanguka kwa milki za Austria-Hungary, Ottoman, Ujerumani, na Urusi.

### Vita za Pili za Dunia (1939–1945)

Vita za Pili za Dunia zilikuwa mgogoro mbaya zaidi katika historia, na kusababisha vifo vya zaidi ya watu milioni 70. Vita hivi vilihusisha Mataifa ya Mhimili (Ujerumani, Italia, na Japani) dhidi ya Mataifa ya Muungano (Marekani, Umoja wa Kisovyeti, Uingereza, na mengine). Vita hivi vilishuhudia mauaji ya Holocaust, mabomu ya nyuklia Hiroshima na Nagasaki, na kumalizika kwa kuibuka kwa Marekani na Umoja wa Kisovyeti kama madola makuu, hali iliyosababisha Vita Baridi.

### Migogoro ya Vita Baridi (1947–1991)

Vita Baridi haikuwa vita ya moja kwa moja ya kijeshi bali ilihusisha vita vya niaba kati ya Marekani na Umoja wa Kisovyeti, kwa msingi wa mapambano ya kiitikadi kati ya ubepari na ukomunisti.

* Vita vikuu vya kipindi hiki ni pamoja na:
	+ *Vita vya Korea* (1950–1953) – Mgogoro kati ya Korea Kaskazini (ikiungwa mkono na China na USSR) dhidi ya Korea Kusini (ikiungwa mkono na Marekani na Umoja wa Mataifa), ulioishia bila mshindi wa dhahiri.
	+ *Vita vya Vietnam* (1955–1975) – Vita vya muda mrefu kati ya Vietnam Kaskazini (wa-Komunisti) na Vietnam Kusini (ikiungwa mkono na Marekani), ambavyo vilimalizika kwa ushindi wa Vietnam Kaskazini na kuunganishwa kwa nchi chini ya utawala wa Kikomunisti.
	+ *Vita vya Kisovyeti na Afghanistan* (1979–1989) – Umoja wa Kisovyeti uliivamia Afghanistan, lakini hatimaye ulilazimika kuondoka kutokana na upinzani mkali kutoka kwa wapiganaji wa Mujahideen walioungwa mkono na Marekani.

### Vita vya Ukombozi

Nusu ya karne ya 20 ilishuhudia mwisho wa ukoloni wa Ulaya barani Afrika, Asia, na Mashariki ya Kati, hali iliyosababisha vita mbalimbali vya uhuru:

* Mifano
	+ Harakati za Uhuru wa India (1947) – India na Pakistan zilipata uhuru kutoka Uingereza baada ya mapambano yasiyo ya vurugu na mgawanyiko wa nchi hizo mbili.
	+ Vita vya Uhuru wa Algeria (1954–1962) – Vita vikali dhidi ya utawala wa Kifaransa vilivyopelekea uhuru wa Algeria.
	+ Mapinduzi ya Mau Mau nchini Kenya (1952–1960) – Uasi dhidi ya ukoloni wa Uingereza uliosababisha Kenya kupata uhuru mwaka 1963.
	+ Mapinduzi ya Kitaifa ya Indonesia (1945–1949) – Indonesia ilipambana dhidi ya Uholanzi baada ya Vita vya Pili vya Dunia na kupata uhuru wake.

### Migogoro ya Mashariki ya Kati

Mashariki ya Kati ilikuwa na migogoro mingi katika karne ya 20, ikiwemo:

* Vita vya Waarabu na Israeli (1948, 1956, 1967, 1973) – Msururu wa vita kati ya Israel na mataifa ya Kiarabu kuhusu mizozo ya ardhi.

Vita vya Iran na Iraq (1980–1988) – Vita vya uharibifu mkubwa kati ya Iran na Iraq vilivyosababisha vifo vya zaidi ya watu milioni moja.

* Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Lebanon (1975–1990) – Mgogoro tata ulioshirikisha dini, siasa, na uingiliaji wa mataifa ya kigeni.

### Migogoro ya Afrika

Nchi nyingi za Afrika zilishuhudia vita kutokana na migogoro ya kikabila, athari za ukoloni, na mapambano ya kisiasa:

* + Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Nigeria (1967–1970) – Vita kati ya Nigeria na jimbo lililojitenga la Biafra.
	+ Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Rwanda (1990–1994) – Vita vilivyosababisha mauaji ya kimbari ya Rwanda, ambapo watu takriban 800,000 waliuawa.
	+ Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Somalia (1991–sasa) – Mgogoro wa muda mrefu ulioanza baada ya kuanguka kwa serikali ya Somalia.

### Migogoro ya Amerika ya Kusini

Amerika ya Kusini ilikumbwa na vita vya msituni na harakati za mapinduzi:

* + Mapinduzi ya Cuba (1953–1959) – Yaliongozwa na Fidel Castro na yalipelekea kupinduliwa kwa utawala wa Batista ulioungwa mkono na Marekani.
	+ Mgogoro wa Kikolombia (1964–sasa) – Vita vya muda mrefu kati ya serikali, waasi wa mrengo wa kushoto (FARC), na makundi ya wanamgambo.
	+ Vita vya Kisiri vya Argentina na Chile (1970–1980) – Ukandamizaji wa kisiasa uliosababisha ukatili mkubwa dhidi ya wapinzani wa serikali.

### Maendeleo ya Kijeshi

Karne ya 20 ilishuhudia maendeleo makubwa ya teknolojia ya kijeshi, yakiwemo:

* Kuibuka kwa vifaru, ndege za kivita, na manowari zilizobadilisha mbinu za vita.
* Matumizi ya silaha za nyuklia katika Vita vya Pili vya Dunia.
* Kuundwa kwa makombora ya masafa marefu na ujasusi wa satelaiti katika Vita Baridi.

### Hitimisho

Karne ya 20 iliundwa na vita kuu za dunia, migogoro ya kiitikadi, na harakati za mapinduzi. Ingawa migogoro mingi ilimalizika kwa makubaliano ya amani, mvutano mwingi uliendelea hadi karne ya 21, ukichochea siasa za kisasa za kimataifa.

## Watu mashuhuri

### Viongozi wa madola

* Afrika
	+ Gnassingbe Eyadema, Togo
	+ Félix Houphouët-Boigny, Côte d'Ivoire
	+ Kenneth Kaunda, Zambia
	+ Jomo Kenyatta, Kenya
	+ Idi Amin, Uganda
	+ Nelson Mandela, Afrika Kusini
	+ Robert Mugabe, Zimbabwe
	+ Gamal Abdel Nasser, Misri
	+ Anwar Sadat, Misri
	+ Kwame Nkrumah, Ghana
	+ Julius Nyerere, Tanzania
	+ Edward Moringe Sokoine, Tanzania
	+ Habib Bourguiba, Tunisia
	+ Muammar Gaddafi, Libya
	+ Cecil Rhodes, Afrika Kusini
	+ Haile Selassie, Ethiopia
	+ Léopold Sédar Senghor, Senegal
	+ Ahmed Sékou Touré, Guinea
* Amerika
	+ Theodore Roosevelt, USA
	+ Franklin Delano Roosevelt, USA
	+ Dwight D. Eisenhower, USA
	+ John F. Kennedy, USA
	+ Richard Nixon, USA
	+ Ronald Reagan, USA
	+ Bill Clinton, USA
	+ Wilfrid Laurier, Canada
	+ William Lyon Mackenzie King, Canada
	+ Pierre Trudeau, Canada
	+ Ernesto 'Che' Guevara, Argentina
	+ Fidel Castro, Cuba
	+ Juan Perón, Argentina
	+ Salvador Allende, Chile
	+ Augusto Pinochet, Chile
	+ Emiliano Zápata, Mexico
	+ Pancho Villa, Mexico
* Asia
	+ Mao Zedong, Uchina
	+ Deng Xiaoping, Uchina
	+ Pol Pot, Cambodia
	+ Mahatma Gandhi, India
	+ Indira Gandhi, India
	+ David Ben-Gurion, Israeli
	+ Golda Meir, Israeli
	+ Menachem Begin, Israeli
	+ Saddam Hussein, Iraq
	+ Hussein II, Jordan
	+ Muhammad Ali Jinnah, Pakistan
	+ Mahathir Mohamad, Malaysia
	+ Jawaharlal Nehru, India
	+ Hirohito, Japani
	+ Ho Chi Minh, Vietnam
	+ Sun Yat-sen, Uchina
	+ Chiang Kai-shek, Uchina
	+ Achmad Sukarno, Indonesia
	+ Lee Kuan Yew, Singapore
	+ Hafez el Assad, Syria
* Ulaya
	+ Kemal Atatürk, Uturuki
	+ Neville Chamberlain, Uingereza
	+ Winston Churchill, Uingereza
	+ Margaret Thatcher, Uingereza
	+ Charles de Gaulle, Ufaransa
	+ Éamon de Valera, Ireland
	+ Franz Ferdinand wa Austria, Austria-Hungaria
	+ Wilhelm II, Ujerumani
	+ Vaclav Havel, Czech Republic
	+ Adolf Hitler, Ujerumani
	+ Helmut Schmidt, Ujerumani
	+ Helmut Kohl, Ujerumani
	+ Gerhard Schröder, Ujerumani
	+ Benito Mussolini, Italia
	+ Alcide De Gasperi, Italia
	+ Amintore Fanfani, Italia
	+ Aldo Moro, Italia
	+ Francisco Franco, Hispania
	+ Jozef Pilsudski, Polandi
	+ Josip Broz 'Tito', Yugoslavia
	+ Milan Kučan, Slovenia
	+ Olof Palme, Sweden
	+ Nicolae Ceausescu, Romania
	+ Lech Walesa, Polandi
* Urusi na Umoja wa Kisovyeti
	+ Nikola II wa Urusi
	+ Vladimir Lenin
	+ Joseph Stalin
	+ Leon Trotsky
	+ Nikita Khrushchov
	+ Leonid Brezhnev
	+ Mikhail Gorbachev
	+ Boris Yeltsin
	+ Vladimir Vladimirovich Putin

### Wanasayansi

* Niels Bohr
* Albert Einstein
* Enrico Fermi
* Howard Walter Florey
* Sigmund Freud
* Kurt Gödel
* Fritz Haber
* Werner Karl Heisenberg
* Andrey Nikolaevich Kolmogorov
* Linus Pauling
* Erwin Schrödinger
* John von Neumann
* Alan Turing

### Uchumi na biashara

* John Maynard Keynes
* John Kenneth Galbraith
* Milton Friedman
* Henry Ford
* Thomas J. Watson
* Bill Gates

### Wanaanga wa kwanza

* Robert Goddard
* Wernher Von Braun
* Neil Armstrong
* Louis Bleriot
* Yuri Gagarin
* Vladimir Mikhailovich Komarov
* Freddie Laker
* Charles Lindbergh
* Ron McNair
* Ellison Onizuka
* Herman Potočnik Noordung
* Alan Shepard
* Valentina Tereshkova
* Wright Brothers

### Viongozi wa kijeshi

* Bernard Freyberg
* Douglas Haig
* Douglas MacArthur
* Rudolf Maister
* Bernard Montgomery
* Chester Nimitz
* George Patton
* Erwin Rommel
* Franc Rozman Stane
* Georgy Zhukov

### Watu wa dini

* Grigori Rasputin
* Papa Pius X
* Papa Benedikto XV
* Papa Pius XI
* Papa Pius XII
* Papa Yohane XXIII
* Papa Paulo VI
* Papa Yohane Paulo I
* Papa Yohane Paulo II
* Leopoldo Mandic
* Maximilian Kolbe
* Pio wa Pietrelcina
* Mama Teresa wa Kolkata
* The 13th Dalai Lama of Tibet, Thubten Gyatso
* The 14th Dalai Lama of Tibet, Tenzin Gyatso
* Martin Luther King Jr.
* Billy Graham
* Roger Schutz
* Prabhupada A.C. Bhaktivedanta

### Wasanii

* Constatin Brancusi
* George Braque
* Salvador Dalí
* Marcel Duchamp
* Jacob Epstein
* Juan Gris
* Wassily Kandinsky
* Henri Matisse
* Joan Miró
* Amedeo Modigliani
* Piet Mondrian
* Henry Moore
* Pablo Picasso
* Jackson Pollock
* Andy Warhol

### Waburudishaji

* The Beatles
* Bob Dylan
* Bob Marley
* Charlie Chaplin
* P. Ramlee
* Elvis Presley
* Frank Sinatra
* Groucho Marx
* Jimi Hendrix
* Kraftwerk
* Louis Armstrong
* Lucille Ball
* Marilyn Monroe
* Michael Jackson
* Pink Floyd
* Queen (band)
* Spike Jones
* Spike Milligan
* The Velvet Underground

### Watunzi na washairi

* Louis Aragon
* Samuel Beckett
* Jorge Luis Borges
* André Breton
* Basil Bunting
* Albert Camus
* Noam Chomsky
* Cid Corman
* Hart Crane
* Robert Creeley
* E. E. Cummings
* T. S. Eliot
* Paul Eluard
* Gabriel García Márquez
* Allen Ginsberg
* Alamgir Hashmi
* Seamus Heaney
* Ernest Hemingway
* H.D.
* Orrick Johns
* James Joyce
* Franz Kafka
* Jack Kerouac
* Philip Larkin
* Mina Loy
* Hugh MacDiarmid
* Antonio Machado
* Andre Malraux
* Marianne Moore
* Sean O'Casey
* Charles Olson
* George Oppen
* George Orwell
* Ezra Pound
* Marcel Proust
* Thomas Pynchon
* Ayn Rand
* Charles Reznikoff
* Dorothy Richardson
* Jean-Paul Sartre
* Antoine de Saint-Exupéry
* Gary Snyder
* Gertrude Stein
* Wallace Stevens
* John Millington Synge
* J. R. R. Tolkien
* William Carlos Williams
* Virginia Woolf
* W. B. Yeats
* Louis Zukofsky

### Wanamichezo

* Babe Ruth
* Wilfred Benitez
* Larry Bird
* Donald Bradman
* Roberto Clemente
* Fausto Coppi
* Angel Cordero
* Wilfredo Gomez
* Wayne Gretzky
* Edmund Hillary
* Magic Johnson
* Michael Jordan
* Martina Navratilova
* Eddy Merckx
* Diego Maradona
* Jack Nicklaus
* Pelé
* Jackie Robinson
* Martin Strel
* Mark Todd
* Muhammad Ali
* Mike Tyson
* Ted Williams

## Miaka

|  |
| --- |
| **Karne**: Karne ya 19 | **Karne ya 20** | Karne ya 21 |
| **Miongo** na miaka |
| **Miaka ya 1900** | 1900 1901 1902 1903 1904 1905 1906 1907 1908 1909 |
| **Miaka ya 1910** | 1910 1911 1912 1913 1914 1915 1916 1917 1918 1919 |
| **Miaka ya 1920** | 1920 1921 1922 1923 1924 1925 1926 1927 1928 1929 |
| **Miaka ya 1930** | 1930 1931 1932 1933 1934 1935 1936 1937 1938 1939 |
| **Miaka ya 1940** | 1940 1941 1942 1943 1944 1945 1946 1947 1948 1949 |
| **Miaka ya 1950** | 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959 |
| **Miaka ya 1960** | 1960 1961 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 |
| **Miaka ya 1970** | 1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 |
| **Miaka ya 1980** | 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 |
| **Miaka ya 1990** | 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 |

## Marejeo