# Zambia

| **ZambiaRepublic of Zambia* |
| --- |
|
Bendera

Nembo

 |
| **Kaulimbiu:** "One Zambia, One Nation" |
| **Wimbo wa taifa:** "Stand and Sing of Zambia, Proud and Free" |
|
Eneo la Zambia |
| **Mji mkuuna mkubwa** | Lusaka |
| **Lugha rasmi** | Kiingereza |
| **Kabila** (2024) | 99.2% Waafrika 0.8% Wengine |
| **Serikali** | Jamhuri ya rais wa umoja |
|  • Rais | Hakainde Hichilema |
|  • Makamu wa Rais | Mutale Nalumango |
| **Uhuru kutoka Uingereza** |
|  • Uhuru kutoka Uingereza | 24 Oktoba 1964 |
| **Eneo** |  |
|  • Jumla | km2 752,612 km² (ya 39) |
|  • Maji (asilimia) | 1.55% |
| **Idadi ya watu** |  |
|  • Kadirio la 2024 | 20,569,737 |
|  • Msongamano | 27/km2 |
| **PLT (PPP)** | Kadirio la 2024 |
|  • Jumla | ▲ $84.93 bilioni (ya 108) |
|  • Kwa kila mtu | ▲ $4,131(ya 152) |
| **PLT (Kawaida)** | Kadirio la 2024 |
|  • Jumla | ▲ $32.85 bilioni |
|  • Kwa kila mtu | ▲ $1,597 |
| **HDI** (2022) |  0.565 **kati** |
| **Gini** (2021) |  51.5 |
| **Sarafu** | Kwacha ya Zambia (ZMW) |
| **Majira ya saa** | UTC+2 CAT |
| **Upande wa magari** | Kushoto |
| **Msimbo wa simu** | +260 |
| **Jina la kikoa** | .zm |

**Zambia**, rasmi **Jamhuri ya Zambia**, ni nchi isiyo na pwani iliyoko Kusini mwa Afrika, ikipakana na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Tanzania upande wa kaskazini, Malawi upande wa mashariki, Msumbiji, Zimbabwe, Botswana, na Namibia upande wa kusini, na Angola upande wa magharibi. Kufikia mwaka 2023, Zambia ina makadirio ya watu wapatao milioni 20.2, jambo linaloifanya kuwa mojawapo ya nchi zenye idadi ya wastani ya watu barani Afrika. Mji mkuu wake pamoja na jiji kubwa zaidi ni Lusaka, ambalo hutumika kama kitovu cha kisiasa na kiuchumi cha taifa hilo. Nchi hiyo imegawanywa kiutawala katika majimbo 10, na lugha rasmi inayotumika katika serikali na elimu ni Kiingereza.

Zambia ina uchumi unaoendelea unaotegemea kwa kiasi kikubwa uchimbaji madini, hasa shaba, ambayo ndiyo bidhaa kuu ya mauzo ya nje na chanzo kikubwa cha mapato ya serikali. Sekta ya madini ina nafasi ya msingi katika shughuli za kiuchumi, ikiungwa mkono na sekta kama ujenzi, viwanda, na nishati. Kilimo pia ni muhimu, kikiajiri sehemu kubwa ya wananchi na kuzalisha mazao kama mahindi, tumbaku, na miwa. Katika miaka ya hivi karibuni, serikali imekuwa ikijaribu kuleta mseto wa uchumi kwa kukuza sekta kama utalii, kilimo, na viwanda ili kupunguza utegemezi wa shaba.

Nchi inaendeshwa kama jamhuri ya rais yenye mfumo wa vyama vingi vya kisiasa. Zambia ilipata uhuru kutoka Ufalme wa Muungano mwaka 1964 na awali ilikuwa chini ya mfumo wa chama kimoja kabla ya kuhamia katika demokrasia ya vyama vingi mwanzoni mwa miaka ya 1990. Rais ni mkuu wa nchi na wa serikali, huku Bunge la taifa likiwa na jukumu la kutunga sheria. Zambia pia ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa kama Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika (SADC) na Umoja wa Afrika, na hushiriki katika ushirikiano wa kikanda na maendeleo.

## Jina

Jina limetokana na mto Zambezi. Jina la zamani za ukoloni (hadi 1964) lilikuwa "Northern Rhodesia".

## Historia

Historia ya Zambia inawakilisha historia ya eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Zambia. Ushahidi wa akiolojia unaonyesha kwamba eneo hilo limekuwa na makazi ya binadamu kwa mamia ya maelfu ya miaka, huku baadhi ya wakazi wa kwanza wakiwa jamii za wawindaji na wakusanyaji. Kuanzia takribani milenia ya kwanza BK, jamii zinazozungumza lugha za Kibantu zilihamia katika eneo hilo, zikileta kilimo, teknolojia ya kuyeyusha chuma, na mifumo mipya ya kijamii na kisiasa. Baadaye, falme na machifu mbalimbali yaliibuka, yakiwemo mataifa yaliyokuwa chini ya ushawishi wa falme za Luba na Lunda kaskazini mwa Zambia, ambayo yalikuwa na nafasi muhimu katika biashara na utawala wa kikanda.

Katika karne ya 18 na 19, eneo hilo lilizidi kuunganishwa na mitandao ya biashara ya masafa marefu iliyounganisha Afrika ya Kati na pwani za mashariki na magharibi za bara hilo. Wavumbuzi, wamisionari, na wafanyabiashara wa Ulaya walianza kuwasili katika karne ya 19, akiwemo mmisionari na mvumbuzi wa Kiskoti David Livingstone, ambaye alikuwa miongoni mwa Wazungu wa kwanza kuandika kuhusu sehemu za eneo hilo. Baadaye eneo hilo liliingia chini ya ushawishi wa Kampuni ya British South Africa iliyoongozwa na Cecil Rhodes, na likasimamiwa kama Rhodesia ya Kaskazini.

Mwanzoni mwa karne ya 20, Rhodesia ya Kaskazini ikawa himaya ya ulinzi ya Uingereza na kuendeleza uchumi uliotegemea kwa kiasi kikubwa uchimbaji madini, hasa shaba katika eneo la *Copperbelt*. Harakati za utaifa wa Waafrika zilipata nguvu baada ya Vita vya Pili vya Dunia, zikipinga utawala wa kikoloni na kudai kujitawala. Viongozi kama Kenneth Kaunda na chama cha United National Independence Party (UNIP) walikuwa na mchango mkubwa katika harakati za uhuru. Rhodesia ya Kaskazini ilipata uhuru kutoka Uingereza tarehe 24 Oktoba 1964 na kuwa Jamhuri ya Zambia, huku Kaunda akiwa rais wake wa kwanza.

Baada ya uhuru, Zambia ilipitisha mfumo wa chama kimoja chini ya Kaunda kabla ya kurejea mfumo wa vyama vingi mwaka 1991. Nchi hiyo ilikabiliwa na changamoto za kiuchumi kutokana na mabadiliko ya bei za shaba katika soko la dunia, lakini iliendelea kuwa na nafasi muhimu katika masuala ya kikanda, ikiwemo kuunga mkono harakati za ukombozi Kusini mwa Afrika. Tangu kurejea kwa mfumo wa vyama vingi, Zambia imepitia mabadiliko kadhaa ya madaraka kwa njia ya uchaguzi wa amani na imeendelea kuwa mojawapo ya nchi zenye utulivu wa kisiasa katika eneo hilo, huku ikiendeleza juhudi za maendeleo ya kiuchumi na utawala wa kidemokrasia.

## Jiografia

Nchi kwa sehemu kubwa ni nyanda za juu kuanzia mita 1.000 hadi 1.400 juu ya UB. Milima ya Muchinga imepanda hadi mita 2.164, kilele cha juu kabisa kiko kwenye mita 2.301 huko milima ya Mafinga Hills.

## Demografia

### Kabila

Wakazi wa Zambia ni wasemaji wa lugha za Kibantu katika makabila 73. Makubwa ndio Wabemba (19%), Watonga (13.6%), Watumbuka, Wachewa, Walozi, Walunda, Waluvale, Wakaonde, Wankoya na Wanyanja-. Hata hivyo lugha rasmi ni Kiingereza.

### Dini

Upande wa dini, karibu wote ni wafuasi wa Ukristo ambao ndio dini rasmi kwa mujibu wa katiba ya nchi. 75.3% ni Waprotestanti, 22% ni Wakatoliki na wengine wana dini ya aina nyingine au ni wakanamungu.

## Uchumi

Lusaka, Zambia
Uchumi wa Zambia ni uchumi wa kipato cha kati cha chini na nchi isiyo na pwani iliyopo Kusini mwa Afrika, ambao unategemea sana rasilimali za asili na sekta chache kuu. Muundo wa uchumi wa nchi unatawaliwa na uchimbaji madini, hasa uzalishaji wa shaba, ambao kihistoria umekuwa uti wa mgongo wa mapato ya taifa na mapato ya mauzo ya nje. Zambia ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa shaba duniani, na eneo la Copperbelt bado ni kitovu cha shughuli za viwanda na ajira. Uchumi huathiriwa na mabadiliko ya bei za bidhaa za dunia, hasa katika masoko ya shaba na cobalt.

Uchimbaji madini unaendelea kuwa sekta muhimu zaidi ya uchumi, ukichangia sehemu kubwa ya mapato ya mauzo ya nje na fedha za kigeni. Mbali na shaba, Zambia huzalisha cobalt, zumaridi, dhahabu na madini mengine. Sekta ya madini huvutia uwekezaji wa kigeni na kusaidia sekta zinazohusiana kama usafirishaji, nishati na viwanda. Hata hivyo, utegemezi wa madini huifanya nchi kuwa hatarini kwa mishtuko ya nje kama mabadiliko ya bei na mahitaji ya kimataifa.

Kilimo pia ni sekta muhimu inayowaajiri watu wengi, hasa vijijini. Mazao makuu ya kilimo ni pamoja na mahindi, tumbaku, miwa, pamba na muhogo, pamoja na ufugaji wa mifugo. Licha ya umuhimu wake katika usalama wa chakula na ajira, kilimo nchini Zambia kinakabiliwa na changamoto kama utegemezi wa mvua, ukosefu wa miundombinu ya umwagiliaji, na mabadiliko ya hali ya hewa. Serikali imeweka mkazo katika kuendeleza mseto wa kilimo ili kupunguza utegemezi wa mapato ya madini.

Sekta ya huduma imeendelea kukua katika miaka ya hivi karibuni na inajumuisha benki, mawasiliano, biashara ya rejareja na utalii. Utalii unachangia uchumi kupitia vivutio kama Maporomoko ya Victoria, mbuga za wanyama na hifadhi za asili, ambazo zinaendeleza utalii wa mazingira na sekta ya hoteli. Zambia pia inashiriki biashara ya kikanda na kimataifa kupitia mashirika kama Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika (SADC) na Soko la Pamoja la Afrika Mashariki na Kusini (COMESA), ambazo hurahisisha upatikanaji wa masoko na ushirikiano wa kiuchumi.

Licha ya utajiri wa rasilimali, Zambia inakabiliwa na changamoto za kiuchumi kama deni la umma, mfumuko wa bei, ukosefu wa ajira na upungufu wa miundombinu. Marekebisho ya kiuchumi yamejikita katika mseto wa uchumi, kuvutia uwekezaji wa kigeni, kuboresha uzalishaji wa nishati na kuimarisha usimamizi wa kifedha. Nishati ya umeme wa maji ina nafasi muhimu katika uzalishaji wa umeme, ingawa sekta hii huathiriwa na ukame na mabadiliko ya viwango vya maji. Kwa ujumla, uchumi wa Zambia unaendelea kukua kwa lengo la kusawazisha utegemezi wa madini na maendeleo mapana ya kiuchumi.

## Tazama pia

* Miji ya Zambia
* Mikoa ya Zambia
* Orodha ya lugha za Zambia
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
* Demografia ya Afrika

## Viungo vya nje

* Serikali ya Zambia
* Tovuti ya Ikulu Ilihifadhiwa 19 Juni 2005 kwenye Wayback Machine.
* Zambia entry at *The World Factbook*
* Zambia Corruption Profile Ilihifadhiwa 20 Aprili 2014 kwenye Wayback Machine. from the Business Anti-Corruption Portal
* Zambia katika Open Directory Project
* Zambia profile from the BBC News
* Wikimedia Atlas of Zambia
* Key Development Forecasts for Zambia from International Futures
* World Bank Summary Trade Statistics Zambia

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Afrika bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Zambia** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |