# Angola

| **Jamhuri ya AngolaRepública de Angola (Kireno)* |
| --- |
|
Bendera

Nembo

 |
| **Kaulimbiu:** "Virtus Unita Fortior" (Uadilifu ukiwa pamoja ni wenye nguvu zaidi) |
| **Wimbo wa taifa:** "Angola Avante" (Endelea Angola) |
|

Mahali pa AngolaRamani ya AngolaOnyesha yote |
| **Mji mkuuna mkubwa** | Luanda |
| **Lugha rasmi** | Kireno |
| **Lugha za taifa** | Kichokwe Kimbundu Kikongo Kiwambo Kiluchazi Kiumbundu |
| **Kabila** | * 37% Waovimbundu
* 25% Wambundu
* 13% Wakongo
* 21% Waafrika wengine
* 2% Machotara
* 2% Waasia
* 1% Wazungu
 |
| **Serikali** | Jamhuri ya urais wa kitaifa |
|  • Rais | João Lourenço |
|  • Makamu wa Rais | Esperança da Costa |
| **Uhuru kutoka Ureno** |
|  • Uhuru | 11 Novemba 1975 |
| **Eneo** |  |
|  • Jumla | km2 1,246,700 |
|  • Maji (asilimia) | ndogo sana |
| **Idadi ya watu** |  |
|  • Kadirio la 2025 | ▲ 39,040,039 |
|  • Msongamano | 31/km2 |
| **PLT (PPP)** | Kadirio la 2023 |
|  • Jumla | ▲ $260.323 bilioni |
|  • Kwa kila mtu | ▲ $7,077 |
| **PLT (Kawaida)** | Kadirio la 2023 |
|  • Jumla |  $93.796 bilioni |
|  • Kwa kila mtu |  $2,432 |
| **HDI** (2023) | ▲ 0.616 |
| **Gini** (2018) | 51.3 |
| **Sarafu** | Kwanza ya Angola (AOA) |
| **Majira ya saa** | UTC+1 (WAT) |
| **Msimbo wa simu** | +244 |
| **Jina la kikoa** | .ao |

**Angola** (jina rasmi: **Jamhuri ya Angola**; kwa Kireno: *República de Angola*) ni nchi ya kusini mwa Afrika inayopakana na Namibia upande wa kusini, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo upande wa kaskazini, Zambia upande wa mashariki, na Bahari ya Atlantiki upande wa magharibi. Inajumuisha pia mkoa wa Cabinda, uliotenganishwa na eneo kuu ulioko kaskazini mwa DRC. Mji mkuu ni Luanda ambao pia ndio mji mkubwa nchini, ukifuatwa na Huambo na Lobito. Angola ina wakazi takriban milioni 35, wakiifanya kuwa ya 42 duniani kwa idadi ya watu. Lugha rasmi ni Kireno huku Kiumbundu, Kimbundu na Kikongo zikiwa lugha zinazozungumzwa zaidi nchini.

Angola ni nchi tajiri kwa mafuta na madini: almasi ndiyo muhimu zaidi. Lakini nchi ni maskini kutokana na vita vya miaka 29; kwanza vita vya kupigania uhuru dhidi ya Ureno iliyofuatwa na vita ya wenyewe kwa wenyewe hadi mwaka 2002.

## Jiografia

### Maeneo ya Angola

Ramani ya Angola na Mikoa iliohesabiwa

Angola imegawiwa katika mikoa 18 (*províncias*), wilaya 162 (*municípios*) na kata 559.
 Mikoa ni:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * 1 Bengo
* 2 Benguela
* 3 Bié
* 4 Kabinda
* 5 Cuando Cubango
* 6 Cuanza Norte
 | * 7 Cuanza Sul
* 8 Cunene
* 9 Huambo
* 10 Huila
* 11 Luanda
* 12 Lunda Norte
 | * 13 Lunda Sul
* 14 Malanje
* 15 Moxico
* 16 Namibe
* 17 Uige
* 18 Zaire
 |

## Historia

Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani.

Katika karne za kwanza BK kutoka kaskazini walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi.

Kuanzia karne ya 14, falme mbalimbali zilienea sehemu za Angola, kwa mfano Dola la Kongo, Dola la Lunda na Dola la Kasanje.

### Asili na historia ya jina 'Angola'

Jina *Angola* linatokana na neno la lugha ya Kibantu "N’gola", ambalo lilikuwa jina la kiongozi wa ufalme wa Ndongo na Matamba karne ya 16, ambapo Wareno walianza ukoloni katika eneo hili.

### Dola la Kongo

Ramani ya kihistoria ya Kongo
Dola la Kongo lilikuwa ufalme ulioenea ndani ya nchi za leo za Angola, Kongo (Kinshasa) na Kongo (Brazzaville).

Ulianzishwa katika karne ya 14 ikadumu hadi karne ya 17.

Mtawala wake alikuwa na cheo cha "Mwene Kongo" au "Manikongo" wa kabila la Bakongo.

Ufalme huo umejulikana zaidi kihistoria kwa sababu ya mawasiliano yake ya kimataifa. Katika karne ya 15 meli za Wareno zilifika mwambaoni mwake.

Wakati wa kukutana na Wareno Ufalme wa Kongo labda ulikuwa na eneo la km² 300,000 ukaunganisha robo ya magharibi ya Kongo (Kinshasa) pamoja na sehemu za Angola na Kongo (Brazzaville).

Manikongo mbalimbali walijenga uhusiano na Ureno na Kongo ilikuwa taifa la kushikamana na Ureno hadi kuharibika kwa uhusiano huo. Katika kipindi kile taarifa mbalimbali ziliandikwa zinazotupa leo picha nzuri ya ufalme huo.

Manikongo alikaa katika mji wa M'banza-Kongo.

Baada ya wafalme kuwa Wakristo Wakatoliki na kujengwa kwa kanisa kuu, jina la "São Salvador do Congo" (kwa Kireno: "Mwokozi Mtakatifu wa Kongo") lilikuwa kawaida kwa mji mkuu wa milki.

Ufalme ukawa na majimbo, wilaya na vijiji. Majimbo yalikuwa saba ya Mpemba, Nsundi, Mpangu, Mbata, Mbamba na Soyo.

Kwa mikataba ya baadaye falme za Kakongo, Loango na Ngoy likatokea shirikisho ya sehemu nne.

### Dola la Lunda

Dola la Lunda lilikuwa ufalme wa Kibantu katika miaka 1600 hadi 1850 hivi kandoni kwa mto Kasai, mpakani kwa nchi za kisasa za Angola na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.

### Dola la Kasanje

Dola la Kasanje lilikuwa ufalme wa Kibantu katika miaka 1620 hadi 1910 hivi kandoni kwa mto Kwango, upande wa kaskazini wa nchi ya kisasa ya Angola. Lilianzishwa na viongozi kutoka Dola la Lunda.

Mwaka 1910 lilivamiwa na Wareno na kuingizwa katika koloni lao la Angola.

### Dola la Ndongo

Eneo la Ufalme wa Ndongo.
Dola lingine la kusini lilikuwa lile la Ndongo, lililopambana na Wareno miaka 30 chini ya malkia Njinga katika karne ya 17.

### Vita vya uhuru

Mwaka 1966 Jonas Savimbi alianzisha tapo la UNITA (kwa Kireno: *União Nacional para a Independência Total de Angola*) kama harakati ya kukomboa Angola kutoka ukoloni wa Ureno. UNITA ilikuwa moja kati ya harakati tatu zilizoshindana.

UNITA ilianza kama kikundi cha kikomunisti kufuatana na itikadi ya Mao Zedong. Uadui kati ya Wakomunisti wa Uchina na Urusi ulionekana katika mashindano ya UNITA dhidi ya MPLA (kwa Kireno: Movimento Popular de Libertação de Angola - Partido do Trabalho) iliyosaidiwa na Urusi.

### Vita vya wenyewe kwa wenyewe

Baada ya uhuru mwaka 1975 MPLA ilitawala mji mkuu na kuunda serikali rasmi lakini Savimbi aliendelea kuipinga.

Savimbi alipata kupokea baadaye usaidizi kutoka maadui wote wa MPLA bila kujali itikadi. UNITA ilipata misaada toka serikali mbalimbali duniani ili kuiondoa madarakani serikali ya MPLA. Savimbi alikuwa akipata misaada ya fedha na silaha toka serikali za Marekani, China, Afrika Kusini, Ivory Coast, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (wakati huo ikijulikana kama Zaire), Moroko, n.k. Serikali ya Angola ilikuwa ikipata misaada toka Urusi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani, Kuba, na Nicaragua.

Tarehe 22 Machi 2002, Jonas Savimbi aliuawa vitani. Muda mfupi baadaye UNITA na MPLA zilikubaliana kusimamisha mapigano. UNITA ilichukua nafasi ya chama cha upinzani. Hata hivyo taratibu za kidemokrasia zilichelewa hadi chaguzi za miaka 2008 na 2012 na toleo la katiba mpya la mwaka 2010.

## Demografia

Makabila ya Angola mwaka 1970.
Mwanamke wa Angola pamoja na watoto nje ya kliniki.
Sensa ya mwaka 2014 ilihesabu watu 24,383,301 na kufikia mwaka 2016 walikuwa 25,789,024.

### Kabila

Wakazi wengi ni Waafrika, hasa wa makabila ya Waovimbundu (37%), Waambundu (23%) na Wakongo (13%). Machotara ni 2%, Wachina 1,6% na Wazungu 1%.

### Lugha

Ingawa lugha za Kibantu zinaongoza, na 6 kati yake zina hadhi ya lugha ya taifa, lugha rasmi ni Kireno.

### Dini

*Cathedral* ya *Archdiocese* ya Luanda
Upande wa dini, inakadiriwa kuwa zaidi ya nusu ni Wakatoliki na robo ni Waprotestanti wa madhehebu mia tofauti.

## Tazama pia

* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
* Demografia ya Afrika
* Orodha ya lugha za Angola
* Wanawake wa Angola

## Marejeo

## Viungo vya nje

### Serikali

* Republic of Angola Ilihifadhiwa 10 Machi 2021 kwenye Wayback Machine.lango rasmi la serikali
* National Assembly of Angola Ilihifadhiwa 14 Februari 2018 kwenye Wayback Machine. makala rasmi(kwa kireno)
* Ilihifadhiwa 10 Machi 2021 kwenye Wayback Machine.Ubalozi wa angola Washington DC

### Habari

* allAfrica - Angola - viungo via habari
* Angola Press Ilihifadhiwa 7 Agosti 2008 kwenye Wayback Machine. -idara ya Taarifa na habari ya Angola (kwa kireno, kifaransa na kingereza)
* Angonoticias Ilihifadhiwa 26 Aprili 2006 kwenye Wayback Machine. (kwa kireno) -lango la habari lenye sifa Angola
* Mangole Ilihifadhiwa 25 Aprili 2006 kwenye Wayback Machine. (kwa kireno) - ya habari nchini Angola na pia maelekezo ya makala kwa kompyuta.
* Jornal de Angola Ilihifadhiwa 23 Juni 2009 kwenye Wayback Machine. (kwa kireno) - Gazeti lenye sifa Angola

### Maoni

* BBC - Country profile: *Angola*
* CIA World Factbook - *Angola* Ilihifadhiwa 20 Januari 2005 kwenye Wayback Machine.
* US State Department - *Angola* includes Background Notes, Country Study and major reports

### Radio na Muziki

* Site Official de Kizomba Ilihifadhiwa 7 Mei 2007 kwenye Wayback Machine.
* Radio Canal Angola ONLINE Ilihifadhiwa 12 Novemba 2006 kwenye Wayback Machine.

### Maelekezo

* Columbia University Libraries - *Angola* directory category of the WWW-VL
* Open Directory Project - *Angola* Ilihifadhiwa 13 Juni 2006 kwenye Wayback Machine. Angola kwenye Open Directory Project
* Stanford University - Africa South of the Sahara: *Angola* Tovuti mbalimbali kuhusu Angola

### Utalii

* Angola travel guide kutoka Wikisafiri (Kiingereza)

### Mambo mengine

* Angola Conflict Briefing Ilihifadhiwa 14 Mei 2006 kwenye Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Afrika bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Angola** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |