# Karne ya 19

Kielelezo cha 1835 cha ufumaji wa kitanzi cha nguvu, kama sehemu ya Mapinduzi ya Viwanda
**Karne ya 19** ilianza tarehe 1 *Januari 1801* (iliyoandikwa kwa herufi za Kirumi kama MDCCCI) na kumalizika tarehe *31 Desemba 1900* (MDCCCXCX). Ilikuwa karne ya 9 ya *milenia ya 2*. Kipindi hiki kiligubikwa na mabadiliko makubwa ya kijamii. Utumwa uliachishwa katika sehemu kubwa ya Ulaya na Amerika, huku mageuzi ya kiuchumi na kijamii yakibadilisha kabisa ulimwengu.

Ingawa Mapinduzi ya Kwanza ya Viwanda yalianza mwishoni mwa karne ya 18, ni katika karne ya 19 ambapo yaliendelea kupanuka nje ya Uingereza kwa mara ya kwanza, yakiathiri kwa kiasi kikubwa uchumi na jamii za Uholanzi, Ufaransa, eneo la Rhineland, Italia Kaskazini, na Kaskazini-Mashariki mwa Marekani. Miongo michache baadaye, Mapinduzi ya Pili ya Viwanda yalizidi kuleta ukuaji wa miji kwa kasi, huku yakihimiza ongezeko kubwa la uzalishaji, faida, na ustawi wa kiuchumi—mfumo uliosababisha mabadiliko makubwa yaliyoendelea hadi karne ya 20.

Katika nyanja za kidini, Kanisa Katoliki, likikabiliwa na ongezeko la ushawishi wa umasikini wa kiroho, usekulari, na umaterialisti, liliitisha Baraza la Kwanza la Vatikani mwishoni mwa karne ya 19 ili kushughulikia changamoto hizi na kuthibitisha mafundisho fulani ya Kikatoliki kama sehemu rasmi ya imani (dogma).

Wakati huo huo, wajumbe wa kimisionari wa kidini walitumwa kutoka Amerika na Ulaya kwenda Asia, Afrika, na Mashariki ya Kati, wakileta ujumbe wa kidini sambamba na athari za kijamii, kiutamaduni, na kisiasa zilizotokana na upanuzi wa nguvu za Magharibi.

## Watu na matukio

|  |
| --- |
| **Karne**: Karne ya 18 | **Karne ya 19** | Karne ya 20 |
| **Miongo** na miaka |
| **Miaka ya 1800** | 1800 1801 1802 1803 1804 1805 1806 1807 1808 1809 |
| **Miaka ya 1810** | 1810 1811 1812 1813 1814 1815 1816 1817 1818 1819 |
| **Miaka ya 1820** | 1820 1821 1822 1823 1824 1825 1826 1827 1828 1829 |
| **Miaka ya 1830** | 1830 1831 1832 1833 1834 1835 1836 1837 1838 1839 |
| **Miaka ya 1840** | 1840 1841 1842 1843 1844 1845 1846 1847 1848 1849 |
| **Miaka ya 1850** | 1850 1851 1852 1853 1854 1855 1856 1857 1858 1859 |
| **Miaka ya 1860** | 1860 1861 1862 1863 1864 1865 1866 1867 1868 1869 |
| **Miaka ya 1870** | 1870 1871 1872 1873 1874 1875 1876 1877 1878 1879 |
| **Miaka ya 1880** | 1880 1881 1882 1883 1884 1885 1886 1887 1888 1889 |
| **Miaka ya 1890** | 1890 1891 1892 1893 1894 1895 1896 1897 1898 1899 |

Mabadiliko mengi yalianzia Ulaya na kuenea duniani, hivyo karne hii imeitwa na wataalamu "karne ya Ulaya".

Baadhi ya tabia za pekee za karne hii ni kama zifuatazo:

* **Mapinduzi ya viwandani**: yaliwahi kuota mizizi katika Uingereza kabla ya 1800, lakini katika karne hii yalienea katika nchi za Ulaya na kuzitofautisha kwa uwezo wao
* Nchi zilizopita katika mapinduzi ya viwandani ziliongezewa nguvu za kiuchumi na za kijeshi kushinda mataifa nje ya mapinduzi haya
* Mtindo wa ubepari ulipata umuhimu na kugusa maisha ya watu wengi
	+ Tabaka jipya la wafanyakazi lilijitokeza
	+ Tabaka la makabaila lilipungukiwa umuhimu wake katika jamii za nchi zilizoshiriki katika mapinduzi ya viwandani

* Maisha ya viwandani na maisha ya mjini yalivunja nguvu ya maisha ya mashambani hivyo mapokeo na desturi nyingi zilizoendelea tangu karne nyingi

* matunda ya **falsafa ya mwangaza** yalisababisha
	+ kutokea kwa sayansi ya kisasa
	+ ukosoaji wa dini

* **Idadi ya watu duniani ilianza kukua** haraka kushinda miaka yote ya historia ya awali kwa sababu ya
	+ matokeo ya teknolojia na sayansi yaliongeza kiasi cha chakula kilichopatikana kwa watu
	+ sayansi ya tiba iligundua njia za kupambana na ugonjwa

* Nchi kadhaa za Ulaya zilitumia nguvu mpya ya kueneza utawala wao nje ya Ulaya
* **Ukoloni** ulienea : mwanzoni mwa karne hii polepole, mwishoni kwa mbio

Nchi nyingi ziliwekwa chini ya utawala wa nchi za Ulaya zilizoguswa na mapinduzi ya viwandani
nchi nyingi za Asia isipokuwa Uturuki, Japani, Uthai, Uajemi, Afghanistan, Uarabuni
nchi zote za Afrika isipokuwa Liberia na Ethiopia
* Fundisho jipya la "utaifa" lilianza kubomoa misingi ya madola makubwa ya kimataifa katika Ulaya kama Uturuki, Austria, Urusi.

* Katika siasa madola kadhaa yaliyowahi kuratibu maisha ya watu tangu karne nyingi yalipungukiwa, kuvunjwa au kupotea kabisa kama vile:
	+ Dola Takatifu la Kiroma (Ujerumani) katika Ulaya ya Kati
	+ Dola la Moghul katika Bara Hindi
	+ Dola la Uturuki (Uturuki, Afrika ya Kaskazini, Asia ya Magharibi)
	+ Dola la Hispania (Hispania, Amerika ya Kusini na Ufilipino)
* Dola la Uingereza lilitokea kuwa dola kubwa duniani
* Utumwa ulipungua sana duniani
* Ukristo ulienea upya nje ya Ulaya kwa njia ya misheni za kisasa baada ya kurudishwa nyuma na Uislamu tangu karne ya 7
* Huko Manchester ilianzishwa International Football Association Board, iliyoratibu sheria za kandanda (1882)
* Mfereji wa Suez ulitenganisha Afrika na Asia
* Uhamiaji wa umati wa watu katika nchi nyingine
* Mwanzo wa ujamaa na ukomunisti
* Papa Pius IX na Mtaguso wa kwanza wa Vatikano
* Ludwig van Beethoven, Frédéric Chopin, Richard Wagner na Franz Liszt, wanamuziki
* Louis Pasteur, mwanasayansi
* Guglielmo Marconi, aliyebuni redio
* Malkia Viktoria wa Uingereza
* Otto von Bismarck, Kansela wa Ujerumani
* Ndugu Lumière, waliobuni sinema
* Abraham Lincoln, rais wa Marekani aliyefuta utumwa nchini
* Charles Darwin (1809 - 1882), Mwingereza mwanasayansi
* George Stephenson aliyebuni treni
* Thomas Alva Edison aliyebuni taa na santuri
* Inabuniwa mota ya umeme
* Edward Jenner aliyebuni chanjo
* Inaanza kutengenezwa Coca-Cola
* Inaanza kutengenezwa aspirini
* Antonio Meucci aliyebuni simu
* Inabuniwa pikipiki
* Linabuniwa gari