Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jeshi la Ulinzi la Israeli

|  |
| --- |
| Nembo ya Jeshi la Ulinzi la Israeli |
| Bendera ya Israeli na Nembo |
| * v
* d
* e
 |

**Jeshi la Ulinzi la Israeli** (kwa Kiingereza **Israel Defense Forces**, kifupi: **IDF**; Kiyahudi: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל‎
‎  *Tsva ha-Hagana le-Yisra'el* ?, kwa ufafanuzi wa neno kwa neno: *Jeshi la Ulinzi wa Waisraeli*, pia hutajwa kwa finyanzo la Kiebrania **Tzahal** (צה״ל), ni jeshi la ulinzi la taifa la Israeli.

*IDF* ni jeshi lenye sehemu kuu tatu: Jeshi la Askari wa Miguu la Israeli, Jeshi la Anga la Israeli na Jeshi la Wanamaji la Israeli. Ndio tawi pekee la kijeshi la vikosi vya ulinzi na usalawa vya taifa la Israeli. IDF huongozwa na Mkuu wa Jeshi, ambaye huwa chini ya Waziri wa Ulinzi wa Israeli.

Chini ya maelekezo ya Waziri Mkuu wa kwanza David Ben-Gurion, IDF ilianzishwa mnamo tarehe 26 Mei 1948 na lilianza kwa kutumikisha watu kisheria , huku wasajiliwa wake wa awali kabisa wakiwa ni askari ambao tayari walikuwepo, wa kundi la kijeshi la *Yishuv* — maarufu kama *Haganah*, [Irgun], na kundi lingine lililojulikana kama *Lehi*. Lilianzishwa muda mfupi baada ya Israeli kujitangazia uhuru wake na limeshiriki katika kila mgogoro wa kivita ambamo Israeli ilihusika.

Ndani ya vipindi vya mikataba ya amani; kati ya Israeli na Misri wa 1979 na ule wa Israeli na Jordan wa 1994, IDF ilifanya mabadiliko makubwa ya kimkakati. Hapo kabla, jeshi hilo lilikuwa likisambazwa kwenye maeneo mbalimbali ya mstari wa mbele —Lebanon na Syria upande wa kaskazini, Jordan na Iraq upande wa mashariki, na Misri upande wa kusini — IDF ikahamishia umakinifu wake kwenye maeneo inayoyakalia ya kusini mwa Lebanoni na kwenye kuzikalia kimabavu himaya za Palestina za Ukanda wa Gaza na Ukingo wa Magharibi, ikijumuisha Yerusalemu ya Mashariki. Mnamo mwaka 2000, IDF iliondoka kusini mwa Lebanoni na mnamo 2005 iliondoka Gaza. Mizozo kati ya Israeli na makundi ya Kiislamu ya Gaza, hususan Hamas, imekuwa ikiendelea tangia wakati huo. Zaidi ya hayo, mgogoro mwingine uliotikisa ni ule wa Israeli na Syria, ambao ulikuwa ukifukuta mara kwa mara tangu 2011, kutokana na hali tete ya Mashariki ya Kati inayosababishwa na vita vya wenyewe kwa wenyewe huko Syria.

Tangu mwaka 1967, IDF imekuwa ikijenga uhusiano wa karibu wa masuala ya kiusalama na Marekani, wakishirikiana pia katika masuala ya utafiti wa maendeleo, wakiweka juhudi za pamoja kwenye uundaji wa *McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle* au F-15I na makombora ya kujilindia ya *Arrow* , miongoni mwa mambo mengine . Pia inashukiwa kuwa IDF imejitengenezea na inamiliki silaha za kinyuklia tangia mwaka 1967, ikiwa na vichwa vya silaza hizo kati ya 80 na 400. IDF inazidhibiti himaya za Palestina zinazokaliwa kimabavu na Israeli kupitia ukandamizaji, ubaguzi uliorasmishwa na uporaji wa haki za binadamu (za Wapalestina) na unyanyasaji wa kikatili; mambo ambayo yamekumbana na ukosoji mkubwa kote duniani.

## Marejeo
# Mchoro biti

Katika utarakilishi, **mchoro biti** (kwa Kiingereza: *Bitmap*) ni sampuli ya data ambayo imejaa biti.

## Marejeo

* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. *Kioo cha Lugha*, *5*(1).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya teknolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu mada hiyo kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Akronimu

**Akronimu** ni neno lililoundwa kutokana na herufi au silabi za mwanzo za majina.

Mifano ni

* **BAKITA**, ambalo ni akronimu kwa "**Ba**raza la **Ki**swahili la **Ta**ifa",
* **TATAKI** kwa "**Ta**asisi ya **Ta**aluma ya **Ki**swahili",
* **NATO** kwa **N**orth **A**tlantic **T**reaty **O**rganization

## Viungo vya Nje

* \* Orodha za akronimu (Kiingereza)
# Thomas Tull

**Thomas J. Tull** (alizaliwa Juni 9, 1970) ni mfanyabiashara bilionea, mjasiriamali, na mtayarishaji wa filamu nchini Marekani. Yeye ni mwenyekiti mwenza wa *TWG Global*, kikundi cha umiliki ambapo anaendeleza uwekezaji kwa kutumia akili bandia na teknolojia nyingine kuongoza uwekezaji. Alikuwa mwenyekiti na afisa mkuu mtendaji (CEO) wa zamani wa *Legendary Entertainment* na *Tulco LLC*. Kufikia Januari 2026, ana utajiri wa takribani dola bilioni 5.3.

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mtu huyo bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Thomas Tull** kama wasifu wake, habari za maisha au kazi yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Road Rash

**Road Rash** ni mchezo wa kompyuta wa mashindano ya pikipiki ambapo mchezaji anashiriki kwenye vurugu kwenda kinyume na sheria za barabarani, kupigana na washindani n.k.

Mchezaji anaweza kutumia silaha mbalimbali kama vile mijeledi, mapanga, virungu n.k. Road Rash huchezwa na washindani kumi na watano.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya michezo bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu zaidi kuhusu **Road Rash** kama historia yake, uenezi au kanuni zake? Labda unaona katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine habari zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Austin, Texas

Ziwa la Lady bird Lililopo katika mji wa Austin

|  |
| --- |
| Austin |
| Austin
Mahali pa mji wa Austin katika Marekani |
| Majiranukta: ﻿ / ﻿ |
| Nchi | Marekani |
| Jimbo | Texas |
| Wilaya | Travis Williamson Hays |
| **Idadi ya wakazi** |
|  - Wakazi kwa ujumla  | 743,074 |
| Tovuti:
 |

**Austin** ndiyo mji mkuu katika jimbo la Texas. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2007, mji una wakazi wapatao milioni 1.7 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 149 kutoka juu ya usawa wa bahari.

## Tazama pia

* Chuo Kikuu cha Texas
* Round Rock, Texas

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Austin, Texas

| Miji mikuu ya majimbo ya Marekani |
| --- |
| Alabama • Alaska • Arizona • Arkansas • California • Colorado • Connecticut • Delaware • Florida • Georgia • Hawaii • Idaho • Illinois • Indiana • Iowa • Kansas • Kentucky • Louisiana • Maine • Maryland • Massachusetts • Michigan • Minnesota • Mississippi • Missouri • Montana • Nebraska • Nevada • New Hampshire • New Jersey • New Mexico • New York • North Carolina • North Dakota • Ohio • Oklahoma • Oregon • Pennsylvania • Rhode Island • South Carolina • South Dakota • Tennessee • Texas • Utah • Vermont • Virginia • Washington • West Virginia • Wisconsin • Wyoming |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Marekani bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Austin, Texas** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Xbox One

Vifaa vya **Xbox oneXbox One** ni kifaa cha Xbox kilichotengenezwa na Microsoft. Xbox one ilitangazwa Mei 2013, ni mrithi wa Xbox 360 na aina ya tatu katika familia ya Xbox. Xbox one kwa mara ya kwanza ilitolewa Amerika ya Kaskazini, sehemu za Ulaya, Australia, na Amerika Kusini mnamo Novemba 2013 na katika Japan, China na nchi nyingine za Ulaya ilitolewa Septemba 2014.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya michezo bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu zaidi kuhusu **Xbox One** kama historia yake, uenezi au kanuni zake? Labda unaona katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine habari zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# San Bruno, California

|  |
| --- |
| San Bruno |
| San Bruno
Mahali pa mji wa San Bruno katika Marekani |
| Majiranukta: ﻿ / ﻿ |
| Nchi | Marekani |
| Jimbo | California |
| Wilaya | San Mateo |
| **Idadi ya wakazi** |
|  - Wakazi kwa ujumla  | 40,165 |
| Tovuti:
 |

Makao makuu ya Youtube katika San Bruno
Mahali pa San Bruno katika San Mateo County na California
**San Bruno** ni mji wa Marekani katika jimbo la California. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2000, mji una wakazi wapatao 7,200 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 18 kutoka juu ya usawa wa bahari. Eneo lake ni 13 km².

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 San Bruno, California

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya California bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **San Bruno, California** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Umati wa kompyuta

**Umati wa kompyuta** ni aina ya kazi iliyosambazwa ambapo kazi ambazo ni ngumu kwa kompyuta kufanya, hushughulikiwa na idadi kubwa ya wanadamu wanaosambazwa kwenye mtandao.

Ni neno la jumla linalojumuisha zana zinazowezesha kushiriki mawazo, kufanya maamuzi yasiyo ya ngazi ya juu na matumizi ya "ziada ya utambuzi" - uwezo wa idadi ya watu duniani kushirikiana katika miradi mikubwa, wakati mwingine ya kimataifa. Kompyuta ya umati inachanganya vipengele vya utayarishaji wa watu wengi, uwekaji otomatiki, kompyuta iliyosambazwa, na kujifunza kwa mashine.

Prof. Rob Miller wa MIT anafafanua zaidi kompyuta ya watu wengi kama "kutumia uwezo wa watu nje ya wavuti kufanya kazi ambazo ni ngumu kwa watumiaji binafsi au kompyuta kufanya peke yako. Kama kompyuta ya wingu, kompyuta ya umati inatoa rasilimali watu inayohitajika, inayohitajika ambayo inaweza kuendesha programu mpya na njia mpya za kufikiria juu ya teknolojia.

## Historia

Mazoezi hayo yanatangulia mtandao. Mwishoni mwa karne ya 18, Wanaastronomia wa Kifalme wa Uingereza walisambaza lahajedwali kwa njia ya barua, wakiomba umati kuwasaidia kuunda ramani za nyota na bahari. Nchini Marekani katika miaka ya 1930, serikali ilipoajiri mamia ya “kompyuta za binadamu” kufanya kazi kwenye WPA na Mradi wa Manhattan.

Microchip ya kisasa ilifanya kwa kutumia umati mkubwa kwa ukokotoaji wa kimitambo kutovutia katika nusu ya pili ya karne ya ishirini. Hata hivyo, kiasi cha data mtandaoni kilipoongezeka, ilionekana wazi kwa makampuni kama Amazon na Google kwamba kulikuwa na baadhi ya mambo ambayo wanadamu walikuwa wakifanya vizuri zaidi kuliko mashine.

## Angalia pia

Sayansi ya Wananchi

Utafutaji wa watu wengi

## Marejeo
# John Doerr

**John Doerr** (Alizaliwa Juni 29, 1951) ni mwekezaji nchini Marekani na mwekezaji wa mitaji hatari (venture capitalist) katika kampuni ya *Kleiner Perkins* huko Menlo Park, California. Alijiunga na Kleiner Perkins mwaka 1980 na tangu wakati huo aliongoza uwekezaji katika makampuni kama *Google*, *Amazon.com*, *Netscape*, *Compaq*, na *Sun Microsystems*. Mwaka 2022, yeye na mkewe Ann walitoa dola bilioni 1.1 kwa Chuo Kikuu cha Stanford kuanzisha shule ya kwanza mpya katika miaka 70, *Stanford Doerr School of Sustainability*.

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mtu huyo bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **John Doerr** kama wasifu wake, habari za maisha au kazi yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Pixel 9

**Pixel 9**, **Pixel 9 Pro**, na **Pixel 9 Pro XL** ni simu za Android zilizoundwa, kutengenezwa na kuuzwa na Google kama sehemu ya mfululizo wa bidhaa za Google Pixel. Wanatumika kama mrithi wa Pixel 8 na Pixel 8 Pro, zinazoangazia mwonekano uliosanifiwa na kuendeshwa na mfumo wa Google Tensor kwenye chipu wa kizazi cha nne, simu hizi zimeunganishwa kwa kiasi kikubwa na vipengele vya AI yenye chapa ya Gemini.

Pixel 9, Pixel 9 Pro, na Pixel 9 Pro XL zilitangazwa rasmi tarehe 13 Agosti, mwaka 2024, katika hafla ya kila mwaka iliyofanywa na Google, na ilitolewa nchini Marekani tarehe 22 Agosti na tarehe 4 Septemba.

| Pixel 9 |  | Pixel 9 Pro na 9 Pro XL |
|  |  |  |  |  |  |  |  |

## Tanbihi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya teknolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu mada hiyo kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Insha

**Insha** ni kifungu cha maneno kilichopangwa kwa mpangilio maalumu wenye kueleza kuhusu jambo fulani uliopangwa katika aya.

Insha huwa inaelezea jambo fulani, kwa mfano: matukio ya mauaji, ugonjwa fulani, mmea fulani, mnyama na kadhalika.

## Sehemu za insha

Kwa kawaida insha ina sehemu kuu nne ambazo ni,

* Kichwa cha habari.
* Utangulizi wa insha.
* Kiini cha insha.
* Mwisho wa insha.

### Kichwa cha habari

Hii ni sehemu ya kwanza ya insha ambayo huandikwa kitu kinachotaka kuzungumzwa kwenye insha hiyo. Sehemu hii huandikwa kwa herufi kubwa na kupigiwa mstari mfano, MATUMIZI YA MADAWA YA KULEVYA.

### Utangulizi wa insha

Hii ni sehemu ya pili ya insha ambapo mwandishi hueleza kwa ufupi kile ambacho angependa kwenda kukiongelea kwenye insha yake. Katika sehemu hii mwandishi huandika kwa ufupi tu kile anachotaka kukielezea.

### Kiini cha insha

Hii ni sehemu ya tatu katika insha. Sehemu hii mwandishi huelezea kwa undani zaidi kile kitu ambacho alipanga kukiongelea kwenye utangulizi na kwenye kichwa cha habari yake. Katika sehemu hii mwandishi hupanga mawazo yake katika aya, Kila wazo huwa na aya yake.

### Mwisho wa insha

Sehemu hii mwandishi huandika hitimisho la insha yake. Kwa kawaida sehemu hii huwa ni fupi na hupangwa katika aya nyingine.

## Insha za vyuo vikuu

Wanafunzi wa vyuo vikuu pia huhitajika kuandika mitungo ya insha ambayo ni tofauti na ya wale walio kwa shule za misingi na sekondari. Kwa walio shule za sekondari, wao hutoa mitungo yao kwa akili, yaani hubuni. Katika vyuo vikuu, mambo hubadilika ambako wafaa kunukuu vipengee vya vitabu tofauti na mitungo ya wengine ili uandike insha yako.

Kwa kawaida, insha hizi huitwa essays kwa lugha ya Kiingereza. Pia zinafuata kanuni fulani kama inavyoelezwa hapa.

## Tazama pia

* Insha zisizo za kisanaa
* Insha ya wasifu
* Insha za hoja
* Insha ya kisanaa

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Insha** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Metali

Chuma ya moto ikifuliwa na mhunzi.
**Metali** (kutoka Kiingereza metal) ni kundi la elementi zenye tabia za pamoja kama vile

* zinapitisha umeme kwa urahisi
* zinapitisha joto
* zinang'aa
* ni wayaikaji (zinaweza kubabatizwa kuwa wembamba kama waya au kupinduliwa kabla ya kuvunjika)

Kikemia tabia hizo zote zinatokana na muungo metali ya elementi hizo. Kinyume chake simetali kwa kawaida ni kechu kama mangu, hazing'ai na zinahami (hazipitishi umeme).

Idadi kubwa ya elementi katika mfumo radidia huhesabiwa kati ya metali. Kuna pia elementi zinazoonyesha tabia za kati ya metali na simetali kama vile metaloidi au nusumetali.

Mifano ya metali ni

* chuma (feri)
* dhahabu (auri)
* fedha (ajenti)
* natiri
* alumini

## Historia ya matumizi

Metali zimetumiwa na binadamu kwa vyombo vyao tangu zamani. Mwanzoni watu walitumia mawe tu kwa vifaa vingi, lakini baadaye walitambua faida ya metali. Hapo ilikuwa lazima kujifunza jinsi ya kutoa metali yenyewe katika hali ya oksidi au michanganyiko ya matapo jinsi zinavyotokea kwa kawaida.

Metali za kwanza zilizotumiwa ni dhahabu na shaba zinazoweza kupatikana kama metali tupu na safi. Ziko laini, hivyo zinaweza kupewa umbo kwa kupigwa kwa nyundo ya jiwe. Kuna mifano ya mapambo ya kale sana.

Katika Asia na Ulaya shaba ilikuwa metali ya kwanza iliyotumiwa na watu. Baadaye waliiyeyusha na kukoroga pamoja na stani kuwa aloi ya bronzi ambayo ni ngumu zaidi.

Takriban mnamo 1200 KK watu walianza kutumia chuma. Maarifa hayo yalienea katika pande nyingi za dunia.

Katika Afrika watu walianza kutumia moja kwa moja chuma jinsi inavyoonekana kutokana na utafiti wa akiolojia katika Nigeria.

Mgodi mkubwa wa shaba katika New Mexico (Marekani).
## Kupatikana kwa metali

Metali zinapatikana mara nyingi ndani ya miamba mbalimbali kama mtapo. Kunatokea pia ya kwamba zinapatikana kama metali tupu. Lakini njia ya kawaida ni kuvunja mwamba wenye mtapo ndani yake na kutoa metali kwa njia ya joto au kwa kutumia kemikali.

Mahali pa kuchimba metali huitwa migodi. Mara nyingi ni lazima kuchimba chini ya uso wa ardhi ili kupata mtapo.

## Aloi za metali

Vitu vingi vya kimetali ni mchanganyiko au aloi za metali pamoja na metali nyingi au pia simetali. Aloi zinazotumiwa zaidi ni:

* Feleji (feri na Kaboni) (kaboni ni simetali)
* Shaba nyeupe (brasi) (kupri na zinki)
* Bronzi (kupri na stani)
* Duralumin (alumini na kupri)

## Tabia ya kimetali za nyota

Katika fani ya astronomia jina "metali" hutumiwa kwa maana tofauti. Hapa nyota ina tabia ya kimetali (*metallicity*) kama ndani yake ina elementi ambazo ni nzito kuliko hidrojeni na heli. Wakati mwingine wanaangalia tu elementi nzito kuliko kaboni katika makadirio ya "tabia ya kimetali".

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Metali** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Chuo Kikuu cha Chicago

| Chuo Kikuu cha Chicago |
| --- |
| Latin: *Universitas Chicaginiensis* |
| Wito kwa Kiswahili | *"Acha maarifa yakue kutoka zaidi hadi zaidi; na hivyo kutajirika maisha ya mwanadamu"* |
| Kimeanzishwa | 1856 |
| Aina | Chuo cha binafsi |
| Rais | A. Paul Alivisatos |
| Provost | Ka Yee Christina Lee |
| Walimu | 2,859 |
| Wanafunzi | 18,452 |
| Wanafunzi wa shahada ya kwanza | 7,559 |
| Wanafunzi wa uzamili | 10,893 |
| Mahali | Chicago, Illinois, Marekani |
| Tovuti | uchicago.edu |

**Chuo Kikuu cha Chicago** ni chuo kikuu cha binafsi huko Chicago, Illinois. Kilianzishwa mwaka 1856.

## Tanbihi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya elimu bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Chuo Kikuu cha Chicago** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Pompei

Altare mbele ya nyumba ya Herculaneum iliyofunuliwa.
**Pompei** ni mji wa mkoa wa Campania, Italia Kusini wenye wakazi 25,440 (sensa ya mwaka 2011) uliopo karibu na jiji la Napoli.

## Historia

Pompei (kwa Kilatini: *Pompeii*) ilikuwa mji wa Roma ya Kale katika Italia ya kusini karibu na mji wa Napoli ya leo.

Mji ulianzishwa mnamo karne ya 9 KK: ndipo jamii zilipoanza kuishi katika huko na kuanzisha makazi na kufanya kazi kwa bidii na kuujenga mji.

Mlipuko wa volkeno Vesuvio uliotokea tarehe 24 Agosti 79 BK ulifunika mji wote pamoja na mji wa jirani Herkulaneo kwa ganda nene la majivu na zaha (lava) la mita sita. Wakati volikano inalipuka katika mji huo, tayari ulikuwa umejengeka sana. Watu wengi waliuawa na wachache waliweza kukimbia kwani majivu, joto, vumbi lililotanda liliwapa kizuizi cha kukimbia na kujiokoa na familia zao..

Kuna taarifa kamili ya uharibifu wa Pompei kwa sababu mwandishi Mroma Plinio Kijana alishuhudia yaliyotokea akiwa kwenye meli baharini karibu na mlima na mji wa Pompei; kuna barua kadhaa ambamo alieleza alichoona. Aliandika kuhusu mlipuko huo na kutoa ufafanuzi juu ya janga hilo, alisema katika jarida lake "watu wengi walipoteza uhai katika tukio hilo na ni nusu ya mji huo wa Pompei, japo kuna waliofanikiwa kukimbia na kuokoka; watoto na wanawake ndio waliodhurika zaidi, pia wazee na wasiojiweza".

Tangu karne ya 18 (1748) maghofu ya Pompei yalifunuliwa tena polepole. Nyumba pamoja na vifaa vilivyohifadhiwa vizuri sana chini ya majivu zinaleta picha nzuri ya maisha ya Roma ya Kale. Hivyo mji huo umeweka kama historia na kumbukumbu na historia ya Waroma. Leo hii mji wa kihistoria unatembelewa na watalii zaidi ya milioni 7 kwa mwaka, wakiwemo Waitalia wa watu kutoka nchi nyingine. Imo katika orodha ya mahali pa Urithi wa Dunia ya UNESCO.

Pamoja na yote, mji wa Pompei umejengeka upya na una wakazi zaidi ya 25,000.

## Picha

* Barabara ya Pompei iliyofunuliwa
* Uchoraji wa ukutani

## Viungo vya nje

* (Kiitalia) Tovuti rasmi

## Tazama pia

* Orodha ya miji ya Italia

## Tanbihi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Italia bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Pompei** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Mmumunyo

kukoroga sukari katika maji
**Mmumunyo** au **myeyusho** (kwa Kiingereza *solution*) ni tokeo la kuchanganya kabisa dutu mbili hadi kupata mchanganyiko wa aina moja usioonyesha sehemu zake. Mfano ni kukoroga sukari katika maji. Hapo sukari haionekani tena imechanganika kabisa na maji.

Kwa lugha ya kemia sukari ni kimumunyika, maji ni kimumunyi (kiyeyushi) na tokeo ni mchanganyiko wa aina moja au mmumunyo,

Mara nyingi kimumunyi ni kiowevu lakini kuna pia mifano mingine.

Gesi zinaweza kumumunyika katika kiowevu, kwa mfano oksijeni katika maji ambayo ni msingi wa uhai baharini au mtoni. Gesi inamumunyika pia katika gesi nyingine. Hewa kwa mfano ni mchanganyiko wa aina moja; oksijeni na gesi nyingine zimemumunyika katika nitrojeni.

Kiowevu kinaweza kumumunyika katika kiowevu kingine, lakini kuchanganya maji na mafuta hakuleti mchanganyiko wa aina moja, tokeo lake ni kiolei au emalshani *(ing. emulsion)*.

Kuna pia mifano ya mmumunyo kama kimumunyi ni mango. Aloi zote ni mimumunyo ya metali mbili, kwa mfano bronzi ni mmumunyo wa stani iliyomumunika katika shaba. Mmumunyo wa aloi unatokea katika hali kiowevu wakati metali zote mbili zilipashwa moto na kuyeyuka.

## Marejeo
# Machata

|  |
| --- |
|  |
|  |

**Machata** (kutoka Kiingereza:**Graffiti**) ni alama au maandishi yaliyochorwa katika ukuta. Kikawaida hufanywa na rangi au kidude cha kupulizia rangi (rangi inayopulizwa kutoka katika kikopo). Alama moja yaweza kuitwa **graffito** lakini neno graffiti kikawaida hutumika kwa maana ya kwamba kuna alama zaidi ya moja.

Graffiti inaweza kuchukua umbo la sanaa, michoro au maneno. Hatua hii ikifanyika bila ya idhini ya mwenye mali huhesabiwa kama uhuni. Wakati mwingine watu huchora na kuandika jina la mtu au maneno makali. Wakati mwingine huwa kama upingaji wa umma kisiasa.

## Historia yake

## Tazama pia

* Lango la Hip-Hop
* Hip hop

## Viungo vya Nje

* Graffiti art on train
* Graffiti.org.br Ilihifadhiwa 5 Machi 2016 kwenye Wayback Machine.
* Walls & bridges from south Belgium
# Mipango miji

Mpango miji wa mji mkuu wa Minnesota
Mpango mji
**Mipango miji** ni sayansi na sera kuhusu maendeleo ya kijamii, kiuchumi, kimazingira katika miji na vitongoji vyake. Mgiriki Hippodamus anasemekana kuwa ndiye baba wa mipango miji kutokana na ubunifu wake wa mji wa Miletus ingawa kumekuwa na miji iliyopangwa kabla yake.

Taaluma ya mipango miji imechipuka toka kwenye taaluma za usanifu majengo na uhandisi.
# OpenStreetMap

OpenStreetMap Logo
OpenStreetMap Cape Town
GPS
**OpenStreetMap (OSM)** ni mradi shirikishi wa uundaji wa ramani haririfu na huria ya dunia. Ramani zinaumbwa kwa kutumia data kutoka kwenye kachombo kadogo cha mfumo wa GPS, yaani inachukua picha za hewani na vyanzo vingine huria.

## Viungo vya Nje

* OpenStreetMap Website
* OpenStreetMap Wiki
*  Ilihifadhiwa 16 Januari 2009 kwenye Wayback Machine.