Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Niu Briten

Niu Briten, miji na milima.
Rabaul na volikano Tavurvur.
**Niu Briten** (kwa Kiingereza: **New Britain)** ni kisiwa kikubwa kabisa katika Funguvisiwa la Bismarck la Papua Guinea Mpya.

Mlangobahari wa Vitiaz unatenganisha kisiwa hicho na Guinea Mpya yenyewe.

Eneo la kisiwa ni mnamo km2 36,520 inayolingana na ukubwa wa Taiwan.

Kuna wakazi 513,926. Miji mikubwa zaidi ya Niu Briten ni Rabaul / Kokopo na Kimbe.

Niu Briten ni umbo la jina lake kwa lugha ya Tok Pisin.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu eneo fulani bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu eneo hilo kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Je, unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuiongezea habari*.*
*Usitaje majina ya madiwani na viongozi au maafisa wengine wa sasa maana wanabadilika haraka mno.* |
# Vita vya Iraki na Irani

Eneo la vita
Mstari mwekundu: Mwisho wa kusogea mbele kwa muda upande wa Iraki
Mstari njano: Mwisho wa kusogea mbele kwa muda upande wa Uajemi.
**Vita vya Iraki na Irani** vilitokea kuanzia Septemba 1980 hadi Agosti 1988. Vilipigwa kati ya majeshi ya nchi jirani za Iraki na Irani vikisababisha vifo vya watu milioni moja na kuisha bila mshindi. Viliitwa pia "Vita Vya ghuba" kutokana na ghuba ya Uajemi ambayo nchi zote mbili zinapakana nayo; baadaye viliitwa pia "vita vya kwanza vya ghuba" kutokana na vita vya Marekani dhidi ya Iraki vilivyofuata.

Vita vilianza kwa mashambulio ya Iraki dhidi ya Irani. Dikteta Saddam Hussein wa Iraki alitaka kutumia nafasi ya kudhoofishwa kwa jeshi la Irani baada ya mapinduzi ya Kiislamu ya Irani ya mwaka 1979. Mwaka ule serikali ya shah wa Irani ilipinduliwa na harakati iliyoongozwa na ayatollah Mwislamu Ruhollah Khomeini na maafisa wengi wa jeshi la shah ama waliuawa ama walikimbia nchi. Saddam Hussein alilenga kushika utawala juu ya Shat al Arab ambayo ni mdomo wa mito Frati na Hidekeli kwenye ghuba ambako mizigo ya mafuta ya petroli ya Iraki inapaswa kupitia ikiuzwa nje. Alilenga pia kutwaa sehemu za Irani zilizokuwa na wasemaji wa lugha ya Kiarabu na sehemu hizo zinaitwa Khuzistan; Saddam alidai ya kwamba ilikuwa eneo la kihistoria ya Iraki iliyotekwa na Uajemi.

Mwanzoni Wairaki walifaulu kuteka maeneo karibu na mpakani upande wa Irani lakini serikali mpya ya Kiislamu iliweza kutuma wanamgambo hasa vijana wengi ambao walikuwa tayari kufa hata kama hawakufundishwa kazi ya askari. Mtindo huo ulirudisha Wairaki nyuma lakini ulikuwa pia sababu ya kwamba Wairani wengi walikufa kuliko Wairaki. Ila tu Irani ni nchi yenye watu wengi zaidi na wengi wao walikuwa tayari kwa kifo kwa sababu waliona ya kwamba nchi yao ilishambuliwa. Viongozi wa kidini walitangaza ya kwamba ulikuwa wajibu wa kidini kushika silaha.

Nchi za nje kama Marekani zilihofia mapinduzi ya Kiislamu zikasaidia Iraki kwa silaha na habari kama picha kutoka vyombo vya angani. Vita hivyo vilikuwa maarufu kwa sababu Iraki ilitumia silaha marufuku kama gesi ya sumu.

Vita viliendelea ingawa Umoja wa Mataifa ulisihi pande zote mbili kumaliza mauaji. Mwishowe walipatana kusimamisha mapigano na kurudi kwenye mipaka ya kimataifa kwa sababu ya uchovu na uharibifu mkubwa pande zote mbili.

## Picha

* Wanajeshi wa Uajemi wakivaa kinga dhidi ya silaha za sumu
* Makaburi ya wafu wa vita mjini Yazd (Uajemi)
* Wanajeshi wa Iraki wakijisalimisha mjini Khoramshahr
* Vita kati ya Irak na Uajemi vilivyoanza tarehe22 Septemba 1980 - Tehran

## Viungo vya nje

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kihistoria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Vita vya Iraki na Irani** kama enzi zake au matokeo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Shinji Mikami

Shinji Mikami.
**Shinji Mikami** (alizaliwa Agosti 11 1965) ni Mjapani mkurugenzi wa michezo ya video za kompyuta, ni mkurugenzi na mtayarishaji wa video hizo.

Alianza kazi yake huko Capcom mwaka wa 1990, aliendelea kuongoza makampuni hayo yanayotengeneza na kusambaza michezo hiyo mpaka 2006.

Mikami alizaliwa katika kisiwa cha Yamaguchi na kukulia katika kisiwa cha Honshū, Kama kijana mwenye nguvu, Mikami alikuwa dereva wa mashindano ya Formula one. Pia alikuwa anajishughulisha na kuigiza filamu.

Akiwa kijana alififunza karate na taekwondo, alisomea mambo ya bidhaa chuo kikuu, Mikami alihitimu katika Chuo Kikuu cha Doshisha, ambapo alijitokeza katika utafiti wa bidhaa mbalimbali.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mtu huyo bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Shinji Mikami** kama wasifu wake, habari za maisha au kazi yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Tula

Nembo ya Tula
**Tula** (Kirusi: *Тула*) ni mji wa Urusi ya Kati wenye wakazi 509,000 hivi ulioko kilomita 200 kusini kwa Moskva. Iko katika mkoa wa Tula Oblast.

Tula ina historia ndefu ya miaka 850 ikatajwa mara ya kwanza katika hati ya mwaka 1146.

Kuna majengo ya kihistoria, kama makanisa na boma la Kremlin, yaliyodumu hadi leo.

Watalii wanaotembelea Tula wanaelekea Yasnaya Polyana, kilomita 14 upande wa kusini, alikoishi mwandishi mashuhuri Lev Tolstoy aliyezikwa hapa pia.

Leo hii ni mji wa viwanda hasa vinavyotengeza silaha na pia mashine mbalimbali.

## Picha za Tula

* Ukuta wa kremlin
* Mnara wa kremlin
* Kanisa Kuu
* Makumbusho ya silaha za Tula
* Kituo cha reli cha Moskovski
* Kiwanda cha silaha
* Jumba la manisipaa
* Mto Upa

## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Tula
# Kasiba

Mzinga kubwa huwa na kasiba ndefu
**Kasiba** ni sehemu ya silaha ya moto kama bunduki, bastola au mzinga. Kazi yake kwenye silaha ni kuipa risasi mweleko. Umbo lake ni kama bomba. Upande mmoja ni wazi huitwa mdomo ambako risasi inatoka. Upande mwingine ni mahali pa kuweka risasi.

Bunduki na mizinga ya kale zilijazwa risasi pamoja na baruti kupitia mdomo wa kasiba. Aina hii ya bunduki huitwa gobori. Hapa kwanza baruti halafu risasi husukumwa hadi mwisho wa kasiba inayofungwa isipokuwa kuna shimo dogo. Kwenye shimo hili moto huingizwa inayowasha baruti ndani ya kasiba; kulipuka au kuchomeka kwa ghafla kwa baruti inatokeza gesi inayosukuma risasi kufuatana na nafasi ya kasiba na kuipa nguvu na mwelekeo kwa mbio wake.

Kwa kawaida kasiba ndefu huongeza umakinifu wa kulenga unaopungua kama kasiba ni fupi kama kwenye bastola.

Kasiba mbalimbali: a) Kasiba nyororo ya gobori au mzinga wa kihistoria; b) kasiba yenye mifuo ndani yake kwa mwendo wa sukurubu; c)kasiba ya mizinga ya kisasa yenye umbo la pembenyingi kwa mwendo wa sukurubu
Tangu karne ya 19 kasiba imepewa mifuo ndani yake kwa mwendo wa sukurubu iliipa risasi mwendo wa kuzunguka na kuongeza ukamilifu wa kupiga shabaha.

Kwa kuongeza kasi ya kufyatulia kasubi zilitengezwa zikiwa na mfuniko wa nyuma unaoruhusu kuingiza risasi kutoka nyuma. Risasi na baruti ziliunganishwa katika ramia inayowashwa kwa pigo kali kwenye ganda la ramia.

Siku hizi silaha ndogo kama bunduki, bastola na bombomu zina chemba penye akiba ya ramia. Bastola huwa na ramia hadi 10, bunduki huwa na nafasi ya ramia hadi makumi na bombomu hushika fremu ya ramia mamia.
# Mkataba kuhusu anga-nje

**Mkataba kuhusu ya anga-nje** (*Outer Space Treaty*; kwa kirefu: *Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space*) ni mapatano yanayotawala uhusiano kati ya mataifa ya Dunia katika anga-nje.

Mkataba huu ulianzishwa kama mapatano baina Marekani, Umoja wa Kisovyeti na Ufalme wa Maungano (Uingereza) mwaka 1967 na mataifa yote yalikaribishwa kujiunga nao. Hadi Mei 2025 nchi 117 zilitia sahihi na kukubali kisheria masharti yake.

Shabaha ya mkataba huu ilikuwa maelewano juu ya usalama wa kisiasa kwenye anga-nje.

1. Fungu na. 1 linatoa ruhusa kwa mataifa yote yanaruhusiwa kuendesha utafiti wa kiraia kwenye anga-nje "Anga-nje, pamoja na Mwezi na magimba mengine ya angani, litakuwa eneo huru kwa upelelezi na matumizi na nchi zote bila ubaguzi wa namna yoyote, kwenye msingi wa usawa na kwa kupatana na sheria ya kimataifa, na kutakuwa na fursa ya kuingia katika maeneo yote ya magimba ya angani"
2. Fungu na. II linakataza kutwaliwa kwa magimba ya anga (kama Mwezi) na taifa lolote; wakati ule ililenga hasa kuzuia nchi yoyote kuleta madai eti Mwezi ni mali yao.
3. Fungu na. IV linakataza silaha za nyuklia na silaha nyingine za maangamizi ya watu wengi kupelekwa angani; hairuhusiwi kuanzisha vituo vya kijeshi kwenye anga-nje au kwenye magimba ya anga
4. Fungu na. VII linaeleza ya kwamba kila nchi inawajibika kwa hasara kutokana na shughuli zake katika anga-nje (kwa mfano kuanguka kwa satelaiti au roketi kwa makazi ya watu mahali popote duniani)

Katika Afrika ya Mashariki Uganda (tangu 1968) na Kenya (1984) ni washiriki kamili wa mkataba huu; serikali za Rwanda na Burundi zilitia sahihi kwenye mwaka 1967 lakini bila kutafuta idhini ya mabunge yao.

## Marejeo

## Viungo vya nje

* "Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, including the Moon and Other Celestial Bodies Ilihifadhiwa 19 Agosti 2018 kwenye Wayback Machine.". United Nations Office for Disarmament Affairs.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sheria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Mkataba kuhusu anga-nje** kama historia yake au uhusiano wake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kani nje

**Kani nje(kwa Kiingereza: centrifugal force)* ni kani inayotokea katika mfumo wa mzunguko na kuelekea nje. Inasababishwa na inesha ya masi ya kitu kilichopo katika mwendo wa mzunguko. Katika mzunguko mfululizo ni sawa na kani kitovu.

Katika maisha ya kila siku tunasikia kani nje tukitumia chombo cha usafiri. Tukiwa tumesimama katika basi linalopiga kona tunasikia jinsi gani mwili wetu unavyosukumwa upande wa nje. Kama gari linapita kona kwa kasi kidogo, vitu au mizigo inaweza kuanguka.

Kwa mfano: sayari inayozunguka Jua huwa na obiti thabiti kama kani nje ya mwendo wake ni sawa na kani ya graviti inayoivuta kuelekea Jua. Satelaiti inayopelekwa kwenye obiti ya Dunia inahitaji kurekebisha kasi yake hadi kufikia kani nje inayolingana na graviti ya Dunia.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya fizikia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kani nje** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Majimbo ya Uswisi

Orodha ya **majimbo(cantoni)* **ya Uswisi**:

| Bendera | Codi | Majina | Mwaka | Mji mkuu | Idadi ya watu | Eneo (km²) | Msongamano wa watu (/km²) | Miji | Lugha rasmi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | ZH | Zürich | 1351 | Zürich | 1,307,567 | 1,729 | 701 | 171 | Kijerumani |
|  | BE | Bern | 1353 | Bern | 962,982 | 5,959 | 158 | 395 | Kijerumani, Kifaransa |
|  | LU | Lucerne | 1332 | Lucerne | 363,475 | 1,493 | 233 | 96 | Kijerumani |
|  | UR | Uri | 1291 | Altdorf | 34,989 | 1,077 | 33 | 20 | Kijerumani |
|  | SZ | Schwyz | 1291 | Schwyz | 141,024 | 908 | 143 | 30 | Kijerumani |
|  | OW | Obwalden (Obwald) | 1291 | Sarnen | 33,997 | 491 | 66 | 7 | Kijerumani |
|  | NW | Nidwalden (Nidwald) | 1291 | Stans | 40,287 | 276 | 138 | 11 | Kijerumani |
|  | GL | Glarus | 1352 | Glarus | 38,237 | 685 | 51 | 25 | Kijerumani |
|  | ZG | Zug | 1352 | Zug | 109,141 | 239 | 416 | 11 | Kijerumani |
|  | FR | Fribourg | 1481 | Fribourg | 263,241 | 1,671 | 141 | 168 | Kifaransa, Kijerumani |
|  | SO | Solothurn | 1481 | Solothurn | 250,240 | 791 | 308 | 125 | Kijerumani |
|  | BS | Miji wa Basel (Basel-City) | 1501 (part of Basel until 1833) | Basel | 185,227 | 37 | 5,072 | 3 | Kijerumani |
|  | BL | Jimbo la Basel (Basel-Country) | 1501 (part of Basel until 1833) | Liestal | 269,145 | 518 | 502 | 86 | Kijerumani |
|  | SH | Schaffhausen | 1501 | Schaffhausen | 74,527 | 298 | 246 | 32 | Kijerumani |
|  | AR | Appenzell Ausserrhoden (Outer Rhodes) | 1513 (part of Appenzell until 1597) | Herisau / Trogen | 52,654 | 243 | 220 | 20 | Kijerumani |
|  | AI | Appenzell Innerrhoden (Inner Rhodes) | 1513 (part of Appenzell until 1597) | Appenzell | 15,471 | 173 | 87 | 6 | Kijerumani |
|  | SG | St. Gallen (St. Gall) | 1803 | St. Gallen | 465,937 | 2,026 | 222 | 88 | Kijerumani |
|  | GR | Graubünden (Grisons) | 1803 | Chur | 188,762 | 7,105 | 26 | 203 | Kijerumani, Kirumanj, Kiitalia |
|  | AG | Aargau (Argovia) | 1803 | Aarau | 581,562 | 1,404 | 388 | 229 | Kijerumani |
|  | TG | Thurgau (Thurgovia) | 1803 | Frauenfeld / Weinfelden | 238,316 | 991 | 229 | 80 | Kijerumani |
|  | TI | Ticino | 1803 | Bellinzona | 328,580 | 2,812 | 110 | 190 | Kiitalia |
|  | VD | Vaud | 1803 | Lausanne | 672,039 | 3,212 | 188 | 376 | Kifaransa |
|  | VS | Valais | 1815 | Sion | 298,580 | 5,224 | 53 | 153 | Kifaransa, Kijerumani |
|  | NE | Neuchâtel | 1815 | Neuchâtel | 169,782 | 803 | 206 | 62 | Kifaransa |
|  | GE | Geneva | 1815 | Geneva | 438,177 | 282 | 1,442 | 45 | Kifaransa |
|  | JU | Jura | 1979 (previously part of Bern) | Delémont | 69,555 | 838 | 82 | 83 | Kifaransa |
|  | CH | Uswisi |   | Bern | 7,593,494 | 41,285 | 174 | 2,715 | Kijerumani, Kifaransa, Kiitalia, Kirumanj |

## Tazama pia

* Uswisi
# Pango (jiolojia)

Mapango ya Amboni kwa ndani.
Lechuguilla Cave, New Mexico, Marekani.
**Pango** (kwa Kiingereza: "cave") katika jiolojia ni sehemu kubwa yenye uwazi iliyopo ardhini, kwenye mwamba au pia ndani ya mti mkubwa.

Mara nyingi linakuwa mahali pa kufichama au kufichia vitu.

Pia limedhaniwa na tamaduni mbalimbali kama za Afrika kuwa mahali pa kufichama au kuishi kwa mizimu n.k.

## Tazama pia

* Pango la Noeli
* Pango hai
# H. G. Wells

H.G. Wells mnamo 1920.
**Herbert George Wells** (21 Septemba 1866 - 13 Agosti 1946) alikuwa mwandishi kutoka nchini Uingereza.

Alizaliwa huko Bromley, Kent. Aliandika karibu vitabu 50. Alikuwa mmoja wa wavumbuzi wa Bunilizi ya kisayansi, akiandika riwaya mbalimbali. Kati ya vitabu vyake mashuhuri ni *The Invisible Man*, *The Time Machine*, *The Island of Dr. Moreau*, na *The War of the Worlds*. Alilenga pia kueleza jinsi gani mambo aliyowaza katika vitabu vyake yangeweza kutekelezwa siku moja.

Baadhi ya vitabu vyake vimetengenezwa kuwa filamu .

## Kazi zake

### Biolojia

* *The science of life. London: Cassell (1933). Co-authors: Julian Huxley and G.P, Wells.*

### Bunilizi ya kisayansi

* The Time machine (1895)
* The Island of Doctor Moreau (1896)
* The Invisible Man (1897)
* The War of the Worlds (1898)
* The First Men in the Moon (1901)

### Vitabu vya Utopia

* A Modern Utopia (1905)
* New worlds for Old (1908)
* The World Set Free (1914)
* The Shape of Things to Come (1933)
* Guide for the New World (1941)
* Mind at the End of its Tether (1945)

### Riwaya

* Love and Mr Lewisham (1900)
* Kipps (1905)
* Ann Veronica (1909)
* The history of Mr Polly (1910)0)

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mwandishi fulani bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **H. G. Wells** kama wasifu wake, habari za maisha au kazi yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |