Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Waziri

**Waziri** (kutoka neno la Kiarabu) ni afisa wa serikali anayeongoza wizara pamoja na idara mbalimbali zilizo chini ya wizara hiyo. Waziri ambaye ni kiongozi wa serikali nzima huitwa Waziri Mkuu au kansela(Ujerumani na Austria).

Katika baadhi ya nchi k.v. Marekani, Kenya na Ufilipino, kiongozi wa wizara huitwa katibu.

## Tanbihi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sheria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Waziri** kama historia yake au uhusiano wake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kibasay

**Kibasay** ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan iliyozungumzwa na Wabasay. Hakuna Wabasay siku hizi ambazo wangeweza kuongea lugha ya Kibasay, yaani lugha yao imetoweka kabisa, ila kuna wazee wachache ambao wanakumbuka maneno machache. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibasay iko katika kundi la Kiformosa-Mashariki.

## Viungo vya nje

* lugha ya Kibasay kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kibasay Ilihifadhiwa 3 Oktoba 2015 kwenye Wayback Machine.
* lugha ya Kibasay katika Glottolog
* lugha ya Kibasay kwenye Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kibasay** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kibahau

**Kibahau** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wabahau kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kibahau imehesabiwa kuwa watu 19,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibahau iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje

* lugha ya Kibahau kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kibahau Ilihifadhiwa 3 Oktoba 2015 kwenye Wayback Machine.
* lugha ya Kibahau katika Glottolog
* lugha ya Kibahau kwenye Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kibahau** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kimelanau cha Kanowit-Tanjong

**Kimelanau ya Kanowit-Tanjong** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Wamelanau. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimelanau ya Kanowit-Tanjong nchini Malayasia imehesabiwa kuwa watu 200 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimelanau ya Kanowit-Tanjong iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje

* lugha ya Kimelanau ya Kanowit-Tanjong kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kimelanau ya Kanowit-Tanjong Ilihifadhiwa 3 Oktoba 2015 kwenye Wayback Machine.
* lugha ya Kimelanau ya Kanowit-Tanjong katika Glottolog
* lugha ya Kimelanau ya Kanowit-Tanjong kwenye Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kimelanau cha Kanowit-Tanjong** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kikuijau

**Kikuijau** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Wakuijau. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikuijau imehesabiwa kuwa watu 7910. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikuijau iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje

* lugha ya Kikuijau kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kikuijau Ilihifadhiwa 3 Oktoba 2015 kwenye Wayback Machine.
* lugha ya Kikuijau katika Glottolog
* lugha ya Kikuijau kwenye Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kikuijau** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kimurik (Malaysia)

**Kimurik** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Wamurik. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kimurik imehesabiwa kuwa watu 1120. Lugha ya Kimurik imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimurik iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje

* lugha ya Kimurik kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kimurik Ilihifadhiwa 3 Oktoba 2015 kwenye Wayback Machine.
* lugha ya Kimurik katika Glottolog
* lugha ya Kimurik kwenye Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kimurik (Malaysia)** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kitatana

**Kitatana** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Watatana. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kitatana imehesabiwa kuwa watu 5500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitatana iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje

* lugha ya Kitatana kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kitatana
* lugha ya Kitatana katika Glottolog
* lugha ya Kitatana kwenye Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kitatana** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kiselungai-Murut

**Kiselungai-Murut** (pia **Kimurut**) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia na Malaysia inayozungumzwa na Wamurut kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiselungai-Murut imehesabiwa kuwa watu 640 nchini Indonesia na watu 600 nchini Malaysia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiselungai-Murut iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje

* lugha ya Kiselungai-Murut kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kiselungai-Murut
* lugha ya Kiselungai-Murut katika Glottolog
* lugha ya Kiselungai-Murut kwenye Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kiselungai-Murut** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kitring

**Kitring** ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia inayozungumzwa na Watring. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitring imehesabiwa kuwa watu 550 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitring iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

## Viungo vya nje

* lugha ya Kitring kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kitring
* lugha ya Kitring katika Glottolog
* lugha ya Kitring kwenye Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kitring** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kigujarati

Mahatma Gandhi (Baba wa taifa wa Uhindi) na Muhammad Ali Jinnah (Baba wa taifa la Pakistan) walikuwa wasemaji mashuhuri wa Kigujarati wa karne ya 20. Lugha ya pamoja haikushinda tofauti za kidini na kisiasa kati yao. (picha ya 1944)
**Kigujarati** (ગુજરાતી *gujǎrātī?*) ni lugha muhimu nchini Uhindi.

Kinajadiliwa na watu milioni 46 duniani. Ni kati ya lugha rasmi 22 za shirikisho la Uhindi na lugha rasmi ya jimbo la Gujarat katika India ya magharibi.

Wasemaji wa Kigujarati zaidi ya milioni 45 huishi Uhindi na wengi wao wako kwenye jimbo la Gujarat. Takriban 400,000 hukadiriwa katika Afrika ya Mashariki ni lakhi mbili na nusu Tanzania na lakhi moja na nusu Kenya. Uingereza wako karibu lakhi tatu na mnamo lakhi moja huko Pakistan.

Kinahesabiwa kuwa kati ya lugha za Kihindi-Kiirani ndani ya lugha za Kihindi-Kiulaya. Lugha za karibu ni pamoja na Urdu, Kihindi, Kipunjabi, Kisindhi, Kimarathi na Kibengali.

Asili ya kutokea kwa Kigujarati ilikuwa Kisanskrit iliyokuwa lugha ya chanzo cha utamaduni wa Uhindi.. Kigujarati cha Kale kilipatikana kama lugha ya fasihi tangu mnamo mwaka 1100.

Kigujarati huandikwa kwa mwandiko wake wa pekee ambao ni abugida inayofanana na Devanagari ya Kihindi.

Mfano:

**કેમ છો?** (*kem cho?*) Habari zako? (salamu ya kawaida)

## Viungo vya nje

* makala za OLAC kuhusu Kigujarati Ilihifadhiwa 23 Septemba 2015 kwenye Wayback Machine.
* lugha ya Kigujarati katika Glottolog
*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kigujarati** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Thomas Edison

Thomas A. Edison
Duration: 23 minutes and 45 seconds.23:45(Kiingereza) *A Day with Thomas Edison* (1922)
Phonograph ya Edison ilikuwa machine ya kwanza iliyotunza sauti
**Thomas Alva Edison** (11 Februari 1847 - 18 Oktoba 1931) alikuwa mvumbuzi mashuhuri na mfanyabiashara nchini Marekani. Aliboresha vifaa kama balbu ya umeme, mikrofoni na kugundua gramafoni. Utafiti na uvumbuzi wake ulihusu hasa mitambo ya umeme. Akajishughulisha pia na mtandao wa ugawaji wa umeme.

Edison alizaliwa katika familia ya Ohio kama mtoto wa saba akasoma miezi michache tu shuleni alipofukuzwa kwa sababu hakupenda kutulia na kusikiliza akafundishwa na mamake nyumbani. Aligonjeka mara kadhaa na tokeo moja ilikuwa ya kwamba kuanzia umri wa miaka 15 alikuwa karibu kiziwi.

Alipata kazi yake ya kwanza kwenye kampuni ya telegrafu. Kazi hii ilimwachia nafasi ya kujisomea na kutengeneza vifaa vyake vya kwanza. Alipokuwa na umri wa miaka 21 alitengeneza machine ya kuhesabu na kukadiria kura kwenye chaguzi.

Mwaka 1877 alibuni mashine ya kushika sauti ikaitwa "phonograph" na kuwa mashine mama wa gramofoni.

Akaendelea kuboresha balbu ambayo hakuvumbua lakini hadi kwake balbu zilidumu muda mdogo tu; mwaka 1879 alifaulu kutengeneza balbu iliyotoa mwanga masaa 40 na baada ya miaka mitatu ya kuboresha balbu hii tena alifikia kwa masaa 1,000.

Edison alivumbua mengi; mapato kutokana na mauzo ya mitambo yeke yalimruhusu kujenga maabara makubwa na kuwaajiri muhandisi na wasidizi wengi.

Alitambua mapema ya kwamba kufaulu kwa mitambo ya umeme kulihitaji mtandao wa usambazaji wa umeme. Aliendelea kutengeneza swichi na mita ya kuhesabu matumizi ya umeme.

Tangu mwaka 1881 kampuni ya Edison ilianza kuweka waya za umeme mjini New York na 1882 alimaliza kituo cha umeme cha kwanza. Hadi 1911 kampuni yake ilkuwa na vituo 33 vilivyotoa umeme kwa balbu milioni 4.6 na wateja 108,500.

Kampuni yake iliendelea kuwa kampuni kubwa ya General Electric.

## Viungo vya nje

 Wikiquote ina mkusanyiko wa dondoo kuhusu: Thomas Edison

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Thomas Edison Edison cylinder recordings Ilihifadhiwa 10 Machi 2007 kwenye Wayback Machine., from the Cylinder Preservation and Digitization Project at the University of California, Santa Barbara Library.
* 4-disc DVD set containing over 140 films produced by the Thomas Edison Company Ilihifadhiwa 17 Julai 2012 kwenye Wayback Machine..
# Nikola Tesla

| Nikola Tesla |
| --- |
|  Nikola Tesla |
| **Alizaliwa** | 10 Julai 1856 Austria-Hungaria |
| **Alikufa** | 7 Januari 1943 New York |
| **Nchi** | Austria-Hungaria, Marekani |
| **Kazi yake** | mhandisi na mwanafizikia |

Nyumba alikozaliwa Tesla
**Nikola Tesla** (10 Julai 1856 – 7 Januari 1943; Kiserbokroatia: Никола Тесла) alikuwa mhandisi na mwanafizikia kutoka milki ya Austria-Hungaria aliyehamia baadaye Marekani.

Tesla alizaliwa katika familia ya Kiserbia, alisoma uhandisi akajishughulisha hasa na umeme na sumakuumeme.

Mwaka 1884 alihamia Marekani alipoajiriwa na Thomas Edison lakini baadaye alitoka katika kampuni yake.

Kati ya mengi aliyobuni au aliyochangia kuna

* redio
* mkondo geu wa umeme

## Viungo vya Nje

* Nikola Tesla Museum
* Tesla's Wardenclyffe Science Center Plaque
* NikolaTesla.fr Ilihifadhiwa 1 Oktoba 2011 kwenye Wayback Machine. - More than 1,000 documents on Tesla
# Alama ya uakifishaji

**Alama za uakifishaji** ni alama zinazotumiwa wakati wa kuandika pamoja na herufi. Kazi yake ni kusaadia kuelewa matini vyema, na kudokeza maana maalumu ya maneno au sehemu za sentensi, na kuonyesha muundo wa sentensi.

1. **.**: inaitwa nukta, kituo kikuu, kikomo, kitone: Nayo hutumika:
	* Mwishoni mwa sentensi, kama vile "*Tutafika alfajiri na mapema*".
	* Kufupisha maneno, kama vile "*S.L.P. (Sanduku la posta)*". "*Bw. Juma (Bwana Juma)"*
	* Kutenga kiwango cha kitu, kama vile fedha, kilomita, kilogramu n.k. "*Sh 6.80 (shilingi sita na senti themanini)" "Kilomita 2.5 (kilomita mbili na nusu)".*
2. **,** inaitwa Koma au mkato
3. **?** inaitwa alama ya kuuliza
4. **!** inaitwa alama ya mshangao
5. **'** inaitwa apostrofi au ritifaa
6. **"** inaitwa alama za dondoo
7. **:** inaitwa nuktambili
8. **;** inaitwa nuktamkato
9. **-** inaitwa alama ya kistari

## Marejeo

## Viungo vya nje

* Alama za Uakifishaji, Paneli ya Kiswahili, tovuti ya swa.gafkosoft.com

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Alama ya uakifishaji** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Sahihi

Sahihi maarufu ya John Hancock katika tamko la uhuru la Marekani.
**Sahihi** (kutoka neno la Kiarabu; pia: **saini** kutoka Kiingereza *sign* au kirefu *signature*) ni andiko maalumu unaofanywa na mhusika kwa mkono wake kuthibitisha kwamba ni mwenyewe aliyesema au aliyetenda jambo fulani.

## Marejeo

## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Sahihi

Simple English Wiktionary
Wikamusi ya Kiswahili ina maelezo na tafsiri ya maana ya neno:
sahihi Why Do We Sign For Things? A Rabbi, A Lawyer And A MasterCard Exec Explain NPR / Planet Money
* History of signatures at *Slate*
* What is Signature? Signature of 100 famous people

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya utamaduni bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Sahihi** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Simeoni Mweusi

**Simeoni Mweusi** (au **Simeoni Nigeri**) alikuwa nabii na kiongozi mmojawapo wa Kanisa la kwanza huko Antiokia, jiji la Siria katika Dola la Roma (leo nchini Uturuki).

Katika kutoa taarifa hiyo, Luka mwinjili (Mdo 13:1) anaeleza kwamba alikuwa mmoja kati ya watano, wakiwemo Barnaba na Paulo.

Kanisa la Antiokia lilianzishwa na Wakristo wenye asili ya Kiyahudi lakini wa lugha ya Kigiriki, waliotawanyika baada ya dhuluma iliyoanza kwa kifodini cha Stefano mjini Yerusalemu (Mdo. 11:19-24).

Inawezekana kwamba Simeoni alikuwa mmojawao.

Anaheshimiwa kama mtakatifu.

## Tazama pia

* Watakatifu wa Agano la Kale
* Orodha ya Watakatifu Wakristo
* Orodha ya Watakatifu wa Afrika
* Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo
* Orodha ya Watakatifu Waaugustino
* Orodha ya Watakatifu Wabazili
* Orodha ya Watakatifu Wabenedikto
* Orodha ya Watakatifu Wadominiko
* Orodha ya Watakatifu Wafransisko
* Orodha ya Watakatifu Wajesuiti
* Orodha ya Watakatifu Wakarmeli
* Orodha ya Watakatifu Wakolumbani
* Orodha ya Watakatifu Wamersedari
* Orodha ya Watakatifu Waoratori
* Orodha ya Watakatifu Wapasionisti
* Orodha ya Watakatifu Wapremontree
* Orodha ya Watakatifu Waredentori
* Orodha ya Watakatifu Wasalesiani
* Orodha ya Watakatifu Waskolopi
* Orodha ya Watakatifu Wateatini
* Orodha ya Watakatifu Watrinitari
* Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria
* Orodha ya Watakatifu Wavinsenti

## Tanbihi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mtu wa Biblia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Simeoni Mweusi** kama habari za maisha au kazi yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Jangsu wa Goguryeo

| Ufalme wa Korea Goguryeo |
| --- |
| 1. Dongmyeong 37-19 KK
2. Yuri 19 KK-18 BK
3. Daemusin 18-44
4. Minjung 44-48
5. Mobon 48-53
6. Taejo 53-146
7. Chadae 146-165
8. Sindae 165-179
9. Gogukcheon 179-197
10. Sansang 197-227
11. Dongcheon 227-248
12. Jungcheon 248-270
13. Seocheon 270-292
14. Bongsang 292-300
15. Micheon 300-331
16. Gogug-won 331-371
17. Sosurim 371-384
18. Gogug-yang 384-391
19. Gwanggaeto the Great 391-413
20. Jangsu 413-490
21. Munja-myeong 491-519
22. Anjang 519-531
23. An-won 531-545
24. Yang-won 545-559
25. Pyeong-won 559-590
26. Yeong-yang 590-618
27. Yeong-nyu 618-642
28. Bojang 642-668
 |

**Mfalme Jangsu wa Goguryeo** (394 - 491, r. 413 - 491) alikuwa mtawala wa ishirini wa taifa la Goguryeo, huko mbali kabisa kuelekea maeneo ya kaskazini mwa Falme Tatu za Korea.

## Tazama pia

* Historia ya Korea
* Falme Tatu za Korea
* Orodha ya ufalme wa Korea

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mtu huyo bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Jangsu wa Goguryeo** kama wasifu wake, habari za maisha au kazi yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Mantiki

**Mantiki** (kutoka Kiarabu منطق *mantiq*; kwa Kiingereza *logic* kutoka Kigiriki *logos*, yaani neno, wazo) ni elimu jinsi ya kutoa hoja sahihi.

Mantiki inasaidia kufikia uamuzi kama hoja fulani ni ya kweli au la. Mantiki ni tawi la falsafa, pia hisabati.

Mfano wa hitimisho (*syllogism*) kutoka Wagiriki wa Kale na siku za mwanzo wa mantiki iliyotolewa na Aristoteli:

1. Kila mtu atakufa
2. Sokrates ni mtu
3. Kwa hiyo Sokrates atakufa

## Mantiki kwa fomula

Hitimisho hiyo inaweza kuandikwa pia kwa fomula:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 husomwa kama "na", kwa kumaanisha zote mbili
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 husomwa kama "au", kwa kumaanisha angalau moja kati ya hizi mbili
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 husomwa kama "inamaanisha", au "kama ... halafu ...".
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 husomwa kama "hapana" au "si vile ...".
* Mabano *(*,*)* huongezwa kwa kuratibu hoja kwa umuhimu. Yaani kile katika mabano kinapaswa kuangaliwa kwanza.

Kwa hiyo hitimisho ya Aristoteli kwa fomula:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
Hiyohiyo kama fomula kwa mifano yote:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
# Dini za jadi

Mganga wa kienyeji wa mwanzo wa karne ya 20 wa kabila la Waigbo huko Nigeria, Afrika Magharibi.
**Dini za jadi** ni dini za mababu ambazo zinafuata miiko na maadili halisi ya taifa au kabila fulani.

Katika bara la Afrika dini hizo zinaegemea zaidi kwenye matambiko kwa mizimu ya ukoo ili isaidie jamaa zao.

Siku hizi idadi ya wafuasi wa dini hizo inazidi kupungua na kuziachia nafasi dini za kimataifa, hasa Ukristo na Uislamu.

Hata hivyo mabaki ya imani ya asili yanawaandama waliojiunga na dini hizo, hasa kwa namna inayotazamwa nazo kuwa ushirikina.

## Marejeo

* Magesa, Laurenti. 1997. *African Religion. The Moral Traditions of Abundant Life*, Maryknoll: Orbis. ISBN 1-57075-105-6
# Madhehebu

Dini na madhehebu yake leo ulimwenguni
**Madhehebu** (kutoka Kiarabu مذهب *madhhab*) ni mafundisho, maadili na matendo ya ibada yaliyo ya msingi katika dini fulani.

Hutumiwa pia kutaja makundi ndani ya dini fulani ambayo yanatofautiana bila ya kuvunja umoja wa msingi.

Historia inashuhudia hata leo kwamba madhehebu mbalimbali ya dini ileile yanaweza kushindana hata kupigana vita.

## Asili ya neno

Kiasili neno la Kiarabu *madhhab* limetaja makundi ndani ya mafundisho ya masharti ya Uislamu yaliyotofautiana juu ya vipengele fulani vya shari'a. Likaendelea kutumiwa kutaja pia makundi makubwa ndani ya Ukristo na baadaye katika dini nyingine.

## Madhehebu katika Ubanyani

Katika Ubanyani, tofauti ya madhehebu inategemea mungu yupi anaheshimiwa zaidi kati ya miungu mingi inayosadikiwa na waumini wa dini hiyo. Ndivyo yanavyotajwa Washaivi, Washakti, Wavaishnavi, Wasmarti na Wahalumatha.

## Madhehebu katika Uyahudi

Wakati alipoishi Yesu Kristo, dini ya Uyahudi ilikuwa na madhehebu yaliyoshindana sana, hasa Masadukayo, Mafarisayo na Waeseni.

Baada ya mwaka 70, Yerusalemu na hekalu lake vilipobomolewa, walibaki Mafarisayo tu, lakini leo Wayahudi wanatofautiana tena hasa kati ya walioshikilia imani sahihi kadiri ya mapokeo na wale wanaotaka kujilinganisha zaidi na hali ya ulimwengu wa kisasa.

## Madhehebu katika Ukristo

Wafuasi wa dini ya Ukristo, kutokana na wingi wao katika urefu wa historia na upana wa jiografia, wamegawanyika katika madhehebu mengi, kuanzia Kanisa Katoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki hadi makundi elfu kadhaa ya Uprotestanti ambayo yalitokea hasa kuanzia karne XVI na yanazidi kuongezeka siku kwa siku.

Pengine madhehebu kadhaa yanayojitegemea yanaweza kutazamwa kama jamii moja kutokana na asili, historia na misimamo yake (k.mf. Ushirika wa Anglikana au riti za mashariki na magharibi za Kanisa Katoliki).

Baadhi ya Wakristo wanaona mafarakano hayo kuwa mabaya sana, wakizingatia ombi la Yesu kwamba wafuasi wake wawe na umoja ili ulimwengu upate kumuamini. Kwa sababu hiyo wanashughulikia ekumeni ili kurudisha umoja kamili kati yao bila kufuta tofauti zisizovuruga umoja wa msingi.

## Madhehebu katika Uislamu

Uislamu hugawiwa katika mikondo miwili mikubwa ambayo ni Wasunni na Washia.

Washia ndani yao wamegawanyika katika makundi mengi zaidi.

Kati ya Wasunni kuna madhehebu au madhhab manne yanayokubaliwa rasmi. Hali halisi makundi mengine ya Kisunni kama Wahabiyya yanaweza kuitwa madhehebu pia. Madhehebu manne yanayokubaliwa kati ya Wasunni ni Washafi'i, Wahanbali, Wamaliki na Wahanafi yaliyopokea majina kutokana na walimu wakuu wa kihistoria Muhammad ibn ldris ash-Shafi'i, Ahmad ibn Hanbal, Malik ibn Anas na Abu Hanifa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya dini bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu mada hii kama historia yake au uenezi wake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |