# Tashdidi

Katika fonetiki na fonolojia, **tashdidi** au **kurefusha konsonanti**, ni utamkaji wa konsonanti kwa muda mrefu zaidi kuliko ule wa konsonanti moja. Ni tofauti na mkazo. Tashdidi huwakilishwa katika mifumo mingi ya uandishi kwa herufi pacha na mara nyingi huchukuliwa kuwa ni marudufu ya konsonanti. Baadhi ya nadharia za kifonolojia hutumia 'kuongezeka maradufu' kama kisawe cha tashdidi, wakati nyingine zinaelezea matukio mawili tofauti.

Urefu wa konsonanti ni kipengele bainifu katika lugha kadhaa, kama vile Kiarabu, Kiberber, Kideni , Kiestonia, Kifini, Kihindi, Kihungaria, Kiitalia, Kijapani, Kikannada, Kimalayalam, Kipunjabi, Kipolandi na Kituruki.

Tashdidi ya konsonanti na urefu wa irabu hujitegemea katika lugha kama Kiarabu, Kijapani, Kifini na Kiestonia; lakini katika lugha kama Kiitalia, Kinorwei na Kiswidi, urefu wa irabu na urefu wa konsonanti hutegemeana. Kwa mfano, katika Kinorwei na Kiswidi, konsonanti yenye tashdidi hutanguliwa na irabu fupi, huku konsonanti ambayo haina tashdidi hutanguliwa na irabu ndefu. Mfano ni katika maneno ya Kinorwei *tak* [ tɑːk ] ('dari au paa' la jengo), na *takk* [ tɑkː ] ('asante').

## Fonolojia

Tashdidi ya konsonanti hubainika katika baadhi ya lugha na kisha huathiriwa na vikwazo mbalimbali vya kifonolojia vinavyotegemea lugha husika.

Katika baadhi ya lugha, kama vile Kiitalia, Kiswidi, Kifaroe, Kiaislandi, na Kiganda, urefu wa konsonanti na urefu wa irabu hutegemeana. Irabu fupi katika silabi iliyosisitizwa karibu kila mara hutangulia konsonanti ndefu au msongamano wa konsonanti, na irabu ndefu lazima ifuatwe na konsonanti fupi.

Katika lugha zingine, kama vile Kifini, urefu wa konsonanti na urefu wa irabu hazitegemeani. Mfano; taka /taka/ 'nyuma', takka /takːa/ 'mekoni' na taakka /taːkːa/ 'mzigo' ni maneno tofauti, yasiyohusiana. Urefu wa konsonanti za Kifini pia huathiriwa na upangaji wa konsonanti.

Katika baadhi ya maneno ambatani ya Kifini, ikiwa neno la awali linaishia kwa e , konsonanti ya awali ya neno lifuatalo litakuwa na tahsdidi: *jätesäkki* 'mfuko wa takataka' [jætesːækːi] , *tervetuloa* 'karibu' [terʋetːuloa]. Katika hali kadhaa, v baada ya u inapewa tashdidi na watu wengi: *ruuvi* 'screw' /ruːʋːi/ , *vauva* 'mtoto' [ʋauʋːa]. Katika lahaja ya Tampere, ikiwa neno linapokea tashdidi ya v baada ya u , u mara nyingi hufutwa ( *ruuvi* [ruʋːi] , *vauva* [ʋaʋːa]), na kwa mfano, *lauantai* 'Jumamosi', inapokea v [lauʋantai], ambayo inaweza kusababisha kufutwa kwa u ( [laʋːantai]).

Urefu bainifu wa konsonanti kwa kawaida huwekwa kwa konsonanti fulani pekee. Kuna lugha chache sana ambazo zina urefu wa konsonanti za mwanzo/awali; miongoni mwao ni Kimalay cha Pattani, Kichuuk, Kiarabu cha Moroko, lugha chache za Kirumi kama vile Kisisili na Kinapoli pamoja na lahaja nyingi za Kijerumani cha juu cha Kialemani, na ile ya jimbo la Thurgau nchini Uswisi. Baadhi ya Lugha za Afrika, kama vile Kitswana na Kiganda, pia zina urefu wa konsonanti za mwanzo: ni kawaida sana katika Kiganda na huonyesha sifa fulani kisarufi. Katika Kifini cha mazungumzo na Kiitalia, konsonanti ndefu hutokea katika hali maalum.

## Mifano

### Lugha za Kiafrika-Kiasia

#### Kiarabu

Kiarabu kilichoandikwa kinaonyesha tashdidi kwa alama ( ḥaraka ) yenye umbo la herufi ndogo ya Kilatini *w*, inayoitwa شَدَّة shadda : ّ . Inandikwa juu ya konsonanti inayotakiwa kuwa na tashdidi. Shadda mara nyingi hutumika kutofautisha maneno ambayo hutofautiana tu katika urudufu wa konsonanti ambapo neno lililokusudiwa halieleweki wazi kutokana na muktadha. Kwa mfano, katika Kiarabu, vitenzi vya umbo la kwanza na vitenzi vya umbo la pili hutofautiana tu katika urudufu wa konsonanti ya kati ya mzizi wa utatu katika umbo la mwisho*. Mfano*, درس darasa (lenye alama kamili: دَرَسَ) ni kitenzi cha umbo la kwanza chenye maana *ya kusoma*, ambapo درّس darrasa (lenye alama kamili: دَرَّسَ) ni kitenzi cha umbo la pili kinacholingana, chenye konsonanti r ya kati, kupewa maradufu kumaanisha *kufundisha* .

#### Kitamzighi

Katika Kitamazighi, kila konsonanti ina mwenza wake wa tashdidi, na tashdidi huleta tofauti kimsamiati. Tofauti kati ya konsonanti ya pekee na ya tashdidi inathibitishwa katika nafasi ya kati ya neno na vile vile katika nafasi za mwanzo na za mwisho.

* ini 'sema'
* inni 'ambao'
* akal 'ardhi, udongo'
* akkal 'hasara'
* imi 'mdomo'
* immi 'mama'
* ifis 'fisi'
* ifiss 'alikuwa kimya'
* tamda 'dimbwi, ziwa'
* tamedda 'shakivale, kipanga'

### Lugha za Kiaustronesia

Lugha za Kiaustronesia nchini Ufilipino, Mikronesia na Sulawesi zinajulikana kuwa na konsonanti zenye tashdidi

#### Kikavalani

Lugha ya Kiformosane Kikavalani hutumia tashdidi kuashiria ukubwa, kama ilivyo kwa sukaw 'mbaya' dhidi ya sukkaw 'mbaya sana'.

#### Lahaja za Kimalei

Tashdidi ya neno-awali hutokea katika lahaja mbalimbali za Kimalei, hasa zile zinazopatikana katika pwani ya mashariki ya Rasi ya Malei kama vile Kimalei cha Kelantan-Patani na Kimalei cha Terengganu . Tashdidi katika lahaja hizi za Kimalei hutokea kwa madhumuni mbalimbali kama vile:

* Ili kuunda neno fupi au kirai:
	+ buwi /buwi/ > /wːi/ 'toa'
	+ ke darat /kə darat/ > /dːarat/ 'kwenda/kwa/kutoka ufukweni'
* Ubadilishaji wa urudufishaji kwa matumizi yake mbalimbali (kama kuashiria wingi, kuunda neno tofauti, n.k.) katika Kimalei sanifu:
	+ budak-budak /budak budak/ > /bːudak/ 'watoto'
	+ layang-layang /lajaŋ lajaŋ/ > /lːajaŋ/ 'kishada

#### Kituvalu

Lugha ya Kipolinesia ya Kituvalu huruhusu tashdidi za neno-awali, kama vile mmala 'imepikwa kupita kiasi'.

### Lugha za Kihindi-kiulaya

#### Kiingereza

Katika fonolojia ya Kiingereza, urefu wa konsonanti hautofautishi ndani ya mzizi wa maneno . Kwa mfano, *baggage* hutamkwa / ˈbæ ɡ ɪ dʒ /, si \*/bæɡːɪdʒ/. Hata hivyo, tashdidi ya kifonetiki hutokea kwa kiasi kidogo.

Tashdidi hupatikana katika maneno na mofimu wakati konsonanti ya mwisho katika neno fulani na konsonanti ya kwanza katika neno lifuatalo ni sawa frikativo, nazali au infijari.

Kwa mfano:

* b: *subbasement* [ˌsʌbˈbeɪsmənt]
* d: *midday* [mɪdˈdeɪ]
* f: *life force* [ˈlaɪfˈfors]
* g: *egg girl* [ˈɛɡ.ɡɝl]
* k: *bookkeeper* [bʊk̚kiː.pə(ɹ)]
* l: *guileless* [ˈɡaɪl.ləs]
* m: *calm man* [ˌkɑːmˈmæn] or *roommate* [ˈrum.meɪt] (katika baadhi ya lahaja) or *prime minister* [ˌpɻaɪmˈmɪnɪstəɹ]
* n: *evenness* [ˈiːvənnəs]
* p: *lamppost* [ˈlæmp̚poʊst] (cf. lamb post, compost)
* r: *interregnum* [ˌɪntəɹˈɹɛɡnəm] or *fire road* [ˈfaɪəɹ.ɹoʊd]
* s: *misspell* [ˌmɪsˈspɛl] or *this saddle* [ðɪsˈsædəl]
* sh: *fish shop* [ˈfɪʃ.ʃɒp]
* t: *cattail* [ˈkæt̚teɪl]
* th: *both thighs* [boʊθ'θaɪz]
* v: *live voter* [ˈlaɪv.vəʊtə(ɹ)]
* z: *pays zero* [peɪzˈziːˈɹo]

Kwenye konsonanti za afrikato, hii haitokei. Kwa mfano:

* *orange juice* [ˈɒɹɪndʒ.dʒuːs]

Mara nyingi, kutokuwepo kwa urudufu huu haiathiri maana, ingawa inaweza kumchanganya msikilizaji kwa muda. Zifuatazo zinawakilisha mifano ambapo uwepo wa urudufu *unaathiri* maana katika lafudhi nyingi:

* *ten nails* versus *ten ales*
* *this sin* versus *this inn*
* *five valleys* versus *five alleys*
* *his zone* versus *his own*
* *mead day* versus *me-day*
* *unnamed* [ʌnˈneɪmd] versus *unaimed* [ʌnˈeɪmd]
* *forerunner* [ˈfɔːɹˌɹənəɹ] versus *foreigner* [ˈfɔːɹənəɹ] (katika baadhi ya lafudhi za Kiingereza cha Marekani)

Katika baadhi ya lahaja tashdidi pia hupatikana katika baadhi ya maneno wakati kiambishi tamati *-ly* kinapofuata mzizi unaoishia kwa -l au -ll, kama katika:

* *solely* [ˈsoʊl.li]

lakini sivyo

* *usually* [ˈjuːʒ(ʊə)li]

#### Kifaransa

Katika Kifaransa, tashdidi kwa kawaida haihusiki kifonolojia na kwa hivyo hairuhusu maneno kutofautishwa: mara nyingi inalingana na lafudhi ya kusisitiza ( c'est terrifiant nilitambua [ˈtɛʁ.ʁi.fjɑ̃]), au hukutana na vigezo vya urekebishaji mwingi: mtu "husahihisha" matamshi ya mtu, licha ya fonolojia ya kawaida, kuwa karibu na utambuzi ambao mtu hufikiria kuwa sahihi zaidi: kwa hivyo, neno *illusion* wakati mwingine hutamkwa [il.lyˈzjɔ̃] kwa ushawishi wa tahajia.

Hata hivyo, tashdidi inaleta utofauti katika visa vichache. Kauli kama vile *elle a dit* ('alisema(ke)') ~ *elle l'a dit* ('alikisema(ke)') /ɛl a di/ ~ /ɛl l‿a di/ kawaida inaweza kutofautishwa kwa tashdidi. Katika matamshi endelevu zaidi, tashdidi hutofautisha hali ya masharti (na pengine ya wakati ujao) na isiyo kamilifu: *courrai* 'nitakimbia' /kuʁ.ʁɛ/ /kuʁ.ʁɛ/ dhidi ya *courais* 'nilikimbia' /ku.ʁɛ/ /ku.ʁɛ/.

#### Kigiriki

Katika Kigiriki cha Kale, urefu wa konsonanti ulikuwa tofauti, kwa mfano, μέ**λ**ω [mélɔː] 'Nina maslahi' dhidi ya μέ**λλ**ω [mélːɔː] 'Naenda'. Tofauti imepotea katika Kigiriki cha kisasa na lahaja nyingine nyingi, isipokuwa lahaja ya Kupro, baadhi ya lahaja za kusini mashariki mwa Aegea na Italia.

#### Kihindustani

Tashdidi ni kawaida katika Kihindi na Kiurdu. Haitokei baada ya irabu ndefu na hupatikana katika maneno ya asili ya Kiindi na Kiarabu, lakini si katika yale ya asili ya Kiajemi. Katika Kiurdu, tashdidi inawakilishwa na alama ya Shadda, ambayo ni kawaida kuachwa katika maandishi, huwa inaandikwa pale ambapo kuna utata. Katika Kihindi, tashdidi inawakilishwa kwa kufanya urudufu wa konsonanti, iliyoambatanishwa na alama ya Virama .

| Unukuzi | Kihindi | Kiurdu | Maana | Etimolojia |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| pa**tt**ā | पत्ता | پَتَّہ | 'jani' | Kisanskriti |
| a**bb**ā | अब्बा | اَبّا | 'baba' | Kiarabu |
| da**jj**al | दज्जाल | دَجّال | 'mpinga kristo' |
| ḍabbā | डब्बा | ڈَبَّہ | 'sanduku' | Kisanskriti |
| ja**nn**at | जन्नत | جَنَّت | 'mbinguni' | Kiarabu |
| ga**dd**ā | गद्दा | گَدّا | 'godoro' | Kisanskriti |

#### Kiitaliano

Kiitaliano kinajulikana kati ya lugha za Kirumi kwa konsonanti zake nyingi zenye tashdidi. Katika Kiitaliano Sanifu, tashdidi huandikwa kwa konsonanti mbili, na tashdidi huanisha tofauti katika maana. Kwa mfano, bevve, ikimaanisha 'alikunywa', huku beve ('anakunywa'),

Konsonanti mbili au ndefu hutokea si tu ndani ya maneno bali pia katika mipaka ya maneno, na kisha hutamkwa lakini si lazima kuandikwa: *chi+ sa* *= chissà* ('nani anajua') [kisˈsa] na *vado a casa* ('Naenda nyumbani') [ˈvaːdo a kˈkaːsa]. Konsonanti zote isipokuwa /z/ zinaweza kupata tashdidi.

#### Kilatini

Katika Kilatini, urefu wa konsonanti ulileta tofauti, kama katika neno *a**n**us* 'mzee mwanamke' na *a**nn**us* 'mwaka'. Tashdidi zilizorithiwa kutoka Kilatini bado zipo katika Kiitaliano, ambapo [ˈanno] *anno* na [ˈaːno] *ano* zatofautiana /nn/ na /n/ kama katika Kilatini. Imekaribia kupotea kabisa katika Kifaransa na imepotea kabisa katika Kiromania.

#### Kinepali

Katika Kinepali, konsonanti zote zina konsonanti za tashdidi isipokuwa /w, j, ɦ/. Tashdidi hutokea tu kati ya neno. Mifano:

* समान – 'equal' [sʌmän]; सम्मान [sʌmːän] – 'heshima'
* सता – 'disturb!' [sʌt̪ä]; सत्ता [sʌt̪ːä] – 'mamlaka'
* पका – 'cook!' [pʌkä]; पक्का [pʌkːä] – 'yakini'

#### Kinorwe

Katika Kinorwe, tashdidi inaonyeshwa kwa maandishi na konsonanti mbili. Tashdidi mara nyingi hutofautisha kati ya maneno yasiyohusiana. Kama ilivyo kwa Kiitaliano, Kinorwe hutumia fupi kabla ya konsonanti mbili zilizoongozana na irabu ndefu kabla ya konsonanti moja. Kuna tofauti kati ya irabu fupi na ndefu:

* måte [ˈmôːtə] / måtte [ˈmɔ̂tːə] – 'mbinu' / 'lazima'
* lete [ˈlêːtə] / lette [ˈlɛ̂tːə] – 'kutafuta' / 'kuondoka'
* sine [ˈsîːnə] / sinne [ˈsɪ̂nːə] – 'yao' / 'hasira'

#### Kirusi

Kwa Kirusi, urefu wa konsonanti unaonyeshwa kwa herufi mbili, kama ilivyo kwa ва**нн**а [ˈva**nn**ə] 'bafu'). Hii inaweza kutokea katika hali kadhaa.

#### Kihispania

Kuna konsonanti za tashdidi katika Kihispania cha Karibea kutokana na unyambulishaji wa /l/ na /ɾ/ katika konsonanti ya silabi kwa konsonanti zifuatazo. Mifano ya Kihispania cha Kuba:

| /l/ au /r/ + /f/ | → | [ff] | a[ff]iler, hue[ff]ano | (Sp. alfiler, huérfano ) |
| /l/ au /r/ + /h/ | → | [ɦh] | ana[ɦh]ésico, vi[ɦh]en | (Sp. analgésico, virgen) |
| /l/ au /r/ + /b/ | → | [bb] | si[bb]a, cu[bb]a | (Sp. silba au sirva, curva) |
| /l/ au /r/ + /d/ | → | [DD] | ce[dd]a, acue[dd]o | (Sp. celda au cerda, acuerdo) |
| /l/ au /r/ + /g/ | → | [gg] | pu[gg]a, la[gg]a | (Sp. pulga au purga, larga) |
| /l/ au /r/ + /m/ | → | [mm] | ca[mm]a, a[mm]a | (Sp. calma, alma au arma) |
| /l/ au /r/ + /n/ | → | [nn] | pie[nn]a, ba[nn]eario | (Sp. pierna, balneario) |
| /l/ au /r/ + /l/ | → | [ll] | bu[ll]a, cha[ll]a | (Sp. burla, charla) |

### Kiganda

Kiganda si cha kawaida kwa kuwa tashdidi inaweza kutokea sehemu ya neno-awalii, pamoja na neno-kati. Kwa mfano, /kːapa/ kkapa 'paka', /ɟːaɟːa/ jjajja 'babu' na /ɲːabo/ nnyabo 'bibiye' zote huanza na konsonanti yenye tashdidi.

Kuna konsonanti tatu ambazo haziwezi kuwa na tashdidi: /j/, /w/ na /l/. Wakati wowote kanuni za kimofolojia zinapohitaji kuzipa tashdidi konsonanti hizi, /j/ na /w/ zinaainishwa na /ɡ/, na /l/ hadi /d/. Kwa mfano:

* -ye /je/ 'army' (root) > ggye /ɟːe/ 'an army' (noun)
* -yinja /jiːɲɟa/ 'stone' (root) > jjinja /ɟːiːɲɟa/ 'a stone' (noun); jj is usually spelt ggy
* -wanga /waːŋɡa/ 'nation' (root) > ggwanga /ɡːwaːŋɡa/ 'a nation' (noun)
* -lagala /laɡala/ 'medicine' (root) > ddagala /dːaɡala/ 'medicine' (noun)

### Kijapani

Katika Kijapani, urefu wa konsonanti ni bainifu (kama vile urefu wa irabu). Tashdidi katika mfumo wa maandshi silabario huwakilishwa na sokuon, tsu ndogo : っ kwa hiragana kwa maneno asilia naッ kwa katakana kwa maneno ya kigeni. Kwa mfano,来た (きた, *kita*) maana yake 'alikuja; alifika', huku 切った (きった , *kitta* ) maana yake ni 'kata;'. Pamoja na utitiri wa *gairaigo* ('maneno ya kigeni') katika Kijapani cha Kisasa, konsonanti zinazotamkwa zimeweza kupata tashdidi pia: バグ ( *bagu*) inamaanisha '(kompyuta) mdudu', na バッグ ( *baggu*) maana yake ni 'mfuko'. Tofauti kati ya tashdidi usio na sauti na wenye sauti inaonekana katika jozi za maneno kama vileキット ( *kitto*, ikimaanisha 'seti') na キッド ( *kiddo*, ikimaanisha 'mtoto'). Pia, katika mazungumzo ya Kijapani cha Kisasa, tashdidi inaweza kutumika kwa baadhi ya vivumishi na vielezi ili kuongeza msisitizo: すごい ( *sugoi, 'staajabu*') inatofautiana na すっごい ( *suggoi*, '*staajabu sana* ') ;思い切り (おもいきり, omoikiri, 'kwa nguvu zote') inatofautiana na 思いっ切り (おもいっきり, omoikkiri, ' *kweli* kwa nguvu zote').

### Kituruki

Katika Kituruki tashdidi inaonyeshwa kwa herufi mbili zinazofanana kama katika lugha nyingi.

* anne [annɛ]
* hürriyet [çyɹ̝ːije̝t]

Tashnida pia hutokea wakati kiambishi kinachoanza na konsonanti kinapokuja baada ya neno linaloishia na konsonanti sawa.

* *el* [el] ('mkono') + *-ler* [læɾ̥] (inaashiria wingi) = *eller* [eˈlːæɾ̥] ('mikono'). (linganisha na *eler*, 'anatengua')
* *at* [at] ('kurusha') + *-tık* [tɯk] ("inaashiria wakati uliopita, nafsi ya kwanza wingi) = *attık* [aˈtːɯk] ('tulirusha'). (linganisha na *atık*, 'waste')

### Lugha za Kidravidi

#### Kimalayalam

Katika Kimalayalam, ujumuishaji una hali ya kifonolojia inayoitwa sandhi na tashdidi hutokea katika mipaka ya maneno. Sandhi ya tashdidi inaitwa *dvitva sandhi* au 'sandhi maradufu'.

Mfano:

* മേശ + പെട്ടി (mēśa + peṭṭi) – മേശപ്പെട്ടി (mēśappeṭṭi)

Tashdidi pia hutokea katika mofimu moja kama കള്ളം (kaḷḷaṁ) ambayo ina maana tofauti na കളം (kaḷaṁ).

## Uandishi

Katika lugha iliyoandikwa, urefu wa konsonanti mara nyingi huonyeshwa kwa kuandika konsonanti mara mbili (*ss*, *kk*, *pp*, na kadhalika), lakini pia unaweza kuonyeshwa kwa ishara maalum, kama vile shadda katika Kiarabu, dagesh katika Kiebrania cha Kale, au sokuon katika Kijapani .

Katika Alfabeti ya Kifonetiki ya Kimataifa, konsonanti ndefu kwa kawaida huandikwa kwa kutumia koloni ya pembe tatu **ː**, mfano penne [penːe] ('manyoya', 'kalamu', pia aina ya tambi), ingawa herufi zilizoongezwa maradufu pia hutumika (hasa kwa maumbo ya msingi ya fonimu, au katika lugha zenye toni ili kuwezesha uwekaji alama za herufi).

## Marejeo