Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kitai-Yo

**Kitai-Yo** (pia **Kitai-Do**) ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Vietnam na Laos inayozungumzwa na Watai. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kitai-Yo nchini Vietnam imehesabiwa kuwa watu 300 tu. Pia kuna wasemaji 7200 nchini Laos (1995) ambao hudai kwamba wametoka nchi ya Vietnam kiasili. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitai-Yo iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.

## Viungo vya nje

* lugha ya Kitai-Yo kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kitai-Yo
* lugha ya Kitai-Yo katika Glottolog
* lugha ya Kitai-Yo kwenye Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kitai-Yo** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Lugha za Kislavoni

*"Lugha za Kislaviki" inaelekezwa hapa. Kwa nchi ya Ulaya, tazama Slovakia.  Kwa nchi ya Ulaya, see Slovenia.*
Kuhariri Lugha za Kislavoni
**Lugha za Kislavoni** ni kundi la lugha lenye asili ya Ulaya ya Mashariki na ni sehemu za familia ya lugha za Kihindi-Kiulaya. Jumla kuna wasemaji milioni 300 wanaosema lugha ya Kislavoni kama lugha mama pamoja na wengine 100 wanotumia lugha hizo kama lugha ya pili.

Lugha za Kislavoni zenye wasemaji wengi ni Kirusi (milioni 140 wasemji kama lugha ya kwanza, wengine milioni 110 kama lugha ya pili), halafu Kiukraine na Kipolandi (kila moja lenye wasemaji milioni 50).

Lugha hizo zapangwa kwa vikundi vitatu:

* Kislavoni cha Magharibi pamoja na
	+ Kipolandi
	+ Kicheki
	+ Kislovakia

* Kislavoni cha Mashariki
	+ Kirusi
	+ Kiukraine
	+ Kibelarus
* Lugha hizi tatu hutumiwa rasmi katika nchi husika: Kirusi – lugha rasmi ya Urusi, Kiukraini – lugha rasmi ya Ukraine na Kibelarus – lugha rasmi ya Belarus. Lugha hizo tatu zote hutumia Alfabeti ya Kisirili. Kirusi ndicho kinachozungumzwa na idadi kubwa zaidi ya watu miongoni mwa lugha za Kislavoni. Kiukraine na Kibelarus vinafanana kwa kiasi kikubwa, lakini kila moja ina lahaja na matamshi yake.

* Kislavoni cha Kusini pamoja na
	+ Kibulgaria
	+ Kimasedonia
	+ Kiserbia
	+ Kibosnia
	+ Kikroatia
	+ Kislovenia

## Viungo vya nje

* Lugha za Kislavoni kwenye tovuti ya ethnologue.com

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Lugha za Kislavoni** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kicheki

**Kicheki** ni lugha ya Kislavoni katika familia ya lugha za Kislavoni cha Magharibi inayotumiwa nchini Ucheki. Pia kuna wasemaji takriban milioni mbili nje ya Ucheki.

Kicheki ni lugha ya karibu na Kislovakia na Kisorbi. Kinaandikwa kwa alfabeti ya Kilatini.

Wageni hushtuka mara nyingi wakiona maneno bila vokali, kwa mfano sentensi "Strč prst skrz krk". Sababu yake ni kwamba herufi za **r** na **l** zinaweza kuhesabiwa kama silabi (utaratibu unaofanana na "m" kama mwanzo wa neno mbele ya konsonanti katika lugha za Kibantu: m-fano, M-swahili).

Sarufi inapanga nomino zote katika jinsia tatu.

## Viungo vya nje

* makala za OLAC kuhusu Kicheki Ilihifadhiwa 21 Machi 2015 kwenye Wayback Machine.
* lugha ya Kicheki katika Glottolog
*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kicheki** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Mabano

**Mabano** (pia: **parandesi** kutoka Kigiriki na **braketi** kutoka Kiingereza) ni jozi la alama za uakifishaji ambalo kwa kawaida linatenga sehemu ya sentensi au taarifa kutoka muktadha wake.

Mabano ya kawaida zaidi ni yale ya mviringo ( ), ya mraba [ ] na ya maua { }.

Kutoka katika lugha, mabano yamekuwa yakitumika sana katika hisabati.

## Tanbihi

## Marejeo

* Lennard, John (1991). *But I Digress: The Exploitation of Parentheses in English Printed Verse*. Oxford: Clarendon Press. ISBN 0-19-811247-5.
* Turnbull; na wenz. (1964). *The Graphics of Communication*. New York: Holt. States that what are depicted as brackets above are called braces and braces are called brackets. This was the terminology in US printing prior to computers.

## Viungo vya nje

* media kuhusu Brackets pa Wikimedia Commons
* The Wiktionary definition of bracket

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Mabano** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Hunan

Jimbo la Hunan
Mahali pa Hunan katika China
**Hunan** (湖南) ni jimbo ya China. Mji mkuu ni Changsha (长沙).

## Tazama pia

* Majimbo ya China

## Viungo vya nje

* (Kichina) Tovuti rasmi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya China bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Hunan** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kibugan

**Kibugan** ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kibugan imehesabiwa kuwa watu 2700. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibugan iko katika kundi la Kipalyu.

## Viungo vya nje

* lugha ya Kibugan kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kibugan Ilihifadhiwa 8 Februari 2017 kwenye Wayback Machine.
* lugha ya Kibugan katika Glottolog
* lugha ya Kibugan kwenye Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kibugan** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kiyugur cha Magharibi

**Kiyugur ya Magharibi** ni lugha ya Kiturki nchini Uchina inayozungumzwa na Wayugur. Isichanganywe na lugha ya Kiyugur ya Mashariki ambayo ni lugha ya Kimongoli. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiyugur ya Magharibi imehesabiwa kuwa watu 4600, na lugha imo hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyugur ya Magharibi iko katika kundi la Kiturki ya Mashariki.

## Viungo vya nje

* lugha ya Kiyugur ya Magharibi kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kiyugur ya Magharibi
* lugha ya Kiyugur ya Magharibi katika Glottolog
* lugha ya Kiyugur ya Magharibi kwenye Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kiyugur cha Magharibi** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kiambishi

**Kiambishi** ni kipande cha neno chenye maana ya kisarufi ambacho kinapachikwa kwa mfano kabla au baada ya mzizi wa neno katika vitenzi na kuwakilisha dhana fulani.

Miongoni mwa viambishi vya Kiswahili mna NI, NDI, KI, KA na kadhalika.

Kiambishi kikitangulia mzizi au kiini cha neno kinaitwa kiambishi awali, kikifuata kinaitwa kiambishi tamati.

## Tazama pia

* Lango:Lugha

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kiambishi** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Maktaba

Maktaba ya Abasia ya Melk nchini Austria.
Halifax Central Library, mfano wa maktaba ya kisasa.
Ukumbi wa kujisomea katika maktaba ya New York City.
**Maktaba** ni sehemu au jengo lililo maalum kwa ajili ya kujisomea na kujifunza
juu ya vitu mbalimbali. Kuna aina kadhaa za maktaba ila zote hazina tofauti kwani zina lengo moja: kutoa elimu.

Asilimia kubwa ya maktaba huwa na vitabu vya aina mbalimbali, kwa mfano: vya kiada na ziada.

Pia unaweza kuwa na maktaba yako binafsi na licha ya kuwa na maktaba yako unaweza kwenda shuleni ukaingia maktaba kwani kuna maktaba ya shule.

Pia kuna maktaba ya kijiji, ya wilaya, ya mkoa na hata ya taifa, zote hizi kwa ajili ya elimu.

## Historia

Historia ya maktaba ilianza na jitihada za kupanga na kuhifadhi hati. Maktaba za mwanzo kabisa zilikuwa hifadhi za maandiko ya kale yaliyoandikwa kwa mwandiko wa kikabari kwenye vigae huko Sumer, ambavyo vingine vinarudi hadi mwaka 2600 KK.

Maktaba za binafsi zilizo na vitabu zilianza kuonekana Ugiriki ya Kale karne ya 5 KK.

Ilipofikia karne ya 6 BK, mwishoni mwa kipindi cha Kale, maktaba maarufu zaidi katika dunia zilikuwa zile za Konstantinopoli na Aleksandria. Pia, dola la Wafatima (909–1171) lilikuwa na maktaba kubwa na mashuhuri, kama ile ya ikulu ambayo Ibn Abi Tayyi’ aliielezea kuwa ajabu la dunia.

Katika historia, pamoja na mauaji ya kikatili, uharibifu wa maktaba umekuwa silaha ya makusudi kwa washindi waliotaka kufuta kumbukumbu za jamii zilizoshindwa. Mfano mashuhuri ni mauaji ya Wamongolia dhidi ya Nizaris huko Alamut mwaka 1256 na kuchomwa kwa maktaba yao mashuhuri, ambayo umaarufu wake ulienea kote duniani, kwa mujibu wa Juwayni, mmoja wa washindi.

Maktaba za Timbuktu zilianzishwa karne ya 14 na zilivutia wasomi kutoka sehemu mbalimbali za dunia.

Maktaba ya kisasa ya kwanza ya umma ilikuwa Maktaba ya Załuski (Biblioteka Załuskich), iliyoanzishwa mwaka 1732 huko Warshawa, Polandi-Lithuania, na baadaye ikawa Maktaba ya Kitaifa ya Polandi.

## Tanbihi
# Liturujia ya Roma

Altare ya kanisa la Santa Cecilia in Trastevere mjini Roma ilivyotengenezwa miaka ya 1700.
Watoto wakicheza wakati wa Misa katika kanisa kuu la Basankusu, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.

|  |
| --- |
| Hii ni sehemu ya mfululizo kuhusu **Kanisa Katoliki** |
|  |
| Imani |
|
Umoja wa Mungu
Utatu (Baba, Mwana, Roho Mtakatifu)
Umwilisho Maisha ya Yesu
Msalaba Ufufuko Kupaa
Historia ya Wokovu Ufunuo
Biblia Mapokeo Ualimu Dogma
Neema Dhambi Wokovu Sakramenti
Watakatifu Bikira Maria |
| Muundo |
|
Papa: Papa Leo XIV
Urika wa maaskofu Mitaguso mikuu
Kundi la Makardinali
Kanisa la Kilatini Makanisa Katoliki ya Mashariki |
| Historia |
|
Historia Ukristo
Ukatoliki Mlolongo wa Kitume
Sifa nne za Kanisa Utetezi Ekumeni
Maisha ya kiroho Amri Kumi Utawa
Sala Falsafa Teolojia
Muziki Sanaa Sayansi  |
| Ibada |
|
Liturujia Mwaka wa Kanisa
Ekaristi Liturujia ya Vipindi  |
| Mapokeo ya liturujia |
|
Liturujia ya Kilatini (Roma Liturujia ya Trento Milano Toledo Braga Lyon Canterbury)
Liturujia ya Armenia Liturujia ya Misri
Liturujia ya Ugiriki Liturujia ya Antiokia
Liturujia ya Mesopotamia  |

**Liturujia ya Roma** ni liturujia iliyoenea katika sehemu kubwa ya Kanisa Katoliki, kutoka makao yake makuu, Roma (Italia).

Kwa asili yake ni liturujia ya Kilatini, ingawa kwa sasa inaadhimishwa katika lugha nyingi duniani kote.

Kilichochangia uenezi huo ni hasa heshima ya Kanisa la Roma na askofu wake, Papa.

Katika baadhi ya nchi, kama vile Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, baraza la maaskofu limekubaliwa kutamadunisha liturujia hiyo, bila ya kuvunja umoja wake wa msingi.

## Marejeo

* Baldovin, SJ., John F., (2008). Reforming the Liturgy: A Response to the Critics. The Liturgical Press.
* Bugnini, Annibale, (1990). The Reform of the Liturgy 1948-1975. The Liturgical Press.
* A Short History of the Roman Mass. By Michael Davies Ilihifadhiwa 19 Agosti 2011 kwenye Wayback Machine., said to be based on Adrian Fortescue's *The Mass: A Study of the Roman Liturgy*
* Metzger, Marcel. *History of the Liturgy: The Major Stages*. Ilitafsiriwa na Beaumont, Madeleine M. The Liturgical Press.
* Morrill,SJ, Bruce T., contributing editor. Bodies of Worship: Explorations in Theory and Practice. The Liturgical Press.
* Marini, Piero (Archbishop), (2007). A Challenging Reform: Realizing the Vision of the Liturgical Renewal. The Liturgical Press.
* Johnson, Lawrence, J. (2009). Worship in the Early Church: An Anthology of Historical Sources. The Liturgical Press.
* Foley, Edward; Mitchell, Nathan D.; and Pierce, Joanne M.; A Commentary on the General Instruction of the Roman Missal. The Liturgical Press.

## Viungo vya nje

* The Roman Rite (Catholic Encyclopedia)
* Australian site, mainly on present form of the Roman Rite

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu Kanisa Katoliki bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Liturujia ya Roma** kama historia yake au maelezo zaidi? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Sintaksi

**Sintaksi** (au **sarufi miundo/muundo**) ni tawi la isimu au taaluma ya sarufi inayoshughulikia namna ambavyo vikundi vya maneno na sentensi mbalimbali zinajengwa katika lugha. Hasa hushughulikia kanuni zinazotawala mfumo wa vipashio vya lugha. Sarufi muundo hushughulikia kanuni zinazotawala mpangilio wa maneno katika lugha husika ili kujenga (kuunda tungo yenye maana). Kipashio ni kipande cha neno au kikundi cha maneno yanayotoa taarifa fulani katika lugha ya Kiswahili. Kuna vipashio vitano - navyo ni: Mofimu --> Neno --> --> Kirai --> Kishazi --> Sentensi. Katika namna ya kutaja au kutumia vipashio, ngazi ya mofimu ni ndogo kuliko neno. Neno ni ndogo kuliko Kirai. Kirai ni kidogo kuliko Kishazi. Kishazi ni kidogo kuliko Sentensi. Hivyo basi mpangilio wake halisi huanza kwa ukubwa na kuja udogo.

**Mfano, ukubwa kwenda udogo:**

5. Sentensi

4. Kishazi

3. Kirai

2. Neno

1. Mofimu

Taaluma nyingine za sarufi ni pamoja na fonolojia, mofolojia au semantiki.

## Marejeo

* TUKI 1990, "Kamusi Sanifu ya Isimu na Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam
* Massamba, David 2004, "Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam

## Tazama pia

* Lango la lugha

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Sintaksi** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kilomita

Ufafanuzi wa awali wa kilomita
**Kilomita** (pia: **kilometa**) ni kipimo cha urefu. Kinamaanisha urefu wa mita 1,000. Kifupi chake ni km.

Kilomita ni kipimo cha kawaida katika maisha ya kila siku cha kupimia umbali usio karibu. Umbali kati ya miji hupimwa kwa kilomita.

Kilomita ni sehemu ya vipimo vya SI vyenye msingi wa mita.

Katika nchi mbalimbali kilomita imechukua nafasi ya vipimo vingine kama maili au verst.

Kwa umbali mkubwa mno kama kwa vipimo vya astronomia kilomita haifai tena. Hapo kuna vipimo vingine. Kwa mfano umbali kati ya mwezi na dunia inaweza kutajwa kwa kilomita ni lakhi tatu au km 300,000. Umbali kati ya Dunia na Jua ni km 150,000,000 na kwa umbali huo kizio cha kizio astronomia hutumiwa. Lakini umbali kutoka jua letu hadi nyota nyingine ni mkubwa mno. Hapa vipimo kama mwakanuru au pia parsek hutumiwa.
# Harbin

Mji wa Harbin

|  |
| --- |
| Harbin |
| Nchi | China |
| Jimbo | Heilongjiang |
| **Idadi ya wakazi** |
|  - Wakazi kwa ujumla  | 4,754,753 |
| Tovuti:  www.harbin.gov.cn
 |

**Harbin** (kwa Kichina: 哈尔滨) ni mji wa China. Ndio mji mkuu wa jimbo la Heilongjiang.

Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2008, kuna wakazi wapatao milioni 9.9 wanaoishi katika mji huu.

Mji uko mita 150 juu ya usawa wa bahari.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya China bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Harbin** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Bahari ya Kusini ya China

Bahari ya Kusini ya China *(South China Sea)*
**Bahari ya Kusini ya China** ni bahari ya kando ya Pasifiki mbele ya pwani la kusini ya China.
Imepanuka kati ya Taiwan upande wa kaskazini na Singapur upande wa kusini. Upande wa mashariki hupakanwa na visiwa vya Indonesia na Ufilipino, upande wa magharibi na Asia bara.

Nchi zinazopakana na Bahari ya Kusini ya China ni: China, Macau, Hong Kong, Taiwan, Ufilipino, Malaysia, Brunei, Indonesia, Singapur, Uthai, Kambodia na Vietnam.

Mito mikubwa inayomwaga maji yao baharini ni pamoja na Mto Lulu, Min, Jiulong, Mto Mwekundu, Mekong, Pahang na Pasig.

Kati ya nchi jirani kuna uvutano kuhusu mipaka na hasa haki juu ya visiwa vidogo vya Spratley na Paracelsus visivyo na wakazi lakini vina dalili za kuwa na maliasili kama mafuta ya petroli.

Visiwa hivyi vyote vina pia umuhimu wa kijeshi na kisaisa kwa sababu njia za maji zinazotumiwa zaidi dunaini zinapita humo. Kila ugomvi au vita inaweza kuhatarisha mawasilano na uchumi wa nchi zinazotegemea usafiri huu.

* Eneo: km² 2,975,000
* Kina kikubwa: m 5,016