Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ubao

Ubao ulioandaliwa kuwa kuni
Mti huu unaonyesha miviringo 27 ya miaka yake ya kukua pamoja na safu ya nje ya ubao laini pamoja na kiini cha katikati
**Ubao** ni dutu inayofanya gogo na matawi ya mti. Ina matumizi muhimu kwa ujenzi na vifaa pia kama kuni kwa moto.

Ubao hutengenezwa na mti wakati wa kukua. Ubao laini katika ganda la nje la gogo hupitisha maji na lishe kutoka mizizi kwenda kwenye matawi na majani. Kila mwaka ganda jipya linaongezeka nje na ganda la ndani huwa imara na kupoteza uwezo wa kupitisha maji. Mabadiliko haya ya kila mwaka huonekana katika miviringo ya ubao ndani ya mti.

Ubao umetumiwa na wanadamu tangu miaka maelfu. Mwanzoni ilitumiwa kama kuni na fimbo ya silaha. Baadaye watu walijifunza kuchonga ubao kwa matumizi mbalimbali kama vile ujenzi, vifaa, sanaa kama uchongaji, karatasi na mengi mengine.

Ubao huwa na faida ni imara lakini si vigumu ya kukata na kuchonga, tena ni nyepesi. Pia unapatikana kwa wingi angalau katika maeneo ambako miti inakua.

## Tazama pia

* Ubao wa matangazo
* Mchezo wa ubao
* Ubao wa sataranj

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 ubao
# Nafaka

Vyakula vinavyotokana na nafaka.
**Nafaka** ni mbegu za aina mbalimbali za manyasi. Ni pia jina la aina za manyasi yanayolimwa mashambani ambazo mbegu zake zinatumiwa kama chakula cha binadamu.

Manyasi za nafaka ni kati ya mimea muhimu zaidi inayotumiwa kama chakula cha watu duniani.

Nafaka muhimu ni pamoja na

* mawele
* mtama
* wimbi
* matefi (nafaka ya Uhabeshi)
* mchele
* mahindi
* ngano
* ngano nyekundu
* shayiri
* oti

Aina tatu za nafaka, ambazo ni 87 % za mavuno ya nafaka zote duniani, ni: mahindi, ngano na mchele.

Nafaka zina wanga (kabohaidreti) ndani yake ambayo ni lishe muhimu ya watu. Kuna pia kiasi kidogo cha protini.

Punje za nafaka zinaliwa baada ya kuzivunja kiasi na kuzilainisha ndani ya maji. Kwa kawaida nafaka huliwa baada ya kupondwa au kusagwa kuwa unga.

Ugali, uji, maandazi, chapati, mkate, keki na spaghetti ni mifano ya vyakula vinavyotengenezwa kwa kutumia unga wa nafaka.

## Marejeo

## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 nafaka

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Nafaka** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Mkoa wa Salta

Mkoa wa Salta,Argentina
Mahali pa Salta katika Argentina

**Salta** ni jina la kutaja mkoa ulioko nchini Argentina. Mji mkuu wake ni Salta.

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Viungo vya nje

* (Kihispania) Tovuti rasmi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Argentina bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Mkoa wa Salta** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Alaska

|  |
| --- |
| Alaska |
|  |
|  **Bendera** |  **Nembo** |
| Nchi |  Marekani |
| Mji mkuu | Juneau |
| **Eneo** |
|  - Jumla | 1,717,854 km²
 |
|  - Kavu | 1,481,347 km²  |
|  - Maji | 236,507 km²  |
| Tovuti:
 |

Alaska
**Alaska** ni kati ya majimbo ya kujitawala ya Marekani. Iko kaskazini kabisa kwenye bara la Amerika ya Kaskazini.
Alaska ni eneo la pekee haina mipaka na majimbo mengine ya Marekani mipaka yake kwenye nchi kavu ni na Kanada (Yukon).
Ncha ya Alaska inakaribia Siberia (Urusi) katika Asia kwenye mlango wa Bering.

Eneo lake ni kubwa kushinda majimbo mengine ya Marekani lakini idadi ya wakazi ni ndogo kutokana na mazingira magumu kuna wakazi 627,000 pekee (2000). Hali ya hewa ni baridi sana na katika sehemu kubwa ya jimbo hakuna uwezekano wa kulima mashamba.

Mji mkuu ni Juneau lakini mji mkubwa ni Anchorage.

Alaska iliwahi kutawaliwa na Urusi lakini iliuzwa kwa Marekani 18 Oktoba 1867. Tangu 1959 eneo lilipata hali ya jimbo la kujitawala.

## Viungo vya Nje

* Official Website of Alaska

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Alaska

| Majimbo ya Marekani |
| --- |
|
Alabama • Alaska • Arizona • Arkansas • California • Colorado • Connecticut • Delaware • Florida • Georgia • Hawaii • Idaho • Illinois • Indiana • Iowa • Kansas • Kentucky • Louisiana • Maine • Maryland • Massachusetts • Michigan • Minnesota • Mississippi • Missouri • Montana • Nebraska • Nevada • New Hampshire • New Jersey • New Mexico • New York • North Carolina • North Dakota • Ohio • Oklahoma • Oregon • Pennsylvania • Rhode Island • South Carolina • South Dakota • Tennessee • Texas • Utah • Vermont • Virginia • Washington • West Virginia • Wisconsin • Wyoming |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Marekani bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Alaska** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kikareli

**Kikareli** ni lugha ya Kifini-Kiugori nchini Urusi na Ufini inayozungumzwa na Wakareli. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kikareli nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 25,600. Pia kuna wasemaji 10,000 nchini Ufini (1994). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikareli iko katika kundi la Kifini.

## Viungo vya nje

* lugha ya Kikareli kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kikareli Ilihifadhiwa 19 Oktoba 2016 kwenye Wayback Machine.
* lugha ya Kikareli katika Glottolog
* lugha ya Kikareli kwenye Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kikareli** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kijerumaniki

**Lugha za Kijerumaniki** ni kikundi cha lugha zenye asili ya Ulaya ya Kaskazini. Lugha za Kijerumaniki zenye wasemaji wengi ni Kiingereza (milioni 380) na Kijerumani (milioni 120). Lugha nyingine za Kijerumaniki ni lugha za Skandinavia, halafu Kiholanzi na Kiafrikana wa Afrika Kusini.

## Historia

Mwanzo wa lugha hizi uko gizani. Wataalamu wamejaribu kutambua sifa za lugha asilia kwa kulinganisha lugha mbalimbalimbali zilizo karibukaribu ikiwa habari zao zimejulikana.

Kutokana na makisio hayo Kijerumaniki kilianza Ulaya ya Kaskazini, labda Sweden ya Kusini katika miaka elfu ya kwanza K.K..

Wasemaji wa Kijerumaniki walianza kuhamahama wakati wa Dola la Roma na ndipo habari za kwanza za kihistoria zimepatikana.

Matembezi ya Wajerumaniki yalifika hadi Urusi wa Kusini na Afrika ya Kaskazini.

**Lugha za Kijerumaniki katika Ulaya**; buluu: Kijerumaniki cha kaskazini; njano: Kijerumaniki cha magharibi tawi la Kifrisia-Kiingereza; kibichi: Kijerumaniki cha magaharibi tawi la Kusini
Lugha za Kijerumaniki hugawanywa katika aina tatu:

* **a) Kijerumaniki cha Kaskazini**: Kiswidi, Kidenmark, Kinorwei, Kiiceland na Kifaroe
* **b) Kijerumaniki cha Magharibi**: Kiingereza, Kijerumani (Kidachi), Kiholanzi, Kiafrikaans, Kijerumani ya Kaskazini, Kifrisia, Kiyiddish (Kiyahudi cha Ulaya)
* **c) Kijerumaniki cha Mashariki**: lugha hizi kama Kivandali au Kigoti zimekufa zote; zinajulikana kama lugha za kihistoria tu
# 1989

Lango la Historia | Lango la Biografia | Karibuni | Orodha ya Miaka

◄ |
Karne ya 19 |
**Karne ya 20**
| Karne ya 21

◄ |
Miaka ya 1950 |
Miaka ya 1960 |
Miaka ya 1970 |
**Miaka ya 1980**
| Miaka ya 1990
| Miaka ya 2000
| Miaka ya 2010

◄◄ |
◄ |
1985 |
1986 |
1987 |
1988 |
**1989**
| 1990
| 1991
| 1992
| 1993
| ►
| ►►

Makala hii inahusu mwaka **1989 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio

* 9 Novemba - Nchi ya Ujerumani wa Mashariki inafungulia Ukuta wa Berlin na kuwaruhusu wananchi wake kusafiri bila shida kwenda Ujerumani wa Magharibi.

## Waliozaliwa

**Mwaka 2026 katika kalenda nyingine**| Kalenda ya Gregori | 2026 *MMXXVI* |
| Kalenda ya Kiyahudi | 5786 – 5787 |
| Ab urbe condita (Roma ya Kale) | 2779 |
| Kalenda ya Ethiopia | 2018 – 2019 |
| Kalenda ya Kiarmenia | 1475 ԹՎ ՌՆՀԵ |
| Kalenda ya Kiislamu | 1448 – 1449 |
| Kalenda ya Kiajemi | 1404 – 1405 |
| **Kalenda za Kihindu** |  |
| - *Vikram Samvat* | 2081 – 2082 |
| - *Shaka Samvat* | 1948 – 1949 |
| - *Kali Yuga* | 5127 – 5128 |
| Kalenda ya Kichina | 4722 – 4723 乙巳 – 丙午 |

* 4 Februari - Donald Ndombo Ngoma, mchezaji mpira nchini Tanzania
* 21 Februari - Corbin Bleu, mwigizaji wa filamu na mwanamuziki kutoka Marekani
* 14 Machi - Colby O'Donis, mwanamuziki kutoka Marekani
* 27 Julai - Savio Nsereko, mchezaji mpira kutoka Ujerumani
* 31 Julai - Zelda Williams, mwigizaji wa filamu kutoka Marekani
* 2 Oktoba - Diamond Platnumz, mwanamuziki kutoka Tanzania
* 7 Oktoba - Rose Ndauka, mwigizaji wa filamu kutoka Tanzania
* 8 Novemba - Morgan Schneiderlin, mchezaji wa mpira kutoka Ufaransa
* 12 Desemba - Usama Mukwaya, mwigizaji wa filamu kutoka Uganda
* 13 Desemba - Taylor Swift, mwanamuziki kutoka Marekani

## Waliofariki

* 7 Januari - Hirohito, Mfalme Mkuu wa Japani
* 23 Januari - Salvador Dali, mchoraji kutoka Hispania
* 6 Februari - King Tubby, mwanamuziki kutoka Jamaika
* 27 Februari - Konrad Lorenz, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1973
* 21 Aprili - James Kirkwood, mwandishi waMarekani, na mshindi wa Tuzo ya Pulitzer, mwaka wa 1976
* 22 Aprili - Emilio Segre, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1959
* 30 Aprili - Sergio Leone, muongozaji wa filamu kutoka Italia
* 3 Juni - Ayatollah Ruhollah Khomeini, kiongozi wa mapinduzi ya Uajemi ya 1979
* 9 Juni - George Beadle, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1958)
* 12 Agosti - William Shockley, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1956)
* 15 Septemba – Robert Penn Warren, mwandishi wa Marekani na mshindi wa Tuzo ya Pulitzer, mwaka wa 1958
* 26 Oktoba - Charles Pedersen, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1987
* 15 Desemba - Philly Lutaaya, mwanamuziki kutoka Uganda
* 16 Desemba - Lee van Cleef, mwigizaji filamu kutoka Marekani
* 22 Desemba - Samuel Beckett, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1969
* 30 Desemba - Etienne Leroux, mwandishi wa Afrika Kusini

## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 1989
# 3D Printing

3D printing
**3D printing** au uchapishaji wa 3D, ni teknolojia inayotumika kujenga vitu vya kimwili kwa kutumia mchakato wa tabaka hadi tabaka . Badala ya kuchapisha maneno au picha kwenye karatasi, 3D printing inatumia vifaa kama vile plastiki, metali, au hata seli za kibayolojia kujenga vitu vya 3D. Hii inafanyika kwa kuweka safu za nyenzo kwa mpangilio wa hatua kwa hatua, hadi vitu kamili vinavyojengwa.

Faida kubwa ya 3D printing ni uwezo wa kubuni na kutoa vitu vyenye umbo na muundo wa kina sana, hata kama ni ngumu au yenye maumbo ambayo yangelikuwa magumu kufikia kwa njia nyingine za uzalishaji. Teknolojia hii ina matumizi anuwai, kutoka kwenye tasnia na utengenezaji wa prototipi hadi matumizi ya nyumbani na hata katika sekta za matibabu.

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya teknolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu mada hiyo kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Silaha za moto

Moto unaonekana mbele ya mdomo wa bastola wakati wa kufyatua risasi.
Moto kutoka mdomo wa mzinga wa kifaru ni mkubwa.
**Silaha za moto(kwa Kiing. firearm)* ni vifaa vinavyorusha risasi dhidi ya shabaha kupitia kasiba (mtutu) yake kwa nguvu ya gesi inayopanuka kutokana na kuchomeka ghafla kwa baruti ndani ya silaha yenyewe.

Kutokana na mlipuko wa baruti ndani ya silaha moto huonekana mdomoni mwa silaha kila safari risasi imefyatuliwa.

Kati ya silaha za moto kuna kwa mfano:

* gobori, pia korofindo (silaha za moto za kwanza; baruti na risasi zinaingizwa kupitia mdomo wa kasiba; ing. *musket*)
* bunduki (silaha ndefu ya moto inayoshikwa kwa mikono; baruti na risasi zinaunganishwa kwa umbo la ramia inayoruhusu kufyatulia haraka kushinda kwa gobori, ing. *rifle*)
* bastola (bunduki fupi inayoweza kushikwa kwa mkono mmoja, ing. *handgun*, *pistol*, *revolver*)
* bombomu (bunduki inayoweza kufyatua risasi nyingi kwa muda mfupi, ing. *machine gun*)
* mzinga (kifaa kikubwa kama bunduki kinachofyatua risasi kwa umbali mkubwa; huwekwa juu ya magurudumu, au hufungwa kwenye kifaru au manowari, ing. *cannon, artillery gun*)

Kuna pia silaha zinazorusha risasi kupitia kasiba ambazo si silaha za moto, kwa mfano bunduki ya hewa.

Wataalamu hufanyia utafiti silaha mpya zinazorusha risasi kwa kutumia nguvu ya sumakuumeme.

## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Silaha za moto
# Nathari

**Nathari** ni tawi mojawapo la fasihi andishi. Tofauti na tenzi au ushairi unaoleta ujumbe wake kwa umbo la mabeti, nathari haina umbo maalumu au viwango vya muundo au taratibu. Hivyo inaweza kufanana na mazungumzo ya kila siku.

Nathari inafaa kwa habari na masimulizi. Kwa mfano inatumiwa kwenye magazeti, vitabu, jarida au kamusi.

Ni tungo za kisanii za kubuni ambazo hutumia lugha ya kimaelezo mfululizo na kiinsha/mjazo kupasha ujumbe wa kuelimisha, kuburudisha.

Hujumuisha: riwaya, hadithi fupi, insha za kifasihi.

## Marejeo

* Wamitila, K.W. 2003. *Kamusi ya Fasihi: Istilahi na Nadharia*, Nairobi: Focus Books.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Nathari** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Uhuru

**Uhuru** (kwa Kiingereza *freedom*) ni hali ya kuweza kufanya mambo bila kuingiliwa na yeyote au hali yoyote.

Unaweza kumhusu mtu binafsi hadi nchi nzima.

Uhuru humwezesha mtu kujitawala kiakili, kidini na kimaadili.

## Tazama pia

* Uhuru wa nafsi
# Taratibu za uandishi

**Taratibu za uandishi** ni mfumo wa alama na mpangilio wa maneno unaomwongoza mtu kuandika vizuri.

Taratibu hizo zinatakiwa ili ujumbe ueleweke kwa msomaji, lakini pia zinafanya uandishi upendeze hata kuwa aina mojawapo ya sanaa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Taratibu za uandishi** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Rus

Ramani ya Rus ya Kiev iliyounganisha karibu maeneo yote ya Rus mnamo mwaka 1237 kabla ya kufika kwa Wamongolia.
**Rus** (**Русь** kwa Kirusi, Kiukraine na Kibelarus) ni eneo la kihistoria katika Ulaya ya Mashariki iliyokaliwa hasa na wasemaji wa lugha za Kislavoni likitawaliwa na familia zenye asili ya Skandinavia.

Watu walioitwa Warus walitokea Skandinavia na kufanya biashara katika Ulaya ya Mashariki kati ya Bahari ya Baltiki na Bahari Nyeusi hadi Mediteranea wakitumia mito kama njia. Walianzisha miji kadhaa wakafaulu kuunganisha au kutawala makabila ya Waslavi walioishi katika maeneo hayo. Waliunda milki kadhaa zilizostawi kuanzia karne ya 9 hadi kuja kwa Wamongolia katika karne ya 13.

Milki kubwa zaidi ilikuwa Rus ya Kiev na mtawala wake aliamua kupokea Ukristo wa Kiorthodoksi mnamo mwaka 988. Katika karne ya 11 milki mbalimbali ndani ya Rus zilianza kupigana kati yao. Baada ya uvamizi wa Wamongolia, Kiev iliharibika kabisa lakini mtawala wa jimbo kwenye mashariki alibaki akaanzisha utemi wa Moscow ulioendelea na kuwa nchi ya Urusi. Sehemu za magharibi ziliingizwa katika milki za Polandi na Lithuania.

Leo hii nchi za Urusi, Ukraine na Belarus zinajitazama kama warithi wa Rus ya kihistoria.

## Tanbihi

## Marejeo

* E. A. Melnikowa und Vladimir Jakovlevič Petrukhin: *The origin and evolution of the name „Rus“. The Scandinavians in Eastern-European ethno-political processes before the 11th century*. Thor 23 1991. [Tor: meddelanden från Institutionen för Nordisk Fornkunskap vid Uppsala Universitet / Institutionen för Arkeologi, Saerskilt Nordeuropeisk, Uppsala Universitet; Statens Humanistika Forskningsrad. – Uppsala
* Håkon Stang: *The Naming of Russia.* Meddelelser, Nr. 77. University of Oslo Slavisk-baltisk Avelding, Oslo 1996.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kihistoria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Rus** kama enzi zake au matokeo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Mlima Olimpos

Mlima Olimpos.
**Mlima Olimpos** (kwa Kigiriki: Όλυμπος, *Ólympos*) ni safu ndogo ya milima yenye vilele 52. Kilele cha juu ni Mytikas kinachofikia mita 2,917.727 juu ya UB, kikiwa kirefu kuliko milima yote ya Ugiriki.

Katika masimulizi ya mitholojia ya Ugiriki ya Kale mlima huu ulikuwa makao ya miungu yao. Miungu iliyokuwa ikidhaniwa kuishi katika mlima Olimpos walikuwa 10 kati ya 12, mmoja kati ya wawili aliishi chini ya dunia (kuzimu) alikuwa akiitwa Hade na mwingine aliishi baharini akiitwa Poseidon.

## Tanbihi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Ugiriki bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Mlima Olimpos** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kimondo cha Chelyabinsk

Kimondo cha 2013 juu ya mkoa wa Chelyabinsk kilichora mstari wa moshi kwenye anga
Anguko na mlipuko wa kimondo cha Chelyabinsk
Uharibifu wa kiwanda mjini Chelyabinsk baada ya anguko la kimondo
**Kimondo cha Chelyabinsk** kilianguka tar. 13 Februari 2013 katika eneo la Chelyabinsk, Urusi mnamo saa tatu za asubuhi.

Hiki kimondo kikubwa au asteroidi ndogo kilipasuka takriban 15 - 25 km juu ya uso wa dunia na nguvu ya mlipuko wake ilidhuru sehemu za nyumba na kusababisha zaidi ya watu 1200 kujeruhiwa. Vipande vya kimondo vilianguka chini bila taarifa za uharibifu wa mali au watu.

Gimba hili kutoka anga-nje lilikuwa kimondo au asteroidi ndogo ambalo halikutambuliwa mapema. Dakika 20 baada ya saa 3 asubuhi watu waliona mpira wa moto angani lililotoka upande wa mashariki ukielekea magharibi. Mpira wa moto ulikimbia ndani ya wingu la moshi lililochora mstari angani. Gimba hili liliwaka na kung'aa kushinda jua kwa muda mfupi. Nuru hii ilifuatwa na sauti kubwa na mshtuko uliovunja vyoo vya madirisha katika sehemu kubwa ya Chelyabinsk na mazingira yake. Watu wengi walijeruhiwa na vipande vya kioo. Nyumba kadhaa zilidhuriwa sehemu za paa au ukuta. Hakuna taarifa ya vifo.
.

## Makadirio ya kitaalamu

Tofauti na asteroidi 2012 DA14 iliyopita Dunia karibu sana siku ileile kimondo cha Chelyabinsk hakikutazamiwa kabla kwa sababu mbili kwanza kwa sababu kilikuwa kidogo zaidi na pili kwa sababu njia yake ilitokea upande wa Jua na hivyo ilikuwa vigumu kuona.

Wataalamu walianza kufanya makadirio juu ya kimondo hiki kutokana na picha nyingi zilizochukuliwa wakati wa kupita juu ya Chelyabinsk na vipimo vilivyowezekana.

Kufuatana na taasisi ya Marekani NASA ukubwa wa gimba ulikuwa kipenyo cha mita 17 na masi yake baina tani 6 hadi 10. Kimondo hiki kilikuwa na mbio wa 54,000 km/h au kilomita 15 kwa sekunde. Imekadiriwa ya kwamba wakati wa kuchoma na kupasuka angani kiliachisha nishati iliyolingana na tani 500,000 za baruti ya TNT au takriban mara 20 - 30 kiasi cha nishati kilichoachishwa wakati wa mlipuko wa bomu la nyuklia wa Hiroshima.

Mshtuko wa mlipuko ulikuwa na nguvu kiasi ya kupimwa kwenye ardhi kama tetemeko dogo la ardhi.

Kulingana na nishati kubwa ya mlipuko huu uharibifu ulikuwa mdogo na sababu yake ni kwamba kimondo kilianza kuwaka katika angahewa na kupasuka wakati ilikuwa bado juu sana.

.

Tukio hili lilikuwa makumbusho ya hatari zinazoweza kutokea kwa magimba ya kukaribia dunia kutoka angani.

## Marejeo

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Kimondo cha Chelyabinsk
# Metali alikali

**Metali alikali(kwa Kiingereza: alkali metal)* ni elementi za kundi la kwanza katika mfumo radidia hasa lithi, natiri, kali, rubidi, caesi na fransi. Hidrojeni ni pia elementi ya kundi la kwanza lakini kwa kawaida haionyeshi tabia za metali alikali.

## Tabia

Zote ni metali zinazong'aa kwa rangi ya kifedha-nyeupe zenye elektroni moja tu katika mzingo elektroni wa nje, yaani zina valensi moja.

Kwa sababu hiyo humenyuka haraka na dutu nyingi hazipatikani kwa umbo safi kiasili. Kama zimesafishwa katika maabara zinatunzwa katika angahewa ya gesi adimu au ndani ya mafuta bila kugusana na oksijeni.

Kati ya metali ni laina zakatwa kwa kisu. Densiti husianifu ni ndogo.

## Uhusiano kati ya uzani atomia na tabia mbalimbali

Tabia mbalimbali hubadilika pamoja na kuongezeka kwa uzani atomia: elektrohasi yapungua, mmemenyuko huongezeka na viwango vya kuchemka au kuyeyuka hupungua.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Metali alikali** | **Uzani atomia** | **Kiwango cha kuyeyuka (K)** | **Kiwango cha kuchemka (K)** | **Elektrohasi (Pauling)** |
| Lithi | 6.941 | 453.69 | 1615 | 0.98 |
| Natiri | 22.990 | 370.87 | 1156 | 0.93 |
| Kali | 39.098 | 336.53 | 1032 | 0.82 |
| Rubidi | 85.468 | 312.46 | 961 | 0.82 |
| Caesi | 132.905 | 301.59 | 944 | 0.79 |
| Fransi | (223) | ? 295 | ? 950 | 0.7 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Metali alikali** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Eksirei

Eksirei ikionyesha saratani ya mapafu.
**Eksirei** (kwa Kiingereza: X-ray) ni aina ya mionzi ya umeme. Eksirei ni mawimbi ya mionzi ya X.

Eksirei ina urefu wa wimbi mfupi, na hivyo zina nishati kubwa zaidi kuliko mionzi urujuanimno. Hizo zina urefu wa wimbi mfupi sana kuliko mwanga unaoonekana (mwanga ambao tunaweza kuona). Mionzi yenye urefu wa wimbi mfupi (nishati zaidi) kuliko eksirei inaitwa mionzi ya Gamma. Hizi ni sehemu zote za wigo wa umeme.

Urefu wa wimbi wa eksirei hufunika mahali mbalimbali. Eksirei nyingi zina urefu wa wimbi katika kiwango cha 0.01 hadi 10 nanometa. Hii inafanana na mawimbi katika petahezi 30 hadi exahezi 30 (3 × 1016 Hz hadi 3 × 1019 Hz) na nguvu katika kiwango cha 100 eV hadi 100 keV.

Eksirei inaweza kupita kwenye vitu vingi yabisi. Kwa sababu hii, huchukua picha, kwa mfano za mifupa ndani ya mwili.

X-ray nyingi huwa na kiwango cha juu cha kuanzia 0.01 hadi 10 nanometers, sawa na mzunguko katika petahertz 30 hadi 30 exahertz (3 × 1016 Hz hadi 3 × 1019 Hz) na nguvu katika kiwango cha 100 eV hadi 100 keV. Wavelengths ya X ni fupi zaidi kuliko za mionzi ya UV na kwa muda mrefu kuliko yale ya mionzi ya gamma.

Katika lugha nyingi, mionzi ya X inajulikana kwa maneno yenye maana ya mionzi ya Röntgen, baada ya mwanasayansi wa Ujerumani Wilhelm Röntgen, ambaye mara kwa mara anajulikana kama mvumbuzi, na ambaye aliita jina la X-radiation kwa maana ya aina isiyojulikana ya mionzi.

Eksirei ni pia jina la mashine maalumu inayotumia mionzi hiyo kupiga picha ili kusaidia uchunguzi wa viungo vya ndani ya mwili.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya teknolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu mada hiyo kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# 310 KK

Lango la Historia | Lango la Biografia | Karibuni | Orodha ya Miaka

◄ |
Karne ya 5 KK |
**Karne ya 4 KK** |
Karne ya 3 KK |
►

◄ | Miaka ya 330 KK | Miaka ya 320 KK | **Miaka ya 310 KK** | Miaka ya 300 KK |
Miaka ya 290 KK |
►

◄◄ | ◄ | 313 KK | 312 KK | 311 KK | **310 KK** |
309 KK |
308 KK |
307 KK |
► |
►►

Makala hii inahusu mwaka 310 KK (kabla ya Kristo).

## Matukio

## Waliozaliwa

## Waliofariki

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kihistoria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **310 KK** kama enzi zake au matokeo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |