Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ukonfusio

**Ukonfusio** ni mtazamo kuhusu maadili, siasa na falsafa ambao ulianzishwa na Konfusio (Kǒng Fūzǐ, or K'ung-fu-tzu, lit. "Master Kong", 551 KK–478 KK) huko China.

Mafundisho yake yalielekea kwanza siasa, lakini baadaye yalijihusisha na falsafa, hata pengine yanahesabiwa kuwa ya dini.

Baadaye mafundisho hayo yakawa rasmi nchini hadi mwanzo wa Jamhuri ya China na Jamhuri ya Watu wa China katika karne ya 20.

Nchi nyingine zilizoathiriwa sana ni Korea, Japan, Vietnam na Singapore.

## Marejeo

* Craig, Edward (1998), *Routledge Encyclopedia of Philosophy, Volume 7*, Taylor & Francis, ISBN 9780415073103
* Elman, Benjamin A. (2005), *On their own terms: science in China, 1550-1900*, Harvard University Press, ISBN 9780674016859
* Haynes, Jeffrey (2008), *Routledge handbook of religion and politics*, Taylor & Francis, ISBN 9780415414555
* Creel, Herrlee G. *Confucius and the Chinese Way.* Reprint. New York: Harper Torchbooks. (Originally published under the title *Confucius—the Man and the Myth.*)
* Fingarette, Herbert. Confucius: The Secular as Sacred ISBN 1-57766-010-2.
* Gunn, Geoffrey C. (2003), *First globalization: the Eurasian exchange, 1500 to 1800*, Rowman & Littlefield, ISBN 9780742526624
* Ivanhoe, Philip J. *Confucian Moral Self Cultivation.* 2nd rev. ed., Indianapolis: Hackett Publishing.
* Nivison, David S. *The Ways of Confucianism.* Chicago: Open Court Press..
* Sinaiko, Herman L. (1998), *Reclaiming the canon: essays on philosophy, poetry, and history*, Yale University Press, ISBN 9780300065299
* Xinzhong Yao (2000) *An Introduction to Confucianism*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Yang, Ching Kun (1973), *Religion in Chinese society: a study of contemporary social functions of religion and some of their historical factors*, University of California Press, ISBN 9780881336214

## Tafsiri ya maandishi yanayotazamwa kuwa ya Confucius

* Confucian Analects (1893) Translated by James Legge.
* *The Analects of Confucius* (1915; rpr. NY: Paragon, 1968). Translated by William Edward Soothill.
* *The Analects of Confucius: A Philosophical Translation* (New York: Ballantine, 1998). Translated by Roger T. Ames, Henry Rosemont.
* *The Original Analects: Sayings of Confucius and His Successors* (New York: Columbia University Press, 1998). Translated by E. Bruce Brooks, A. Taeko Brooks.
* *The Analects of Confucius* (New York: W.W. Norton, 1997). Translated by Simon Leys
* *Analects: With Selections from Traditional Commentaries* (Indianapolis: Hackett Publishing, 2003). Translated by Edward Slingerland.

## Viungo vya nje

* Stanford Encyclopedia of Philosophy Entry: Confucius
* Interfaith Online: Confucianism
* Confucian Documents at the Internet Sacred Texts Archive.
* Oriental Philosophy, "Topic:Confucianism" Ilihifadhiwa 25 Juni 2015 kwenye Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya dini bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu mada hii kama historia yake au uenezi wake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Tafsiri

Jiwe la Rosetta kutoka Misri ya Kale ni kati ya mifano ya kwanza ya tafsiri (ina matini ileile kwa lugha tatu).
**Tafsiri** (Asili ya neno hili ni Kiarabu; kisawe cha neno hili ni **Tarjuma**) ni kazi ya kutoa maana ya maneno kutoka lugha moja kwenda lugha nyingine.

Mtu anayefanya kazi hii huitwa mfasiri au mkalimani.

Kutafsiri kuna maana mbili kwa mujibu wa Kamusi Kuu ya Kiswahili (KKK):

1. Ni kutoa andiko au maelezo fulani katika lugha nyingine kwa maana ilele.
2. Toa maelezo ya lugha fulani kwa lugha nyingine kwa maana ileile kwa kutumia maandishi. Katika maana ya pili, maana yake ni kitenzi elekezi, ni kitenzi ambacho kinapokea Yambwa, yaani nomino ya mtendwa.

Katika misingi ya kielimu dhana ya tafsiri imeweza kujadiliwa na wataalamu mbalimbali.

* Newmark (1982): Tafsiri ni jaribio la kuwasilisha ujumbe uleule ulioandikwa katika lugha moja kwa lugha nyingine.
* Mwansoko na wenzake (2006): Tafsiri ni zoezi la uhawilishaji (Transferring) wa mawazo katika maandishi kutoka lugha moja hadi lugha nyingine.

* Uhawilishaji ni kuhamisha mawazo au ujumbe kutoka katika lugha moja kwenda lugha nyingine.
* Mfasiri ni mtu mwenye ujuzi mzuri wa lugha zaidi ya moja anayefanyakazi ya kutafsiri matini kutoka lugha moja kwenda nyingine. Mara nyingi mtu anayefanya kazi ya kutafsiri huwa anahawilisha matini kutoka lugha moja kwenda lugha nyingine. Hasa katika maandishi.
* Matini ni maandishi yaliyomo katika andiko linalohusu jambo fulani. Matini inaweza kuwa riwaya, tamthiliya au ushairi. Kimsingi chochote kilichoandikwa ili kiweze kutolewa tafsiri huitwa matini.

## Aina za matini

Kuna aina kuu mbili za matini, ambazo ni:

1. Matini chanzi/ Chasili (Source text): Ni matini ambayo iko katika lugha yake ya awali au lugha yake iliyoandikiwa kabla ya mchakato wa kutafsiri.
2. Matini lengwa/ Tafsiri (Target text): Ni matini iliyotafsiriwa kutoka lugha yake iliyoandikiwa.

Kumbuka:

1. Lugha Chanzi/Chasili (LC) ni lugha iliyotumika kuandikia matini chanzi (Source language)
2. Lugha Lengwa (LL) (Target language) ni lugha iliyotumika kutafsiria matini chanzi au lugha unayoitumia kufanyia tafsiri.

## Ugumu wa kutafsiri

Hakuna tafsiri kamili kabisa. Kila mfasiri hana budi kuchagua kati ya mawili:

* Akikaa karibu zaidi kwa matini ya lugha ya asili, tafsiri yake inaweza kukosa uzuri katika lugha ya kutafsiriwa. Pia anaweza kukosa maana ya maneno ya asili hasa kama yalitumia methali au lugha ya mifano na lugha ya picha.
* Akielekea kutoa maana ya maneno asilia kwa umbo zuri katika lugha ya kutafsiriwa kuna hatari ya kwenda mbali kiasi na yale yaliyosemwa awali na kuingiza rai za mfasiri mwenyewe.

## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Tafsiri

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya fasihi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Tafsiri** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Monasteri

Monasteri iliyoanzishwa na Mar Mattai aliyekimbilia Amid (Mesopotamia) wakati wa dhuluma za kaisari Juliano Mwasi (363).
Monasteri ya Sumela, kusini kwa Trabzon, Uturuki, ilijengwa katika karne ya 4 (labda 386).
Monasteri ya Mt. Katerina wa Aleksandria juu ya Mlima Sinai, mwanzo wa karne ya 6.
Monasteri ya Bikira Maria huko El Paular, karibu na Madrid, Hispania.
Monasteri ya Mt. Nilus katika kisiwa Stolbnyi kwenye Ziwa Seliger karibu na Ostashkov, Russia, 1910 hivi.
**Monasteri** (kutoka Kiingereza "monastery") katika Ukristo ni jengo au majengo ya pamoja ambapo inaishi jumuia ya wamonaki, chini ya mamlaka ya abati. Kila moja inaweza kujitegemea, ingawa pengine yameundwa mashirikisho ili kusaidiana na kuratibu malezi na masuala mengine ya pamoja.

Monasteri ni tofauti na konventi, zilizoanzishwa na mashirika ya ombaomba, ambayo wanajumuia wake si wamonaki bali wanaitwa "ndugu".

Monasteri za Kikristo zilianza kujengwa baada ya kwisha kwa dhuluma za Dola la Roma dhidi ya Ukristo, ingawa hata kabla ya hapo kulikuwa na waamini wanaoishi namna fulani ya maisha ya kitawa.

Kwa karne nyingi monasteri zilikuwa kama mji mdogo unaojitegemea kiuchumi pia kutokana na mkazo uliowekwa katika kusali na kufanya kazi.

Kuna monasteri hata katika ya baadhi ya dini nyingine, hasa Ubuddha.

## Tanbihi

## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Monasteri Sumela Monastery
* Public Domain photographs and texts, and information regarding medieval monasteries.
* Monastery Italy
* Monasteries Search Archived 2016-12-20 at Archive.today — UOC Synod Commission for Monasteries
* Google-map Archived 2016-12-20 at Archive.today — UOC Synod Commission for Monasteries

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya dini bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu mada hii kama historia yake au uenezi wake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Nomino

| **Mifano** |
| --- |
| * **Anna** na **Juma** wanacheza.
* **Gari** la **Oliver'** ni zuri sana.
* **Nyumba** yetu ipo **mjini**.
* **Mbuzi** wa **jirani** yetu.
* **Mti** mrefu umekatika.
 |

**Nomino** (kutoka Kilatini: *nōmen*, jina) ni aina ya maneno inayotaja jina la mtu, mnyama, kitu, mahali, sifa au wazo. Nomino hutokea kwa umbo la umoja au uwingi: kitu, vitu; mtu, watu.

Nomino pamoja na kitenzi hufanya sentensi, mfano: **mtu** anatembea.

## Makundi ya nomino

Nomino zimeainishwa katika makundi mbalimbali - kutegemeana na mitazamo ya wataalamu. Pamoja na kuwepo kwa msigano baina yao, bado wataalamu wengine wameziainisha nomino (majina) katika makundi matano:

1. Nomino za pekee
2. Nomino za kawaida - (vilevile **jamii**)
3. Nomino za dhahania - (vilevile **maarifa**)
4. Nomino za jumla
5. Nomino za wingi

## Tazama pia

* Lango: Lugha

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Nomino** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Shina

**Shina** la neno ni sehemu ya neno inayotumika kuundia neno jipya.

Kuna aina kuu tatu za mashina neno, nazo ni:

* 1. Shina sahili
* 2. Shina ambatano
* 3. Shina changamano

1. Shina sahili ni aina ya shina lililoundwa kwa mofimu moja tu. Mfano: Baba, Mama n.k.

2. Shina ambatano ni aina ya shina lililoundwa kwa mzizi na kiambishi awali cha mtenda. Mfano: pig+a, piga n.k.

3. Shina changamano ni aina ya shina lililoundwa kwa mofimu mbili ambazo ni mzizi wa neno. Mfano Mwana+nchi, Mwana+jeshi, Bata+mzinga n.k.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Shina** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Vivumishi

| **Mifano** |
| --- |
| * 'Kuku yule '**mweusi** ametaga mayai kumi
* Askari **magereza** amepigwa na mfungwa
* 'Kaka unanipa hadithi ya **kuvutia Raia **mwema** amehama mtaa
 |

**Kivumishi** ni neno/maneno yanayotoa taarifa ya ziada katika nomino. Kivumishi hufanya kazi ya kufafanua/kuelezea zaidi kuhusu nomino ili kupambanua/kuitofautisha nomino husika miongoni mwa nomino nyingine.

Kiwakilishi ni aina ya maneno ambayo husimama kuwakilisha nomino. Kivumishi hutoa taarifa ya ziada kuhusu nomino, kiwakilishi (endapo nomino haipo) au kivumishi chenzake (endapo kuna vivumishi zaidi ya kimoja katika tungo husika).

Mifano
* Kijana **yule** ana tabia **nzuri Majumba kumi yamevunjika
* Mawingu meusi yametanda angani
* Yule mpole amesafiri
* Bata mweupe ni wa jirani

## Aina za vivumishi

1. Vivumishi vya sifa
2. Vivumishi vya idadi pia *vya kiasi*
3. Vivumishi ya kuuliza
4. Vivumishi vya kuonesha/Vivumishi vionyeshi/viashiria
5. Vivumishi vya kumiliki
6. Vivumishi vya -a unganifu
7. Vivumishi vya urejeshi
8. Vivumishi vya pekee
9. Vivumishi vya jina kwa jina/nomino
10. Vivumishi visisitizi

Inafanana kabisa na orodha ya viwakilishi, tofauti yake ni hali ya nafsi tu. Yaani, hakuna kivumishi cha nafsi.

## Tazama pia

* Lango:Lugha
* Viwakilishi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Vivumishi** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kitenzi

| **Mifano** |
| --- |
| * **Anacheza** muziki
* **Wanaenda** kazini
* **Unaimba** wimbo wa taifa
* **Ninasema** Kifaransa
 |

**Kitenzi** ni istilahi ya sarufi kwa maneno yanayotaja matendo kama vile kufanya, kwenda, kulala, kupiga, kuishi na kadhalika.

Lugha nyingi zinatumia vitenzi ingawa kuna pia lugha zisizoweka tofauti kati ya vitenzi na majina.

## Maumbo ya kitenzi

Kwa Kiswahili kila kitenzi kina shina lake linalobeba maana yake. Mfano: ku-fanya ambamo "fanya" ni shina; kiambishi awali "ku-" ni alama ya aina ya neno yaani kitenzi chenyewe.

Ndani ya shina kuna tofauti kati ya mzizi wa neno "fany" na kiambishi tamati ambacho ni silabi "a".

Mzizi wa kitenzi wenyewe haubadiliki wakati wowote kitenzi kinaponyambuliwa katika kauli yoyote iwayo.

Vitenzi kwa Kiswahili hupokea viambishi mbalimbali vinavyoeleza kwa undani zaidi maana ya matumizi ya neno. Viambishi awali ni silabi zilizopo mbele ya mzizi na viambishi tamati ni silabi zilivyopo baada ya mzizi wa kitenzi.

Viambishi awali vinaweza kutaja:

* nafsi ya mtenda - ni nani au nani anayetenda na hivi ni silabi **ni** /**u** / **a** upande wa umoja na **tu** / **m** / **wa** upande wa uwingi mtawalia katika hali yakinishi na "si"/ "hu"/"ha" kuwa vikanushi vya viambishi vya nafsi za mtenda- umoja na "hatu"/"ham"/"hawa" kuwa vikanushi vya viambishi vya nafsi za mtenda-wingi .
* njeo au wakati - kama tendo linatokea sasa au lilitokea wakati uliopita au litatokea wakati ujao ; mifano ni silabi za **a** pamoja na **na** kwa wakati wa sasa, **li** kwa wakati uliopita na **ta** kwa wakati ujao katika hali yakinishi.

Viambishi tamati vinaweza kupanua au kubadilisha maana ya msingi ya mzizi wa neno. Mifano ni kimbi-a, kimbi-lia, kimbili-ana, kimbi-za, kimbi-zana, kimbi-liwa.

Kwa jumla kitenzi cha Kiswahili kinaweza kuwa na sehemu saba, yaani shina na hadi viambishi sita mbele au nyuma ya shina la neno. Jedwali linalofuata linaonyesha mifano kadhaa. Umbo fupi zaidi ya kitenzi ni amri kama "piga".

Kitenzi cha Kiswahili
 pamoja na viambishi vyake| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Viambishi awali | Shina | Viambishi tamati |
| Viambishi vya Nafsi Mtenda | Viambishi vya Wakati / Hali | Viambishi Virejeshi | Viambishi vya Nafsi Mtendewa |  | Viambishi vya Kauli | Kiishio |
| ni | na | - | - | **sem** | - | a |
| u | me |  | ni | **on** | *y*esh | a |
| a | na | cho | ni | **ambi** | - | a |
| tu | li | po | wa | **ingi** | z | a |
|  |  |  |  | **pig** | - | a |

## Je hicho ni kitenzi

* Kitenzi kikuu (**T**)
* Kitenzi kikuu kisaidizi (**TS**)
* Kitenzi kishirikishi (**T**)

## Tazama pia

* Lango:Lugha
* Nomino
* Vivumishi
* Viwakilishi

## Marejeo

* Vitenzi kwenye "Paneli la Kiswahili" Ilihifadhiwa 3 Desemba 2013 kwenye Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kitenzi** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Tanakali

Bango linalotangaza kwamba hizi saa hazitoi sauti "tic tac" kama zile za kawaida.
**Tanakali** au **tanakalisauti** au **mwigo sauti** (kwa Kiingereza "onomatopeia", kutoka Kigiriki ὀνοματοποιία; ambapo ὄνομα maana yake ni "jina" na ποιέω ni "nafanya") ni tamathali ya usemi ambayo hutumika kuigiza sauti au mlio wa kitu katika mazungumzo au maandishi na hivyo kufanya simulizi liwe hai zaidi.

Tanakali inasaidia kuinua sentensi hadi hadhi ya sanaa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Tanakali** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Tahajia

**Tahajia** (kutoka neno la Kiarabu; pia **othografia** au **orthografia** kutoka neno la Kiingereza *orthography* ambalo lina asili ya Kigiriki) ni utaratibu wa kuandika maneno kwa namna inayokubalika kwa mujibu wa sheria, kanuni na mapatano ya lugha husika. Kila lugha huwa na kanuni na mapatano kuhusu jinsi ya kuandika maneno.

## Sauti na herufi

Tahajia inaeleza jinsi ya kutumia herufi za alfabeti kuandika sauti za lugha. Idadi ya sauti inazidi idadi ya herufi, kwa mfano Kiswahili ina sauti 36 zinazoandikwa kwa kutumia herufi 26. Hapa herufi zinaweza kuunganishwa kwa kutaja sauti kama sh, ch, th, dh au ng'. Herufi nyingine zinataja zaidi ya sauti moja, kwa mfano vokali zote zinaweza kuonyesha sauti fupi au ndefu.

## Umuhimu wa kusanifisha tahajia

Matamshi ya maneno mengi ni tofauti kati ya wasemaji wa lugha fulani kutokana na lahaja au uzoefu wa maeneo au vikundi. Kama kila mtu anaandika jinsi anavyosikia mwenyewe matokeo ni magumu si rahisi kwa wengine kusoma matini haraka hadi kutoelewana kabisa. Kwa sababu hii taratibu ziliundwa kwa lugha zote kupatana kuhusu namna ya kuandika.

## Kamusi za mwongozo

Nchi nyingi huwa na taasisi ambako wataalamu hushughulika kazi hii na kutunga kamusi ambazo ni mwongozo kwa watumiaji wa lugha husika, hasa walimu, wanahabari na waandishi wa vitabu.

* kwa lugha ya Kiingereza kuna kamusi ya Oxford English Dictionary kwa ajili ya Kiingereza cha Uingereza na Merriam-Webster dictionary kwa ajili ya Kiingereza cha Marekani.

* kwa Kiswahili kuna kamusi zinazotolewa na Taasisi ya Taaluma ya Kiswahili kwenye Chuo Kikuu cha Dar es Salaam (hasa Kamusi ya Kiswahili sanifu) pamoja na Kamusi Kuu ya Kiswahili inayotolewa na Baraza la Kiswahili la Taifa nchini Tanzania kwa kushirikiana na mabaraza ya Kiswahili ya Kenya na Uganda.

## Mfano wa kuandika Kiswahili kabla ya usanifishaji

Ukurasa wa kwanza wa tafsiri ya Krapf iliyochapishwa mwaka 1840.
Zamani Kiswahili kiliandikwa kwa herufi za Kiarabu ambako hapakuwa na utaratibu wowote: kila mwandishi aliandika jinsi alivyoona sawa; kwa hiyo matini za Kiswahili cha kale zinaonyesha tofauti kubwa katika tahajia.

Matini ya kwanza ya Kiswahili iliyoandikwa kwa herufi za Kilatini ilikuwa tafsiri ya Biblia ya Ludwig Krapf aliyeandika hivi akitumia utaratibu wa matamshi ya Kiingereza pamoja na msamiati wa lahaja ya Mombasa:

Keetoo-o dja quanza
Mooanzo alioomba Mooigniazimoongo oowingo na n'tee.
(soma: *Kituo cha kwanza.*

*Mwanzo aliumba Mwenyezimungu uwingu na nchi.*)
Ni baadaye tu kwamba Krapf aliacha matamshi ya Kiingereza na kukaribia tahajia ya leo kwa kutumia matamshi ya Kijerumani. Katika miaka ya 1920/1930 kamati ya Inter-territorial Language (Swahili) committee iliweka misingi inayokubalika hadi leo kwa tahajia ya Kiswahili.

## Tanbihi

## Marejeo

* Sauti za Kiswahili, tovuti ya Paneli la Kiswahili

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Tahajia** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kichina

Eneo la lugha za Kichina
**Kichina** ni lugha za Wachina nchini China na kote duniani wanapoishi. Ni tawi kubwa la kundi la lugha za Kichina-Kitibet.

## Kundi ya lugha na lahaja

Hali halisi ni zaidi ya lugha moja bali ni kundi ya lugha na lahaja mbalimbali. Wakisema kikwao hawaelewani kati yao lakini tangu miaka 1000 wote walitumia mwandiko mmoja mwenye alama hizihizi. Mwandiko wa Kichina hutumia alama moja kwa neno lote kwa hiyo kila mtu anaelewa mwandiko hata akisoma na kutamka tofauti.

## Wasemaji

Idadi ya wasemaji wa lugha za Kichina ni takriban 1,200,000,000 au zaidi ya watu bilioni moja. Hadi mwanzo wa karne ya 20 tofauti kati ya lugha na lahaja illikuwa kubwa sana. Tangu mapinduzi ya China ya 1911 aina ya lugha rasmi imejengwa inayoitwa Kimandarini. Siku hizi inajadiliwa au angalau kueleweka kati ya idadi kubwa ya Wachina wote. Bado wasemaji wa lugha zote za Kichina huelewana kupitia mwandiko - kama ni wasomi.

## Lugha na lahaja kuu za Kichina

Wataalamu huhesabu kundi nne za lahaja ndani ya Kichina kwa jumla pamoja na idadi ya wasemaji:

* Guan (Mandarin) 北方話/北方话 or 官話/官话, (mnamo milioni 850)，
* Wu 吳/吴 (pamoja na Shanghai) (manmo milioni 90)，
* Yue (Cantonese) 粵/粤, (mnamo milioni 80)，
* Min 閩/闽, which includes Taiwanese, (mnamo milioni 50),
* Xiang 湘, (mnamo milioni 35),
* Hakka 客家 or 客, (mnamo milioni 35)，
* Gan 贛/赣, (mnamo milioni 20)

Mwandiko wa Kichina
## Mwandiko

Kichina huandikwa kwa alama zinazomaanisha neno moja si sillabi au herufi tu. Lakini maneno mengi ya Kichina yana silabi moja tu. Kamusi kubwa ya lugha ina alama zaidi ya 40,000- Wachina wasomi wenye elimu nzuri hujua takriban alama 6,000 hadi 7,000. Gazeti la kawaida hutumia alama 3,000. Serikali inasema mtu ajua kuandika na kusoma kama ameshika angalau alama 2,000.

Tangu mapinduzi ya Kichina ya 1949 serikali imesambaza alama zilizorahisishwa. Kuna pia mipango ya kulatinishi lugha yaani kuendeleza namna ya kuandika lugha kwa alfabeti ya Kilatini.

Kichina ilikuwa pia msingi wa mwandiko wa Korea na Japani.

## Viungo vya nje

* makala za OLAC kuhusu Kichina Ilihifadhiwa 11 Agosti 2015 kwenye Wayback Machine.
* lugha ya Kichina katika Glottolog
*
* I Love Chinese Learning Chinese Magazine
* Learn Chinese Ilihifadhiwa 19 Septemba 2021 kwenye Wayback Machine. Free Chinese Learning Lessons and mp3
* Free Chinese Character Input Software Ilihifadhiwa 7 Mei 2008 kwenye Wayback Machine. Google Pinyin Input Software
* Chinese Pinyin Ilihifadhiwa 1 Septemba 2021 kwenye Wayback Machine. a brief introduction to standard Chinese phonetic system

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kichina** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Aikido

Wachezaji wa Aikido.
**Aikido** (kwa Kijapani: 合気道) ni sanaa ya mapigano ulioanzishwa na Morihei Ueshiba na uliobeba falsafa na imani ndani yake. Mchezo huo ulianza kuchezwa katika nchi ya Japani mnamo mwaka 1920 kama mbinu za kujihami zenye kumfunza mpiganaji kuhusu maadili ya heshima na imani. Wachezaji wake wanaamini kabisa katika kuitengeneza jamii bora na si kujihami na kupigana na maadui tu.

## Tanbihi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya michezo bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu zaidi kuhusu **Aikido** kama historia yake, uenezi au kanuni zake? Labda unaona katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine habari zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Sapporo, Hokkaido

Mji wa Sapporo

|  |
| --- |
| Sapporo |
| Nchi | Japani |
| Kanda | Hokkaido |
| Mkoa | Hokkaido |
| **Idadi ya wakazi** |
|  - Wakazi kwa ujumla  | 1,884,939 |
| Tovuti:  www.city.sapporo.jp/city/
 |

**Sapporo** (札幌市) ndiyo mji mkuu katika mkoa wa Hokkaido. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2009, mji una wakazi wapatao milioni 1.9 wanaoishi katika mji huu.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Japani bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Sapporo, Hokkaido** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |