Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Uwezo wa kusoma na kuandika

Upatikanaji wa uwezo wa kusoma na kuandika (literacy rate) katika nchi za dunia.
Bili ya uuzaji wa mtumwa wa kiume na wa jengo huko Shuruppak, iliyoandikwa kwa Kisumeri mnamo 2600 KK.
**Uwezo wa kusoma na kuandika** (kwa Kiingereza: *literacy*) ni elimu muhimu katika jamii za kisasa.

Katika jamii za kijadi mawasiliano kati ya watu yalitokea hasa kwa njia ya kimdomo au njia nyingine za kuelewana uso kwa uso.

Lakini tangu kutokea kwa madola yanayounganisha watu wengi katika eneo kubwa habari muhimu huhifadhiwa kwa njia ya maandishi. Uwezo wa kusoma na kuandika umekuwa msingi kwa kushiriki kikamilifu katika jamii za aina hii.

Kwa kawaida watu hujifunza kusoma na kuandika katika shule.

Tamko la shirika la UNESCO lasema: “Kujua kusoma na kuandika ni haki ya kila mtu, jambo hilo linasaidia mtu kuwa na uwezo, na ni njia ya kumwezesha kupata maendeleo katika maisha yake binafsi na pamoja na watu wengine.”

## Viungo vya nje

* Uwezo wa kusoma na kuandika ni ufunguo kwa maendeleo endelevu Ilihifadhiwa 5 Januari 2016 kwenye Wayback Machine.
# Mofimu

**Mofimu** ni kipashio kidogo kuliko vyote katika lugha chenye maana ya kisarufi /kileksika. Mofimu katika sarufi ni jina la sehemu ndogo kabisa yenye kuwakilisha maana katika neno. Kipashio hiki hakiwezi kuvunjwavunjwa zaidi bila kupoteza maana. Mfano:

* "Analima" - A-na-lim-a

Neno analima lina mofimu nne ambazo hufungamana na kujenga neno analima. Kila moja ya mofimu hizi isimamapo pekee haina maana yoyote isipokuwa ina maana kisarufi ambayo humwezesha mwanaisimu kuchambua maana hiyo.

## Mifano ya jumla

* neno "msemaji" (nomino) lina mofimu nne ndani yake:
	+ "m" - ni mofimu ya ngeli nomino
	+ "sem" - ni kiini cha tendo
	+ "a" - inaonyesha nia
	+ "ji" - inaonyesha ubadilishaji wa kitenzi kuwa nomino ya mtendaji

* neno "nimefika" (kitenzi) lina pia mofimu nne ndani yake:
	+ "ni" - ni mofimu ya nafsi ya kwanza ya umoja
	+ "me" - ni mofimu ya wakati / halinjeo
	+ "fik" - ni kiini cha tendo / kitenzi
	+ "a" - inaonyesha nia / kiambishi tamati

## Aina za mofimu

Kuna aina kuu mbili za mofimu nazo ni:

* Mofimu huru
* Mofimu Tegemezi/Funge /Ambata

### Mofimu huru

Mofimu huru ni silabi moja au zaidi yenye maana kamili ya neno na inaweza kujisimamia bila msaada wa viambishi au silabi nyingine. Aghalabu mofimu huru huwa nomino, vivumishi au vielezi visivyochukua viambishi vya ngeli.
Kwa mfano:

* Daktari
* Ndoa
* Nyumba

### Mofimu tegemezi/funge/ambata

Mofimu tegemezi huhitaji viambishi au mofimu nyingine tegemezi ili kuleta maana iliyokusudiwa. Mofimu hizi hujumuisha hasa mzizi wa neno (au shina la kitenzi), vivumishi, nomino au vielezi ambavyo vinahitaji viambishi viwakilishi vya ngeli ili kutoa maana iliyokusudiwa.

Shina la kitenzi au mzizi wa neno au kiini cha kitendo ni sehemu ndogo zaidi inayosimamia kitenzi chenyewe bila mnyambuliko, nyakati au viambishi vinginevyo.

Viambishi ni mofimu tegemezi ya silabi moja inayowakilisha dhana fulani kama vile hali, ngeli, nafsi, wakati na kadhalika.

Kwa mfano
* *m-tangaz-a-ji*
* *wa-me-tu-sumbu-a*
* *wa-ku-lim-a*

* + **m** - mofimu ya ngeli ya M-WA kwa umoja
		- **tangaz** - mzizi wa neno, kiini cha kitendo cha kutangaza
			* **a** - kiishio cha kitenzi
				+ **ji** - inaonyesha kazi au mazoea

* **wa** - kiambishi kiwakilishi cha nafsi ya tatu
* **me** - kiambishi cha wakati timilifu
* **tu** - kiambishi kiwakilishi cha nafsi ya kwanza wingi - kitendewa/mtendwa
* **sumbu** - shina la kitendo cha kusumbua
* **a** - kiishio

## Marejeo

*
# Simu

Simu ya mezani
Simu za mikononi
Simujanja
**Simu** (kutoka Kiarabu سیم, sim, inayomaanisha "waya") ni kifaa cha elektroniki kinachotumika kwa mawasiliano ya mbali kwa kutumia sauti, ujumbe wa maandishi, au njia nyingine za kidijitali.

Ina uwezo wa kupokea na kutuma taarifa sehemu mbalimbali kupitia mtandao wa mawasiliano, kama vile simu za mkononi au simu za mezani. Simu pia inaweza kuwa na huduma nyingine kama kamera, kumbukumbu, na uwezo wa kupata mtandao wa intaneti, na hutumika kwa madhumuni mengi kama vile mawasiliano ya binafsi, kazi, au burudani.

Awali simu ilihitaji iunganishwe na nyaya, lakini leo hii inaweza kutumia redio. Hiyo inaitwa nyayatupu, siwaya au simu bila waya.

## Historia

Watu wengi wanaamini kuwa simu iligunduliwa mnamo 1876 na Alexander Graham Bell, Mskoti mwenye umri wa miaka 29 aliyeishi nchini Marekani. Lakini Mwitalia Antonio Meucci alianzisha matumizi ya simu toka mwaka wa 1871 hukohuko Marekani.

Tangu mwishoni mwa karne ya 20 kuna aina mpya ya simu iliyoenea ambayo ni simu za mikononi. Ingawa haistahili kweli kuitwa tena "simu" kwa maana asilia kwa sababu hakuna simu, ni aina ya mtambo wa mawasiliano uliosambaa haraka sana.

Katika nchi nyingi za Afrika simu hizi zina faida ya pekee kwa sababu zinaruhusu mawasiliano hata pale ambako nyaya za Posta hazifiki.

## Namba za simu

Kila simu inapaswa kuwa na namba ya pekee ikiunganishwa katika mtandao wa simu. Isipokuwa ofisi au kampuni inaweza kuwa na namba moja kwa simu zake zote halafu maungio ya simu ya ndani ambako ama mtu au mtambo unaunganisha simu za ndani na mtandao wa nje.

Kwa kawaida mtandao wa simu ndani ya nchi inagawiwa kwa maeneo. Maeneo haya yanaweza kugawiwa tena hadi ngazi ya mtandao wa mahali. Kila eneo linafikiwa kupitia namba ya eneo; ndani ya eneo inatosha kutumia namba ya simu yenyewe.

**Mfano:** simu ya namba 556677 iko mjini Dar es Salaam. Namba ya eneo la Dar es Salaam ni 022. Kufikia simu hii ndani ya eneo la Dar es Salaam inatosha kupiga 556677. Mtu anayetaka kuipigia kutoka Dodoma au Arusha anatangulia namba ya eneo na kupiga 022-556677.

Simu za mkononi huunganishwa katika mtandao mkubwa wa kitaifa kufuatana na kampuni inayotoa huduma kama vile Airtel, TIGO au TTC yenye mtandao wake wa pekee. Kwa teknolojia bila waya hakuna haja ya ugawaji wa kieneo. Lakini kwenye simu hizi ni lazima kutumia pia namba ya mtandao muda wote. Kwa kupiga simu ya kawaida kutoka simu ya mkononi ni lazima kutumia muda wote namba ya kieneo hata kama mwenye kupiga yuko mji uleule maana mitandao ni tofauti.

## Tazama pia

* Namba za simu Tanzania

## Marejeo

## Viungo vya nje

* Kikokotozi cha nambari ya simu kwa simu za kimataifa

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya teknolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu mada hiyo kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Historia ya China

Maeneo yaliyotawaliwa na nasaba mbalimbali katika urefu wote wa historia ya China.
**Historia ya China** inahusu eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Watu wa China lakini hasa maeneo yote yanayopakanwa na Nyanda za Juu za Tibet upande wa magharibi, Jangwa la Gobi upande wa kaskazini, Myanmar (Burma), Laos na Vietnam upande wa kusini- magharibi na bahari upande wa mashariki.

## Vyanzo

Jamii za kwanza zilizoendelea kuwa sehemu za utamaduni wa Kichina zilikalia bonde la Mto Huang He (Mto Njano). Kutoka hapa zilienea polepole zikiathiri makabila mengine. Wakati wa Nasaba ya Han (206 KK – 220 KK) , maeneo mengi ya china ya kihistoria yaliathiriwa tayari na utaaduni ulioanzishwa kwenye kaskazini. Kote hapa ilienea polepole lugha ya kimaandishi ya pamoja, imani kwa nguvu ya mbingu na mizimu na mtazamo wa pamoja kuhusu umuhmu wa matendo na sadaka maalumu zinazolenga kujenga upatanifu mzuri baina ya mbingu, mazingira asilia na binadamu.

Historia ya China hugawanyika katika vipindi vya nasaba za kifalme mbalimbali.
Vipindi muhimu zaidi ni kama ifuatavyo:

## Nasaba kabla ya maungano ya China

Kabla ya kuunganiswa kwa China kulikuwa na madola mbalimbali. Kati ya madola hayo kuna hasa nasaba tatu zilizoacha ushahidi wa kihistoria:

* Nasaba ya Xia (2200 KK – 1600 KK)
* Nasaba ya Shang (1570 KK – 1066 KK)
* Nasaba ya Zhou (1046 KK – 256 KK)
* Enzi ya milki zilizoshindana (475 KK - 221 KK)

Katika kipindi hicho yalitokea mabadiliko kutoka teknolojia ya mawe hadi bronzi na baadaye chuma. Misingi ya falsafa na dini ya Utao na pia Ukonfusio iliwekwa wakati wa Zhou.

## Nasaba tangu kuunganishwa kwa China

* Nasaba ya Qin (221 – 207 KK)
* Nasaba ya Han (206 KK – 220 BK)
* Kipindi cha milki tatu (220 – 280)
* Nasaba ya Jin (265 – 420)
* Kipindi cha nasaba za kusini na kaskazini (420 – 581)
* Nasaba ya Sui (581 – 618)
* Nasaba ya Tang (618 – 907)
* Nasaba tano na milki kumi (907 – 960)
* Nasaba ya Song (960 – 1279)
* Nasaba ya Yuan (1279 - 1368)
* Nasaba ya Ming (1368 - 1644)
* Nasaba ya Qing (1644 - 1911)

Utawala wa kifalme uliendelea hadi mapinduzi ya China ya 1911.

Baada ya kipindi cha vurugu, jamhuri ya China ilitawaliwa na chama cha Kuomintang chini ya rais Chiang Kai-shek.

Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia sehemu kubwa za nchi ilitwaliwa na Japani. Wakati huo Chama cha Kikomunisti cha China kiliandaa jeshi kikapambana na serikali ya Kuomintang na Japani pia.

Baada ya mwisho wa vita kuu Wakomunisti waliendelea kupingana na serikali na mwaka 1949 Kuomintang ilishindwa. Wakomunisti chini ya Mao Zedong walianza kutawala China Bara kama Jamhuri ya Watu wa China na Kuomintang walikimbilia kisiwa cha Taiwan walipoendelea kutawala kama "Jamhuri ya China".

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kihistoria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Historia ya China** kama enzi zake au matokeo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |