# Msumbiji

| **Jamhuri ya MsumbijiRepública de Moçambique** |
| --- |
|
Bendera

Nembo

 |
| **Wimbo wa taifa:Pátria Amada* |
|
Mahali pa Msumbiji |
| **Mji mkuuna mkubwa** | Maputo |
| **Lugha rasmi** | Kireno |
| **Lugha ya taifa** | Kimakhuwa, Kisena, Kitsonga, Kilomwe, Kiswahili |
|  • Rais | Daniel Chapo |
|  • Waziri Mkuu | Maria Benvinda Levy |
| **Historia** |
|  • Uhuru kutoka Ureno | 25 Juni 1975 |
|  • Vita vya Kiraia vya Msumbiji | 1977-1992 |
|  • Katiba ya sasa | 21 Desemba 2004 |
| **Eneo** |  |
|  • Jumla | km2 801,590 (ya 35) |
|  • Maji (asilimia) | 2.2% |
| **Idadi ya watu** |  |
|  • Kadirio la 2024 | 34,881,007 |
|  • Msongamano | 28.7/km2 |
| **PLT (PPP)** | Kadirio la 2023 |
|  • Jumla | ▲ $53.710 bilioni |
|  • Kwa kila mtu | ▲ $1,584 |
| **PLT (Kawaida)** | Kadirio la 2023 |
|  • Jumla | ▲ $21.936 bilioni (ya 128) |
|  • Kwa kila mtu | ▲ $647 |
| **HDI** (2022) | ▲ 0.461 **chini** |
| **Gini** (2019) |  50.4 |
| **Sarafu** | Metical ya Msumbiji (MZN) |
| **Majira ya saa** | UTCUTC+2 (CAT) |
| **Upande wa magari** | Kulia |
| **Msimbo wa simu** | +258 |
| **Jina la kikoa** | .mz |

**Msumbiji** ,rasmi **Jamhuri ya Msumbiji** ni nchi iliyoko Kusini mwa Afrika upande wa mashariki. Inapakana na Tanzania upande wa kaskazini, Malawi na Zambia kaskazini-magharibi, Zimbabwe upande wa magharibi, na Eswatini na Afrika Kusini upande wa kusini. Pia ina pwani ndefu kwenye Bahari ya Hindi upande wa mashariki. Msumbiji ina wakazi takriban milioni 33, na inashika nafasi ya 46 duniani kwa idadi kubwa ya watu. Ina eneo la takriban kilomita za mraba 801,590, na hivyo kuwa mojawapo ya nchi kubwa zaidi barani Afrika. Mji mkuu na jiji kubwa zaidi ni Maputo, ambalo ni kitovu cha kisiasa, kiuchumi, na kitamaduni cha nchi hiyo.

Msumbiji ni nchi yenye urithi wa kipekee unaochanganya tamaduni za Kiafrika na Kireno, matokeo ya karne nyingi za mwingiliano wa kihistoria. Mchanganyiko huu unaonekana katika lugha, vyakula, muziki, na mitindo ya maisha ya watu wake. Baada ya kupitia vipindi vya migogoro ya kisiasa baada ya uhuru, Msumbiji imekuwa ikijenga upya uchumi wake kupitia sekta kama kilimo, madini, nishati, na utalii wa kiikolojia. Nchi pia ina nafasi muhimu katika ushirikiano wa kikanda, ikiwa mwanachama wa mashirika kama SADC na Jumuiya ya Nchi Zinazozungumza Kireno (CPLP).

Jiografia ya Msumbiji ina mandhari mbalimbali zinazojumuisha tambarare za pwani, mabonde ya mito, nyanda za juu, na maeneo ya milima. Sehemu ya mashariki ya nchi ina tambarare pana za pwani kando ya Bahari ya Hindi, huku maeneo ya ndani yakipanda polepole hadi kufikia nyanda za juu na maeneo ya milima, hasa upande wa magharibi karibu na mipaka ya Zimbabwe na Malawi. Mito mikubwa kadhaa, ikiwemo Mto Zambezi, Mto Limpopo, na Mto Rovuma, inapita katika nchi hii, ikichangia katika kilimo, usafirishaji, na maisha ya watu. Hali ya hewa kwa ujumla ni ya kitropiki, ikiwa na msimu wa mvua kuanzia Novemba hadi Machi na msimu wa kiangazi kuanzia Aprili hadi Oktoba, ingawa hutofautiana kulingana na eneo, ambapo mvua ni nyingi zaidi kaskazini na kando ya pwani.

## Jiografia

Ramani ya Msumbiji
Tambarare ya pwani ni sehemu kubwa ya kusini mwa nchi, lakini kwenda kaskazini upana wake unapungua.

Nyuma ya tambarare nchi inapanda hadi kufika uwiano wa tambarare ya juu ya Afrika ya Kusini.

Milima mirefu zaidi inajulikana kama Inyanga yenye mita 2500 juu ya UB: iko katika jimbo la Tete inayopakana na Zimbabwe, Zambia na Malawi.

Mito iko mingi, mkubwa zaidi ukiwa ndio Zambezi, halafu Ruvuma mpakani kwa Tanzania, Save na Limpopo.

Ziwa la Nyassa ni sehemu ya mpaka na Malawi.

Umbo la eneo la nchi ni refu sana: ni kilomita 2000 kutoka mpaka wa Tanzania upande wa kaskazini hadi Maputo iliyoko karibu na Uswazi na Afrika Kusini.

Pwani ya Bahari Hindi ina urefu wa km 2.470.

Miji mikubwa zaidi ni Maputo (wakazi 1,080,277), Matola (wakazi 1,032,197), Nampula (wakazi 663,212) na Beira (wakazi 592,090).

## Historia

Wakazi wa kwanza wa Msumbiji huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani.

Katika karne ya 4 BK walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi ambao walimeza wakazi wa kwanza inavyothibitishwa na DNA.

Haijulikani ni lini ya kwamba wafanyabiashara Waarabu walianza kufika ufukoni na kujenga vituo na miji yao. Lakini utamaduni wa Waswahili ulifika hadi sehemu za mwambao wa Msumbiji. Hadi leo aina ya Kiswahili inazungumzwa kwenye visiwa vya Kirimba.

Mto wa Zambezi ilitumika kama njia ya mawasiliano na biashara kati ya Ufalme wa Mwene Mtapa (Zimbabwe) na wafanyabiashara wa pwani.

Taarifa za kimaandishi zinaanza na kufika kwa Wareno. Mwaka 1498 Vasco da Gama alifika akiwa njiani kuelekea Bara Hindi.

Baadaye Msumbiji ikawa koloni la Wareno hadi mwaka 1975 vita vya ukombozi vya miaka 1964-1974 vilipomalizika kwa ushindi.

Hata hivyo vilifuata vita vya wenyewe kwa wenyewe miaka 1977-1992.

## Demografia

Mwanamke na kinyago nchini Msumbiji.
Nchini Msumbiji kuna makabila mengi sana, kama vile Wamakua, Wanyungwe, Wayao, Wamakonde na Watsonga.

### Lugha

Kila kabila lina lugha yake, lakini lugha rasmi ni Kireno, ambacho kinaweza kuzungumzwa na 50.3% za wakazi, ingawa ni lugha ya nyumbani kwa 16.6% tu.

### Dini

Cathedral ya Beira
Upande wa dini, sensa ya mwaka 2017 ilikuta 59.2% ni Wakristo (hasa Waprotestanti na Wakatoliki, ambao ni 28.4%) na 18.9% ni Waislamu. 7.3% wanafuata dini asilia za Kiafrika au nyingine. Kumbe 13.9% hawana dini yoyote, kufuatana na kampeni ya Ukomunisti ya miaka 1979-1982.

## Tazama pia

* Demografia ya Afrika
* Mikoa ya Msumbiji
* Orodha ya lugha za Msumbiji
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa

## Marejeo

* Abrahamsson, Hans *Mozambique: The Troubled Transition, from Socialist Construction to Free Market Capitalism* London: Zed Books, 1995
* Cahen, Michel *Les bandits: un historien au Mozambique*, Paris: Gulbenkian, 1994
* Gengenbach, Heidi. Binding Memories: Women as Makers and Tellers of History in Magude, Mozambique. Columbia University Press, 2004. Entire Text Online
* Mwakikagile, Godfrey, *Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent*, First Edition, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9
* Mwakikagile, Godfrey, *Nyerere and Africa: End of an Era*, Third Edition, New Africa Press, 2006, "Chapter Seven: "The Struggle for Mozambique: The Founding of FRELIMO in Tanzania," pp. 206–225, ISBN 978-0-9802534-1-2
* Newitt, Malyn *A History of Mozambique* Indiana University Press. ISBN 1-85065-172-8
* Pitcher, Anne *Transforming Mozambique: The politics of privatisation, 1975–2000* Cambridge, 2002
* Varia, "Religion in Mozambique", *LFM: Social sciences & Missions* No. 17, December 2005

## Viungo vya nje

Serikali
* (Kireno) Serikali ya Msumbiji Ilihifadhiwa 9 Mei 2007 kwenye Wayback Machine.
* Republic of Mozambique Ilihifadhiwa 19 Julai 2014 kwenye Wayback Machine. Official Government Portal
* Instituto Nacional de Estatística National Statistical Office
* Chief of State and Cabinet Members Ilihifadhiwa 26 Oktoba 2009 kwenye Wayback Machine.

Habari
* News From Mozambique Ilihifadhiwa 21 Mei 2015 kwenye Wayback Machine. from Notícias Moçambique

Taarifa za jumla
* Mozambique Country Report Ilihifadhiwa 19 Januari 2014 kwenye Wayback Machine.
* Country Profile from BBC News
* Mozambique entry at *The World Factbook*
* Mozambique Ilihifadhiwa 26 Oktoba 2008 kwenye Wayback Machine. from *UCB Libraries GovPubs*
* Msumbiji katika Open Directory Project
* Wikimedia Atlas of Mozambique
* Key Development Forecasts for Mozambique from International Futures

Asasi zisizolenga faida
* UNICEF Mozambique UNICEF Mozambique
* Hungarian Peacekeepers in Africa and a Hungarian Perspective on the UN Mission in Mozambique

Utalii
* Niassa Reserve Ilihifadhiwa 21 Septemba 2011 kwenye Wayback Machine. Niassa National Reserve official website
* Msumbiji - taswira

Afya
* The State of the World's Midwifery: Mozambique Country Profile