Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Marseille

|  |
| --- |
| Jiji la Marseille |
| Jiji la Marseille
Mahali pa mji wa Marseille katika Ufaransa |
| Majiranukta: ﻿ / ﻿ |
| Nchi | Ufaransa |
| Mkoa | Provence-Alpes-Côte d'Azur |
| Wilaya | Bouches-du-Rhône |
| **Idadi ya wakazi** |
|  - Wakazi kwa ujumla  | 855,393 |
| Tovuti:  www.marseille.fr
 |

Mji wa Marseille
bendera
Nembo ya mji.
**Marseille** (kwa Kioksitania: **Marselha**) ndiyo mji mkuu wa mkoa wa Provence-Alpes-Côte d'Azur, kusini mwa Ufaransa.

Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2013, mji una wakazi wapatao milioni 1.7 wanaoishi katika mji huu.

Mji uko mita 0-640 juu ya usawa wa bahari.

## Viungo vya nje

* Tovuti rasmi Ilihifadhiwa 21 Februari 2016 kwenye Wayback Machine. (Kifaransa)
* Official tourism website
* Photographs of Marseille Ilihifadhiwa 26 Julai 2007 kwenye Wayback Machine.
* Interactive virtual tour Ilihifadhiwa 7 Februari 2016 kwenye Wayback Machine.
* Metro public transport Ilihifadhiwa 4 Aprili 2008 kwenye Wayback Machine.
* AncientWorlds.net Massilia Ilihifadhiwa 8 Februari 2007 kwenye Wayback Machine.
* Extensive *Creative Commons* phototeque of Marseille and its environs Ilihifadhiwa 10 Februari 2009 kwenye Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Ufaransa bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Marseille** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Mzingo (jiometria)

Mzingo wa duara
**Mzingo** ni mstari wa nje wa umbo la kijiometria kama vile duara, pembetatu au mstatili.

Katika fani ya astronomia mzingo au njia mzingo inataja pia obiti yaani njia ya gimba la angani kama sayari ya kuzunguka jua au mwezi kuzunguka sayari yake kwa sababu njia hii inafanana na mzinga wa duaradufu.

## Tazama pia

* Obiti

## Viungo vya Nje

* Numericana - Circumference of an ellipse
* Circumference of a circle With interactive applet and animation

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Mzingo (jiometria)** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Fahrenheit

Thermomita inayoonyesha vizio vya Fahrenheit na Selsiasi wakati moja
     Nchi ambako bado wanatumia Fahrenheit.
     Nchi zinazotumia Fahrenheit pamoja na Selsiasi.
     Nchi zinazotumia Selsiasi.
**Fahrenheit** (kikamilifu **vizio vya Fahrenheit**) ni kipimo cha halijoto. Alama yake ni **°F**.

Skeli ya Fahrenheit ilibuniwa 1724 na mwanafizikia Mjerumani Daniel Gabriel Fahrenheit. Ilikuwa skeli ya kupima halijoto iliyotumiwa sana duniani lakini wakati wa karne ya 20 skeli ya Selsiasi ilichukua nafasi yake kwa sababu inalingana na vipimo sanifu vya kimataifa. Leo hii Fahrenheit hutumiwa hasa Marekani na nchi chache nyingine kama Belize.

Kwenye skeli ya Fahrenheit kiwango cha kuganda kwa maji ni 32 °F na kiwango cha kuchemka kwa maji ni 212 °F. Kwa hiyo kuna vizio 180 kati ya halijoto ya maji kuganda na kuchemka. Sifuri ya Fahrenheit inalingana na −17,8 °C kwenye skeli ya Selsiasi.

## Mifano

* Maji huganda kwa 32 °F na kuchemka kwa 212 °F.
* Chumba kwa kawaida kinatakiwa kuwa na 70 °F.
* Halijoto ya mwili wa kibinadamu uwa na 98.6 °F.
* Sifuri halisi iko kwa –459.67 °F.

## Tazama pia

* Kelvini
* Selsiasi
# Sagittarius A*

Picha ya kwanza ya **Sagitarius A\ iliotolewa Mei, 2022.
**Sagittarius A\, kwa ufupi **Sgr A\ ni shimo jeusi katika kiini cha galaksi ya Njia nyeupe, lenye tungamo wa takriban milioni 4.3 wa Jua. Iko karibu na mpaka wa makundinyota ya Mshale na Nge, karibu 5.6° kusini mwa njia ya Jua, karibu na Fungu la Kipepeo (M6) na Shaula (λ Scorpii).

Kitu hicho ni chenye kung'aa sana, na chanzo cha redio za angani na chenye mchanganyiko mkubwa wa mahala pamoja. Jina Sagittarius A\* linafuata kutokana na sababu za kihistoria. Mwaka 1954 John D. Kraus, Hsien-Ching Ko, na Sean Matt waliorodhesha vyanzo vya redio walivyovitambulika kwa darubini ya redio ya Chuo Kikuu cha Ohio State katika 250 MHz (mawimbi ya redio). Vyanzo hivyo vilipangwa na kundi la nyota na barua waliyopewa ilikuwa haielewwki, huku A ikiashiria chanzo cha redio angavu zaidi ndani ya kundi hilo. Asterisk ni kwa sababu ugunduzi wake ulichukuliwa kuwa "wa kusisimua", sambamba na nomenclature kwa atomi za hali ya kusisimua ambazo zinaonyeshwa na asterisk (kwa mfano hali ya kusisimua ya Helium ingekuwa He\*). Asterisk ilipewa (andikwa na\_) na Robert L. Brown, mwaka 1982, ambaye alielewa kuwa uzalishaji mkubwa wa mawimbi redio kutoka katikati ya galaksi ulionekana ni kutokana na compact nonthermal radio object (kitu chenye mgandamizo mkubwa ya mawimbi redio).

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Sagittarius A\ kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Geji sanifu

Rangi ya buluu inaonyesha nchi ambako karibu njia zote za reli hutumia geji sanifu.
**Geji sanifu** (kwa Kiingereza: *standard gauge* ) ni geji (yaani kipimo cha umbali kati ya pau mbili za njia ya reli) inayotumika zaidi duniani. Takriban asilimia 55 za njia zote za reli duniani zinatumia geji hii yenye upana wa milimita 1,435.

Hasa njia zote za reli ya mkasi mkubwa (isipokuwa Urusi, Uzbekistan na Ufini) hutumia geji sanifu.

## Geji sanifu katika Afrika ya Mashariki

Reli za Afrika ya Mashariki zilianzishwa wakati wa ukoloni kabla ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia na wakati ule geji nyembamba ya mita 1 ilichaguliwa kwa kusudi la kupunguza gharama za ujenzi. Njia ya TAZARA pekee kati ya Dar es Salaam na Zambia ina upana wa milimita 1067 ambayo ni kawaida ya mtandao wa Afrika ya Kusini.

Tangu miaka ya 2000 hivi ilionekana ya kwamba hali ya miundombinu ya reli hizi ilichakaa mno na kuanzia mwaka 2004 mipango ilianza ya kutengeneza upya reli katika Afrika ya Mashariki. Mpango Mkuu wa Usafiri wa Reli katika Afrika ya Mashariki (East African Railway Master Plan) ulikuwa tayari mwaka 2009 ukipendekeza njia mpya za geji sanifu (zilizokuwa maarufu kwa kifupi chake "SGR", yaani standard gauge rail) za kuunganisha Kenya na Uganda, Ethiopia na Sudan Kusini, halafu Tanzania na Burundi na Rwanda hadi Uganda.

Reli ya SGR itaruhusu treni za mkasi mkubwa zaidi jinsi ilivyo sasa. Inaruhusu pia mabehewa kubeba mizigo mizito zaidi na hivyo kuongeza kiasi cha mzigo kwa kila behewa.

### Reli ya SGR Kenya

Reli ya SGR ya Kenya ilianza kujengwa Kenya mwana 2011 ambako njia ya SGR kati ya Mombasa na Nairobi ilifunguliwa mwezi Juni 2017. Njia hii inatarajiwa kuendelea hadi Kisumu kupitia Naivasha na hatimaye hadi Malaba kwenye mpaka wa Uganda.

### Reli ya SGR Tanzania

Tazama makala kuu Reli ya SGR Tanzania

Mwaka 2017 ulianza ujenzi wa awamu ya kwanza ya njia ya SGR nchini Tanzania inayolenga kuunganisha Dar es Salaam na Morogoro. Njia hii inatarajiwa kuendelea hadi Mwanza na hatimaye hadi Burundi.

Tarehe 14 Juni 2024 treni ya kwanza ilisafiri toka Dar es Salaam hadi Morogoro, tangu saa 12:01 asubuhi hadi 1:55 asubuhi. Ilikuwa na mabehewa 14 na abiria 600-700 hivi.

## Marejeo
# Luzern

Baadhi ya picha zinazoonesha mji wa Luzern.
**Luzern** ni jiji katikati mwa Uswisi, katika sehemu inayozungumza Kijerumani.

Luzern ni mji mkuu wa jimbo la Luzern na sehemu ya wilaya ya jina hilohilo moja.

Ikiwa na idadi ya watu takribani 82,000, Luzern ni mji wenye watu wengi zaidi katika Uswisi ya Kati, na kitovu cha uchumi, uchukuzi, utamaduni, na vyombo vya habari katika mkoa huo.

Eneo la miji la jiji lina manispaa na miji 19 yenye idadi ya watu wapatao 220,000.

## Tazama pia

* Orodha ya miji ya Uswisi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Uswisi bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Luzern** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Oksidi

Kiini cha kitengo cha rutile, oksidi muhimu ya titani. Vituo vya Ti(IV) ni vya kijivu; vituo vya oksijeni ni nyekundu. Ona kwamba oksijeni huunda vifungo vitatu kwa titani na titani huunda vifungo sita vya oksijeni.

**Oksidi** ni kampaundi ya kikemia yenye angalau atomu 1 ya oksijeni pamoja na angalau atomu moja ya elementi nyingine.

Mifano ya oksidi ni pamoja na:

* Maji (oksidi ya hidrojeni) (H2O)
* Kutu (oksidi ya chuma) (Fe2O3)
* Dioksidi kabonia (CO2)
* Monoksidi kabonia (CO)
* Oksidi ya alumini (Al2O3)

Metali nyingi hupatikana kama mitapo ambamo metali kama chuma ina umbo la oksidi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kemia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Oksidi** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Ukanda wa Van Allen

Ukanda wa Van Allen.
Uga sumaku wa Dunia ni kinga dhidi ya mnururisho wa upepo wa Jua.
**Ukanda wa Van Allen** (kwa Kiingereza *Van Allen belt, Van Allen radiation belt*) ni eneo linaloviringisha Dunia katika anga-nje (yaani nje ya angahewa). Unafanywa na chembe atomia hasa protoni na elektroni zilizoshikwa na uga sumaku wa Dunia.

Jina linatokana na mwanafizikia James Van Allen kutoka Marekani aliyeongoza utafiti wa ukanda huu wa mnururisho katika miaka ya 1950.

Ukanda wa Van Allen una sehemu mbili:

* ukanda wa ndani uko hasa juu ya latitudo za kati, yaani karibu na ikweta, kwenye kimo cha kilomita 700 hadi 2000 juu ya uso wa ardhi ukishikwa hasa na protoni
* ukanda wa nje ni mpana zaidi, kwenye kimo cha kilomita 15,000 hadi 25,000 ukifanywa hasa na elektroni

Chembe hizo huwa na chaji ya umeme hasi wala chanya. Hivyo vinavutwa na nguvu ya usumaku wa Dunia baina ya ncha mbili za uga wake. Kwa njia hii ugasumaku wa Dunia unazuia sehemu kubwa ya chembe hizi kufika kwenye uso wa ardhi na hii ni kinga dhidi ya mnururisho unaoweza kuhatarisha viumbehai duniani kutokana na nishati kubwa inayoshikwa nazo.

Asili ya chembe hizo ni: kwa upande mmoja upepo wa Jua (mkondo wa chembe kutoka Jua) na kwa upande mwingine atomi zinazopigwa na miale ya mnunurisho wa mialimwengu (ing. cosmic rays) na kupasuliwa.

Sayari nyingine kama Mshtarii (Jupiter) na Zohali (Saturn) huwa pia na ukanda wa mnururisho wa kufanana.

Ilhali uga sumaku ni dhaifu zaidi karibu na ncha za Dunia, basi chembe zenye chaji vinaweza kuingia katika angahewa na kusababisha hapa mianga ya aurora.

Kiwango cha mnururisho ndani ya ukanda wa Van Allen ni hatari kwa watu na pia mitambo, hivyo satelaiti nyingi na pia vituo vya angani kama MIR na Kituo cha Anga cha Kimataifa ISS vinazunguka dunia kwa obiti zinazobaki chini ya ukanda huu.

## Viungo vya nje

* Van Allen radiation belts, tovuti ya science.howstuffworks.com
* Trapped radiation, tovuti ya NASA
* RADIATION PROTECTION AND INSTRUMENTATION, tovuti ya NASA

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Ukanda wa Van Allen** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Chamko la volkeno

Mlipuko wa Ol Doinyo Lengai, mkoani Arusha, mwaka 1966.
Mlipuko wa Mount St. Helens (Marekani) mwaka 1980.
**Chamko la volkeno** hutokea kama lava (zaha) na gesi kutoka vilindi vya ganda la Dunia zinatoka nje ya ardhi. Kutegemeana na tabia ya magma (mwamba wa joto katika hali ya kiowevu) na mazingira chamko hilo linaweza kuwa kama mlipuko au kama kumwaga kwa lava ya moto inayosambaa kwa utaratibu zaidi.

Volkeno hupatikana hasa pale ambapo vipande vya ganda la dunia vinaachana au kusukumana. Kuna pengo ambako magma joto kutoka ndani ya dunia inapanda juu kufika usoni mwake. Volkeno hutokea pia juu ya sehemu ya joto (kiing.*hotspot*) inayopanda juu kutoka kiini cha Dunia kupitia koti la Dunia.

Pale ambapo lava inatoka ardhini inapoa na kuganda; hivyo inajenga ukuta kuviringisha shimo linapotoka; kwa njia hiyo kutoka kwa lava inaweza kujenga milima inayokua na kuwa mirefu yenye njia ya lava ndani yake.

Volkeno nyingi hutoa zaha yake mara kwa mara. Hii inawezekana kama njia ya kasoko yake ni wazi. Aina hiyo ya volkeno inaweza kuachana na nguvu yake mara kwa mara. Haielekei kuwa na mlipuko mkali sana isipokuwa kama maji yameingia katika chumba cha magma *(soma chini)*.

Kama volkeno imelala kwa muda mrefu njia ya kasoko yake inafungwa kwa sababu zaha ndani yake imeganda kuwa mwamba imara. Ikitokea ya kwamba joto la chini linaongezeka tena magma inaanza kupanda juu lakini haiwezi kutoka nje. Inakwama chini ya volkeno na shindikizo ndani yake linaongezeka. Kama shindikizo linazidi husababisha mlipuko na kutoka ghafla kwa lava (zaha) na gesi nyingi mara moja. Ukali unaongezeka kama maji ya chini ya ardhi yanaingia katika chumba cha magma chini ya volkeno.

Milipuko mikubwa ya aina hiyo iliwahi kurusha mlima wote hewani kwa mfano mlima wa Krakatau mwaka 1883 BK. Mlima wenye urefu wa mita 813 juu ya UB ulipotea kabisa pamoja na kisiwa chake.

Ukitokea baharini mlipuko unaweza kusababisha mawimbi makubwa ya tsunami yanayofyeka mwambao.

Hatari nyingine ya milipuko ni kiasi kikubwa cha gesi na majivu pamoja na tefra, yaani mawe na miamba ya moto. Gesi na majivu yenye halijoto hadi 800 °C zinaweza kusambaa haraka sana zikiteketeza kila kitu njiani. Pia gesi zinazotoka zinaweza kuwa za sumu. Wakati wa mlipuko wa Vesuvio watu wengi wa Pompei waliuawa na gesi pamoja na majivu.

Milipuko inaweza kutokea sambamba na tetemeko la ardhi.
# Fiona Harvey

**Fiona Clare Harvey** ni mwanahabari wa mazingira katika gazeti la Uingereza la The Guardian. Awali alifanya kazi kwa gazeti la Financial Times kwa zaidi ya miaka kumi.. Ameshinda tuzo mbalimbali zikiwemo: Mwanahabari wa mwaka wa Tuzo za Mazingira na Vyombo vya Habari wa Uingereza, na tuzo ya Chama cha Wanahabari wa Kigeni kwa Hadithi ya Mwaka ya Mazingira (mara mbili). Mnamo mwaka 2020, alijumuishwa katika orodha ya BBC Woman's Hour ya wanawake nchini Uingereza wanaosaidia zaidi mazingira.

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mtu huyo bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Fiona Harvey** kama wasifu wake, habari za maisha au kazi yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# William Wordsworth

William Wordsworth
**William Wordsworth** (7 Aprili 1770 – 23 Aprili 1850) alikuwa mwandishi na mshairi muhimu wa karne ya 19 nchini Uingereza. Maandiko yake yahesabiwa kati ya fasihi ya kiromantiki na amesifiwa hasa kwa shairi ya "The Prelude" *(= Utangulizi)*.

## Maisha yake

Alizaliwa kama mtoto wa mwanasheria akasoma kwenye chuo kikuu cha Cambridge. Alipokuwa mwanafunzi alipenda habari za mapinduzi ya Ufaransa akatembelea nchi hii mwaka 1890. Baadaye alichukia siasa ya mapinduzi Wafaransa walipovamia Uswisi mwaka 1798 akaendelea kusimama upande wa watetezi wa utaratibu wa kale.

Tangu 1793 alianza kutoa shairi zake zilizopendwa na wasomaji.

1805 alimwoa Mary Hutchinson akazaa naye watoto 5.

Akaendelea kuwa maarufu na mwaka 1843 akapokea cheo cha mshairi rasmi wa mfalme.

## Maandiko muhimu

* *Lyrical Ballads, with a Few Other Poems* (1798)
* *Lyrical Ballads, with Other Poems* (1800)
* *Poems, in Two Volumes* (1807)
* *The Excursion* (1814)
* *Ecclesiastical Sketches* (1822)
* *The Prelude* (1850, posthumous)

## Marejeo ya Nje

* M. H. Abrams, mhr. (2000). *The Norton Anthology of English Literature: Volume 2A, The Romantic Period (7th ed.)*. New York: W. W. Norton & Company, Inc. ISBN 0-393-97568-1.
* Stephen Gill, mhr. (2000). *William Wordsworth: The Major Works*. New York: Oxford University Press, Inc. ISBN 0-19-284044-4.

 Wikiquote ina mkusanyiko wa dondoo kuhusu: William Wordsworth
### Viungo vingine

* Short biographical sketch by Glenn Everett
* Worsworth's links with Claines, Worcester
* Wordsworth and the Lake District
* Wordsworth's Grave
* A Wordsworth FAQ by Thomas C. Gannon
* Biography and Works
* Wordsworth and the Lake District Ilihifadhiwa 22 Juni 2007 kwenye Wayback Machine.
* The Wordsworth Trust
* Romantic Circles -- Excellent Editions & Articles on Wordsworth and other Authors of the Romantic period Ilihifadhiwa 28 Februari 2011 kwenye Wayback Machine.

### Maandiko ya Wordsworth mtandaoni

* en:wikisource
* Bartleby.com's complete poetical works by Wordsworth
* Selected Poems by W.Wordsworth
* Biography and Works
* Works by William Wordsworth katika Project Gutenberg
* Poetry Archive: 166 poems of William Wordsworth
* To Toussaint Louverture - poem by William Wordsworth Ilihifadhiwa 23 Februari 2006 kwenye Wayback Machine.
* Extensive Information on Wordsworth's Poem,  *Lines Written a Few Miles above Tintern Abbey* Ilihifadhiwa 11 Machi 2005 kwenye Wayback Machine.
# Galileo (kipimaanga)

Galileo mbele ya Mshtarii na Io kwa macho ya msanii.
Njia ya *Galileo* kwenda Mshtarii na kuizunguka
       *Galileo* ·      Mshtarii ·      Dunia ·      Zuhura ·      951 Gaspra.
**Galileo** ilikuwa kipimaanga kilichorushwa na NASA mwaka 1989 kwa shabaha ya kufanyia utafiti sayari ya Mshtarii (Jupiter) na miezi yake. Iligundua sayari ya Jupita na mwezi wake. Ilifika Mshtarii mnamo 1995.

Sehemu ya kwanza ya kipimaanga ilitengwa kwenye Julai 1995 na kuelekea Mshtarii. Ikafika kwenye Desemba 1995 ikaingia katika angahewa ambako iliweza kukusanya data kwa dakika 57 hadi kuharibika.

Sehemu kuu ikaingia katika obiti ya Mshtarii ikazunguka muda wa miezi 9 ikashuka kwenye angahewa ya sayari ambako iliangamizwa mnamo 21 Septemba 2003.

Jina lilichaguliwa kwa kuheshimu Galileo Galilei, mmoja kati ya wanaastronomia bora wa nyakati zote.

## Marejeo
# 1764

Lango la Historia | Lango la Biografia | Karibuni | Orodha ya Miaka

◄ |
Karne ya 17 |
**Karne ya 18**
| Karne ya 19
| ►

◄ |
Miaka ya 1730 |
Miaka ya 1740 |
Miaka ya 1750 |
**Miaka ya 1760**
| Miaka ya 1770
| Miaka ya 1780
| Miaka ya 1790
| ►

◄◄ |
◄ |
1760 |
1761 |
1762 |
1763 |
**1764**
| 1765
| 1766
| 1767
| 1768
| ►
| ►►

Makala hii inahusu mwaka **1764 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio

## Waliozaliwa

**Mwaka 2026 katika kalenda nyingine**| Kalenda ya Gregori | 2026 *MMXXVI* |
| Kalenda ya Kiyahudi | 5786 – 5787 |
| Ab urbe condita (Roma ya Kale) | 2779 |
| Kalenda ya Ethiopia | 2018 – 2019 |
| Kalenda ya Kiarmenia | 1475 ԹՎ ՌՆՀԵ |
| Kalenda ya Kiislamu | 1448 – 1449 |
| Kalenda ya Kiajemi | 1404 – 1405 |
| **Kalenda za Kihindu** |  |
| - *Vikram Samvat* | 2081 – 2082 |
| - *Shaka Samvat* | 1948 – 1949 |
| - *Kali Yuga* | 5127 – 5128 |
| Kalenda ya Kichina | 4722 – 4723 乙巳 – 丙午 |

## Waliofariki

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 1764
# 21 Februari

Tarehe **21 Februari** ni siku ya hamsini na mbili ya mwaka. Mpaka uishe zinabaki siku 313 (314 katika miaka mirefu).

## Matukio

* 1281 - Uchaguzi wa Papa Martin IV
* 1952 - Wanafunzi wa chuo kikuu wa Dhaka (Bangladesh) wanafanya maandamano kwa ajili ya lugha ya Bangla, na wengine wao wanauawa na polisi kwa kupigwa risasi
* 2008 - Sherehe ya Siku ya Kimataifa ya Lugha ya Mama pia hufungulia rasmi Mwaka wa Lugha wa Kimataifa

## Waliozaliwa

* 1801 - John Henry Newman, askofu Mkatoliki kutoka Uingereza
* 1895 - Henrik Dam, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1943
* 1907 - W. H. Auden, mshairi kutoka Uingereza na Marekani
* 1989 - Corbin Bleu, mwigizaji wa filamu na mwanamuziki kutoka Marekani

## Waliofariki

* 1072 - Petro Damian, O.S.B.Cam., askofu na mwalimu wa Kanisa kutoka Italia
* 1513 - Papa Julius II
* 1677 - Baruch Spinoza, mwanafalsafa wa Uholanzi
* 1730 - Papa Benedikt XIII
* 1846 - Ninko, Mfalme Mkuu wa 120 wa Japani (1817-1846)
* 1926 - Heike Kamerlingh Onnes, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1913
* 1941 - Frederick Banting, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1923
* 1968 - Howard Walter Florey, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1945
* 1984 - Mikhail Sholokhov, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi mwaka wa 1965
* 1999 - Gertrude Elion, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1988

## Sikukuu

* Tarehe 21 Februari tangu mwaka wa 2000 husherehekewa rasmi na nchi zote zilizojiunga na UNESCO kama Siku ya Kimataifa ya Lughamama
* Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu za watakatifu Petro Damiani, Eustasi wa Antiokia, Jermano na Randoaldo, Robati Southwell n.k.

## Viungo vya nje

* BBC: On This Day

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kihistoria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **21 Februari** kama enzi zake au matokeo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Afrika ya Magharibi

Afrika ya Maghribi (Kanda ya UM); Maghrib
**Afrika ya Magharibi** ni ukanda wa magharibi kwenye bara la Afrika.

Kwa kawaida huhesabiwa humo nchi zilizo kati ya jangwa la Sahara na Bahari ya Atlantiki. Upande wa mashariki ukanda huu unaishia kwenye mstari kati ya mlima Kamerun na ziwa Chad.

Katika lugha ya Kiarabu nchi za Afrika ya kaskazini-magharibi zinaitwa "Maghrib" yaani "Magharibi" lakini ni sehemu ya ukanda wa Afrika ya Kaskazini.

Ukanda wa Afrika ya Kakazini ya UM una nchi 16 zifuatazo pamoja na visiwa vya Kiingereza vya Saint Helena:

Nchi za Afrika Magharibi| Bendera | Nchi | Mji Mkuu | Lugha Rasmi | Ukubwa wa Eneo (km²) | Jiji Kubwa Zaidi | Idadi ya Watu (makadirio) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Benin | Porto-Novo | Kifaransa | 114,763 | Cotonou | 13.7 milioni |
|  | Burkina Faso | Ouagadougou | Kifaransa | 272,967 | Ouagadougou | 22.1 milioni |
|  | Cape Verde | Praia | Kireno | 4,033 | Praia | 0.6 milioni |
|  | Côte d'Ivoire | Yamoussoukro | Kifaransa | 322,463 | Abidjan | 29.4 milioni |
|  | Gambia | Banjul | Kiingereza | 10,689 | Serekunda | 2.8 milioni |
|  | Ghana | Accra | Kiingereza | 238,535 | Accra | 34.1 milioni |
|  | Guinea | Conakry | Kifaransa | 245,857 | Conakry | 14.2 milioni |
|  | Guinea-Bissau | Bissau | Kireno | 36,125 | Bissau | 2.1 milioni |
|  | Liberia | Monrovia | Kiingereza | 111,369 | Monrovia | 5.5 milioni |
|  | Mali | Bamako | Kifaransa | 1,240,192 | Bamako | 23.3 milioni |
|  | Mauritania | Nouakchott | Kiarabu | 1,030,700 | Nouakchott | 4.9 milioni |
|  | Niger | Niamey | Kifaransa | 1,267,000 | Niamey | 27.2 milioni |
|  | Nigeria | Abuja | Kiingereza | 923,769 | Lagos | 230 milioni |
|  | Senegal | Dakar | Kifaransa | 196,722 | Dakar | 18.3 milioni |
|  | Sierra Leone | Freetown | Kiingereza | 71,740 | Freetown | 8.9 milioni |
|  | Togo | Lomé | Kifaransa | 56,785 | Lomé | 8.8 milioni |
# Lahaja sanifu

**Lahaja sanifu** (au **lugha sanifu**) ni lahaja ambayo imeteuliwa kutoka lahaja nyingine kutumika kwa upana zaidi kuliko lahaja za kawaida. Lahaja sanifu hutumika hasa kwa mawasiliano baina ya wasemaji wa lahaja tofauti za lugha moja; tena, hutumika katika shughuli zilizo rasmi. Ili kuwa sanifu, lahaja teule hufanyiwa marekebisho madogomadogo upande wa matamshi, sarufi na semantiki. Marekebisho hayo yanawezekana kutokea bila watu kujua.

## Marejeo

* TUKI 1990, "Kamusi Sanifu ya Isimu na Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam
* Massamba, David 2004, "Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam
* Buliba, Aswani, Kimani Njogu & Alice Mwihaki 2006, "Isimujamii kwa Wanafunzi wa Kiswahili", Nairobi: The Jomo Kenyatta Foundation

## Tazama pia

* Lango la lugha

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Lahaja sanifu** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |