Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Asubuhi

Yosemite Valley wakati wa asubuhi.
**Asubuhi** (kutoka Kiarabu: صباح) ni kipindi cha siku ambacho kinaleta mwanga wa kwanza wa mchana baada ya giza la usiku.

Kwa binadamu na wanyama wengi ndio wakati wa kuamka kwa kutoka usingizini ili kuanza shughuli mbalimbali.

Katika dini mbalimbali, ni wakati muhimu wa sala.
# Alasiri

Pwani ya Atlantiki wakati wa alasiri.
**Alasiri** (kutoka Kiarabu) ni kipindi cha mchana kati ya adhuhuri na jioni, wakati ukali wa mwanga wa jua unapozidi kupungua.

Kwa kawaida wakati huo kwa binadamu unafuata mlo: hivyo utendaji wake unapungua pamoja na umakinifu wake. Ndiyo sababu ajali nyingi huwa zinatokea wakati huo.

Dini mbalimbali zenye ratiba ya sala, kwa mfano Ukristo na Uislamu, zina kipindi maalumu kwa alasiri.

## Marejeo

* Aggarwal, Anjali; Upadhyay, Ramesh (2013). *Heat Stress and Animal Productivity*. Springer Publishing. ISBN 978-8-132-20879-2. `{{cite book}}`: Invalid `|ref=harv` (help)
* Blaskovich, Jim (2011). *Social Psychophysiology for Social and Personality Psychology*. ISBN 978-0-85702-405-3. `{{cite book}}`: Invalid `|ref=harv` (help)
* Ekirch, A. Roger (2006). *At Day's Close: Night in Times Past*. W. W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-32901-8. `{{cite book}}`: Invalid `|ref=harv` (help)
* McCabe, Paul T. (2004). *Contemporary Ergonomics*. CRC Press. ISBN 0-8493-2342-8. `{{cite book}}`: Invalid `|ref=harv` (help)
* Ray, James T. (1960). *Human Performance as a Function of the Work–Rest Cycle*. National Academy of Sciences. `{{cite book}}`: Invalid `|ref=harv` (help)
* Refinetti, Roberto (2006). *Circadian Physiology* (tol. la 2nd). Taylor & Francis Group. ISBN 978-0-8493-2233-4. `{{cite book}}`: Invalid `|ref=harv` (help)
* Sinclair, Thomas M.; Weiss, Albert (2010). *Principles of Ecology in Plant Production*. University of Nebraska, Lincoln/University of Florida. `{{cite book}}`: Invalid `|ref=harv` (help)

## Viungo vya nje

*

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Alasiri
# Jioni

Kutwa huko Coquitlam, British Columbia, Canada.
**Jioni** (yaani "kwenye jio" la usiku) ni kipindi cha siku karibu na machweo ambako mwanga wa mchana unazidi kupungua hata kuingia kwa giza la usiku.

Kwa binadamu na wanyama wengi ndio wakati wa kuacha shughuli mbalimbali na kujiandaa kwa usingizi, ingawa uenezi wa taa umebadilisha sana ratiba ya watu wengi.

Katika dini mbalimbali, ni wakati muhimu wa sala.

Katika kalenda ya Kiyahudi na kalenda ya Kiislamu jioni ni mwisho wa siku na kuanzia machweo ni mwanzo wa siku mpya, tofauti na hesabu sabifu ya kimataifa inayohesabu siku mpya kuanzia "katikati ya usiku" yaani saa sita usiku (24.00 h au 0.00 h)
# Tarehe

**Tarehe** (kutoka Kiarabu تاریخ *tarih* kwa maana ya "historia") ni namna ya kutaja historia, lakini kwa kawaida zaidi nafasi ya siku fulani ndani ya mfumo wa kalenda.

Kwa kawaida tarehe inarejelea kalenda ya Gregori. Lakini ilhali kuna kalenda mbalimbali inawezekana kutaja na tarehe tofauti kwa siku ileile kutegemeana na kalenda inayorejelewa.

## Tarehe za siku - mwezi - mwaka

Tarehe hutaja mara nyingi sifa tatu za siku fulani:

* nafasi ya siku ndani ya mwezi fulani (kama siku ya kwanza, pili, tatu... ),
* halafu mwezi ndani ya mwaka (mwezi wa kwanza, wa pili au kwa kutumia jina kama Januari katika kalenda ya Gregori au Ramadhani katika kalenda ya kiislamu),
* halafu namba ya mwaka (kama 2017 baada ya Kristo, au 1430 baada ya Hijra)

Mfano: Sikukuu ya kwanza ya Jamhuri nchini Kenya ilitokea tarehe 12 Desemba 1963.

## Tarehe za siku ya wiki

Hasa katika biashara kuna pia namna tofauti ya kutaja tarehe kwa namba ya siku katika wiki halafu namba ya wiki katika mwaka. Mfumo huu unategemea mapatano katika nchi kuhusu namna ya kuhesabu siku, ipi ni siku ya kwanza na wiki gani ni wiki ya kwanza.

## Tarehe kutegemeana na sikukuu

Katika dini kuna pia namna ya kutaja tarehe kufuatana na sikukuu na hii kawaida katika mwaka wa liturujia katika makanisa mengi. Hapa kuna hesabu za Jumapili katika vipindi kama Kwaresima au Adventi, au baada ya sikukuu muhimu.

Mifano:

* Jumapili ya tatu baada ya Pasaka
* Jumapili ya kwanza ya Adventi

## Tarehe mbalimbali kandoni

Katika nchi ambako zinatumika kalenda za kitaifa zilizo tofauti na Kalenda ya Gregori ni kawaida kuonyesha kalenda kandoni. Kwa mfano nchini Iran mwaka unaanza kwa tarehe 1 mwezi wa Farwardin ambayo kwa kawaida ni sawa na 21 Aprili. Hivyo tarehe ya Kiirani 23 Farwardin 1396 ni sawa na tarehe 11 Aprili 2017. Ilhali nchini Iran hesabu ya kalenda ya Kiislamu ni muhimu kwa sikukuu za kidini kalenda za huko huonyesha pia tarehe ya tatu yaani 14 Rajabu 1438.

Kwa jumla nchi kadhaa za Kiislamu hutumia kalenda ya Kiislamu kando ya kalenda ya kimataifa ya Gregori.

Hii inafanana na nchi ya Israeli ambako tarehe za kalenda ya Kiyahudi zinaonyeshwa mara nyingi pamoja na tarehe za kalenda ya Gregori.

## Tanbihi

## Viungo vya Nje

* IETF: RFC 3339
* The ISO 8601 Date Format
* "Globalization locale database". IBM. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo Aprili 26, 2009. Iliwekwa mnamo 2008-10-13. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadurl=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)CS1 maint: date auto-translated (link)
* "NLS (National Language Support) information page". Microsoft. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo Machi 15, 2008. Iliwekwa mnamo 2008-10-13.`{{cite web}}`: CS1 maint: date auto-translated (link)
* RFC 2550 : Y10K and Beyond
* Today's date (Gregorian) in over 400 languages Ilihifadhiwa 29 Juni 2017 kwenye Wayback Machine.
# Kalenda ya jua

**Gari la Jua** lilitengenezwa kwa hekalu ya Kigermanik katika Denmark miaka 3500 iliyopita. Wazee wale waliwaza kuwa jua linavutwa kwa gari angani. Kutazama jua kulikuwa mwanzo wa kalenda.
**Kalenda ya jua** ni kalenda inayofuata mwendo wa jua jinsi inavyoonekana angani. Hali halisi tunaona matokeo ya mwendo wa dunia kuzunguka jua.

Katika kalenda za jua mwaka unalingana na muda wa mzunguko mmoja wa dunia kwenye mzingo wake kuzunguka jua letu. Muda kamili wa mzunguko huu ni siku 365.2425.

Kwa kawaida kalenda za jua hutumia mwaka mwenye siku 365 na kuongeza siku moja kila baada ya miaka minne au kwa utaratibu mwingine.

## Historia ya Kalenda za jua

Kalenda nyingi za asilia zilikuwa kalenda za mwezi kwa sababu mwendo wa mwezi na vipindi vyake huhesabiwa rahisi zaidi. Lakini hesabu ya miezi halisi ina hasara ya kwamba miezi hairudi kufuatana na majira. Asili ya kalenda ya jua ni utamaduni wa wakulima katika nchi zisizo karibu na ikweta.

Katika nchi zisizo karibu na ikweta kuna majira yenye tofauti kubwa kufuatana na mwendo wa jua angani. Kwa mfano kuna kipindi ambako jua halifiki kwenye kilele cha anga wakati wa mchana na muda wa mchana ni fupi. Kipindi hiki huwa na baridi na giza. Kinyume chake kuna kipindi ambako jua linaonekana masaa mengi kila siku na mchana ni mrefu. Hiki ni kipindi cha joto.

## Kalenda za Jua

Kalenda ya jua inayojulikana zaidi ni Kalenda ya Gregori iliyokuwa kalenda ya kimataifa. Inatumia pia kipindi cha "mwezi" lakini miezi hii haina uhusiano tena na mwendo wa mwezi kama gimba la angani tena.

Kalenda zifuatazo hufuata mwendo wa jua:

* Kalenda ya Gregori
* Kalenda ya Juliasi
* Kalenda ya Bahá'í
* Kalenda ya Wakopti
* Kalenda ya Uajemi
* Kalenda ya Malayalam
* Kalenda ya Tamil
* Kalenda ya Thai
# Majira

Majira yasiyo ya mvua huko Maharashtra, India
Majira ya mvua huko Maharashtra, India.
**Majira** (kutoka neno la Kiarabu) au **msimu** ni sehemu ya mwaka ambayo ina tabia za pekee upande wa hali ya hewa.

Katika Dunia, majira yanapatikana kutokana na sayari hiyo kuligunzuka Jua na kuwa na mhimili usio wima.

Katika Afrika Mashariki mara nyingi yanajitokeza zaidi majira mawili ambayo ni majira ya mvua na kiangazi.

Katika maeneo yaliyo mbali na ikweta yanahesabika majira manne: majira ya kuchipua, majira ya joto, majira ya kupuputika majani na majira ya baridi.

## Tanbihi

## Marejeo

* Maris, Mihaela, St. Luchian School, Bacau, Romania, *Seasonal Variations of the Bird Species*, ref. ecological seasons pp. 195–196 incl. and pp. 207–209 incl.ya nje

## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 seasons When do the Seasons Begin? (from the Bad Astronomer)
* Why the Earth has seasons article on h2g2.
* Aboriginal seasons of Kakadu
* Indigenous seasons (Australian Bureau of Meteorology)
* Mt Stirling Seasons
* The Lost Seasons
* Melbourne's six seasons
* Tutorial on Earth/Sun Relations and Seasons
* Sunpreview Season Forecast Project
* Satellite photo demonstrating seasons changes in 2004 on NASA website Ilihifadhiwa 18 Machi 2015 kwenye Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Majira** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kalenda ya mwezi

**Kalenda ya Mwezi** ni kalenda inayohesabu miezi kufuatana na mwendo wa Mwezi kwenye anga. Mwezi una muda wa siku 29.5 (29 au 30) kutoka mwezi mpya hadi mwezi mpya. Faida yake ni ya kwamba mwezi unaonekana na watu wote. Hali hii inasaidia kuelewana haraka kati ya watu juu ya tarehe fulani katika mazingira ambayo hakuna mitambo wala maandishi. Mwaka wa miezi hii 12 una siku 354.

Kwa sababu hiyo kalenda za kale katika mataifa na tamaduni mbalimbali mara nyingi zilikuwa hasa kalenda za kufuata mwezi.

Kalenda ya mwezi ina mwaka wa siku 354 ambao ni fupi kuliko mwaka wa jua mwenye siku 365 1/4. Kutokana na hiyo kalenda haiwezi kutabiri majira yanayoenda sambamba na mwendo wa jua. Hii ilileta ugumu katika makadirio ya mambo yote yanayohusu mpangilio ya kilimo kinachofuata majira ya joto na baridi au ukame na mvua. Hali hizi zote zinategemea hali ya jua na kukadiriwa katika mwaka wa jua. Ugumu huu uligusa pia mambo ya utawala na serikali kwa sababu uwezo wa wakulima kulipa kodi inategemea mavuno. Kalenda ambayo haisaidii kupanga wakati wa mavuno hivyo kupatikana kwa mapato ya serikali ina faida kidogo tu.

Kutokana na sababu hizo kalenda za mwezi zilirekebihswa mara nyingi kwa njia ya kuingiza siku za nyongeza ili muda wa mwaka ilingane na mwaka wa jua.

Kalenda ya Kiyahudi ni mfano hadi leo jinsi mwaka wa mwezi unasahihishwa kwa kuingiza miezi ya nyongeza. Katika utaratibu wa kipindi cha miaka 19 kuna miaka 12 ya kawaida na miaka saba yenye mwezi wa nyongeza inayobadilishana ili kulinganisha kalenda ya mwezi na mwendo wa jua hivyo mwezi wa mavuno inabaki katika majira yake.

Kalenda ya mwezi tupu ambayo ni muhimu hadi leo ni kalenda ya kiislamu. Tarehe zake zinabadilika kila mwaka katika kalenda ya Gregori ambayo ni Kalenda ya kimataifa inayofuata jua. Kwa mfano Ramadhani iko mwaka 2006 BK wakati wa Novemba; kila mwaka inasogea mbele itafika miezi ya Agosti, Mei, Januari na kadhalika hadi kurudi tena Novemba katika mwendo wa miaka ipatayo 33.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kalenda ya mwezi** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Usiku kati

Mashangilio ya usiku kati ulioingiza mwaka mpya 2007 (Sydney, Australia, 1 Januari 2007).
**Usiku kati** ni nukta inayotenganisha siku moja na nyingine katika hesabu ya binadamu.

Inatokea kila baada ya saa 24.

Kwa namna ya pekee inaadhimishwa pale inapotenganisha siku ya mwisho ya mwaka, karne au milenia na ile ambayo ni mwanzo wa mwaka, karne au milenia nyingine.
# Saa sanifu

Maeneo ya saa sanifu duniani.
**Saa sanifu** (kwa Kiingereza: *Standard time*) ni mlandanisho wa saa katika eneo au nchi fulani ili kwenda kwa umoja.

## Marejeo

* Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. Kioo cha Lugha, 5(1).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Saa sanifu** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Adhuhuri

Mandhari wakati wa adhuhuri.
Saa mnarani inayoonyesha adhuhuri.
**Adhuhuri** (kutoka Kiarabu الظهر) ni kipindi cha mchana ambapo jua liko juu zaidi, baina ya asubuhi na alasiri.

Adhuhuri ni kipindi kati ya saa sita na saa nane za mchana.

Kinyume chake ni usiku kati.

Kwa kawaida binadamu anatumia nafasi hiyo kupumzika kidogo na kupata chakula kabla hajaendelea na kazi.

Vivyo hivyo, dini mbalimbali, hasa Ukristo na Uislamu, zinamuelekeza kumkumbuka zaidi Mungu kwa kusali kidogo.

## Tanbihi

## Viungo vya nje

* Media related to Noon at Wikimedia Commons
* Generate a solar noon calendar for your location
* U.S. Government Printing Office Style Manual (2008), 30th edition Ilihifadhiwa 1 Juni 2009 kwenye Wayback Machine.
* Shows the hour and angle of sunrise, noon, and sunset drawn over a map.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya utamaduni bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Adhuhuri** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Vipimo sanifu vya kimataifa

Vizio vya kimsingi vya SI| Alama | Jina | Inataja |
| --- | --- | --- |
| s | sekunde | wakati |
| m | mita | urefu |
| kg | kilogramu | masi |
| A | ampea | mkondo wa umeme |
| K | kelvini | halijoto |
| mol | moli | kiasi cha dutu |
| cd | kandela | mwangaza |

**Vipimo sanifu vya kimataifa** (kwa ing. International system of measurements, kwa far.: **Système International d'unités**; kifupi chake: **SI**) ni utaratibu uliokubaliwa kimataifa kwa kuwa na vizio vya upimaji vya pamoja duniani. Maendeleo na matumizi ya utaratibu huo huangaliwa na Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo.

Mfumo huu unatumia vizio saba vya kimsingi pamoja na viambishi awali 20 kwa kutaja vigawe au sehemu za vizio hivi katika mfumo wa viambishi awali vya vipimo sanifu vya SI.

Vizio vya kimsingi ni:

* wakati (sekunde),
* urefu (mita),
* masi (kilogramu),
* mkondo wa umeme (ampea),
* halijoto (kelvini),
* kiasi cha dutu (moli),
* mwangaza (kandela)

* kanieneo (paskali),

Vizio vyote vingine kama vile eneo, kani, shinikizo au ukinzani kiumeme vinatokana na vizio asilia.

Vipimo hivi hutumika na wanasayansi kote duniani vimeenea pia katika bishara na ufundi. Hata hivyo katika maisha ya kawaida kuna vipimo mbalimbali vinavyoweza kuwa tofauti kati ya nchi na nchi.

## Tazama pia

* Vipimo asilia vya Kiswahili
* Vipimo vya Uingereza
# Siku ya nyota

**Siku ya nyota** (ing. *sidereal day*) ni mfumo wa kupima urefu wa siku ambao hutumiwa kwa kawaida na wataalamu wa anga. Katika mfumo huu, urefu wa siku hupimwa kama muda ambapo nyota za mbali zinarudia mahali pale pale angani. Muda huu ni tofauti na siku kawaida kwa kuwa mwendo wa Dunia kuzunguka Jua husababisha nyota za mbali kuenda polepole kuliko Jua.

## Tazama pia

* Siku ya jua
* Kipindi cha kujizungusha

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Siku ya nyota** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Tropiki

Kanda ya tropiki duniani
**Tropiki** ni ukanda wa dunia uliopo pande zote mbili za ikweta kati ya latitudo za 23.5° za kaskazini na za kusini.

Ni ukanda wa joto duniani. Hapa jua linafikia mahali pa juu kabisa angani hivyo ukanda huu unapokea mwanga na joto zaidi. Katika maeneo kusini na kaskazini yake jua halifiki kamwe juu kabisa.

Pia hakuna tofauti kubwa katika muda wa mchana na usiku jinsi ilivyo nje ya tropiki kuelekea nchani. Hii ni pia sababu ya kwamba nchi za tropiki hazina majira kama maeneo yenye joto ya wastani au maeneo karibu na ncha za dunia.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu eneo fulani bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu eneo hilo kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Je, unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuiongezea habari*.*
*Usitaje majina ya madiwani na viongozi au maafisa wengine wa sasa maana wanabadilika haraka mno.* |
# Kinorwei

| Kinorwei |
| --- |
| norsk |
| Pronunciation | [nɔʂk] |
| Inazungumzwa nchini | Norwei |
| Jumla ya wazungumzaji | 4,700,000 |
| Familia ya lugha | Lugha za Kihindi-Kiulaya
* Lugha za Kijerumaniki
	+ Lugha za Kijerumaniki cha Kaskazini
		- Kinorwei
 |
| Standard forms | Bokmål
Nynorsk

 |
| Mfumo wa uandikaji | Alfabeti ya Kilatini |
| Hadhi rasmi |
| Lugha rasmi nchini | Norwei |
| Hurekebishwa na | Språkrådet |
| Misimbo ya lugha |
| ISO 639-1 | no |
| ISO 639-2 | nor |
| ISO 639-3 | nor |
|

**Kinorwei** (Kinorwei: *norsk*) ni lugha ya Kijerumaniki ya Kaskazini katika jamii ya lugha za Kihindi-Kiulaya.

Kinorwei kinasemwa na watu 4,700,000 hivi, na ni lugha rasmi nchini Norwei.

Kinorwei, Kiswidi na Kidenmark vinavyoitwa *lugha za Skandinavia ya bara* vinahusiana sana.

Kinorwei kina insha rasmi mbili: *bokmål* na *nynorsk*.

## Viungo vya nje

* makala za OLAC kuhusu Kinorwei
* Kinorwei katika tovuti ya Multitree
* lugha ya Kinorwei katika Glottolog
* lugha ya Kinorwei katika Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kinorwei** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kideni

*"da" inaelekezwa hapa. Kwa matumizi mengine, tazama da (maana).*

| Kideni *dansk (da)* |
| --- |
| Lugha |
| Asili | Udeni
Schleswig-Holstein (Ujerumani) |
| Wasemaji | L1 : 6.0 Milioni
  |
| Familia za lugha | Kihindi-Kiulaya Kijerumaniki Kijerumaniki cha Kaskazini-magharibi Kijerumaniki cha Kaskazini Kiskandinavia cha Mashariki Kideni |
| Aina za Awali | Kiskandinavia cha Kale Kiskandinavia cha Mashariki cha Kale |
| Mfumo wa kuandika | Alfabeti ya Kilatini |
| **Lugha Rasmi** |
| Lugha rasmi kwa | Ufalme wa Udeni, Visiwa vya Faroe, Umoja wa Ulaya |
| **Nambari za Msimbo** |
| ISO 639-1 | da |
| ISO 639-2 | dan |
| Glottolog | dani1285 |

Lahaja za Kideni
**Kideni** ni moja kati ya lugha za Kijerumaniki, kinazungumzwa nchini Udeni, Visiwa vya Faroe, na sehemu kadhaa za Grinlandi na Ujerumani (Kusini mwa Schleswig). Idadi ya wasemaji wa lugha hiyo inakadiriwa kuwa milioni 5.5. Nchini Grinlandi na visiwani Faroe, lugha hii inatumika kama ya pili kitaifa. Kwa watu wa Udeni, au Wadeni, lugha hii inajulikana kama *dansk*.

## Mfano

Hapa kuna mifano miwili ya Kideni:

| Kiswahili | Kideni |
| --- | --- |
| Salam | Hej |
| Kwaheri | Farvel |
| Ahsante | Tak |
| Unatoka Wapi ? | Hvor kommer du fra? |
| Pamoja | Med |
| Mimi | Jeg |
| Ndiyo | Ja |
| Hapana | Nej |
| am/are/is | Er |
| Kiingereza | Engelsk |
| Kama | Hvis |
| Ninakupenda | Jeg elsker dig |
| Chumba | Værelse |
| Copenhagen | København |
| Ankara | Regning |
| Msosi | Mad |
| Sawa | Okay |
| Mwamvuli | Paraply |
| Wapi | Hvor |
| Nani | Hvem |
| Ipi | Hvilken/hvilket |
| Bei | Prisen |
| Iko wapi | Hvor er |
| Uwa. Ndege | Lufthavn |
| Barabara | Vej |
| Jogoo | Hane |
| Kuku Jike | Kylling |
| Samaki | Fisk |
| Asiyekula nyama | Vegetar |
| Fananisha | Sammenligne |
| Treni | Tog |

## Viungo vya nje

* makala za OLAC kuhusu Kideni Ilihifadhiwa 22 Septemba 2015 kwenye Wayback Machine.
* lugha ya Kideni katika Glottolog
* lugha ya Kideni katika Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kideni** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kiswidi

*"sv" inaelekezwa hapa. Kwa matumizi mengine, tazama SV.*

| Kiswidi *svenska (Sv)* |
| --- |
| Lugha |
| Asili | Uswidi, Ufini |
| Familia za lugha | Lugha za Kihindi-Kiulaya Lugha za Kigermanik
 Lugha za Kigermanik cha Kaskazini |
| Mfumo wa kuandika | Alfabeti ya Kilatini |
| **Lugha Rasmi** |
| Lugha rasmi kwa | Uswidi, Ufini |
| **Nambari za Msimbo** |
| ISO 639-1 | sv |
| ISO 639-2 | swe |
|
 *Eneo ambapo Kiswidi huzungumzwa* |

**Kiswidi** (*Svenska*) ni lugha ya Kijerumaniki ya Kaskazini inayozungumzwa hasa nchini Uswidi na sehemu za Ufini , ambako ina hadhi rasmi pamoja na Kifini. Ni lugha kubwa zaidi kati ya lugha za Skandinavia, ikiwa na takriban wasemaji asili milioni 10.5 kufikia mwaka 2024. Kiswidi kinafanana kwa kiasi kikubwa na Kideni na Kinorwe, hasa kwa maandishi, kutokana na mizizi yao ya pamoja ya lugha. Lugha hii hutumia alfabeti ya Kilatini na ina herufi tatu za ziada: **Å, Ä**, na **Ö**.

Kiswidi kilitokana na Kinorse cha Kale, ambacho kilikuwa lugha ya kawaida ya Waviking, na kilipitia mabadiliko makubwa ya kiisimu katika Zama za Kati. Maandishi ya zamani zaidi ya Kiswidi yanajulikana kutoka karne ya 13, lakini Kiswidi cha Kisasa kiliasisiwa katika karne ya 19. Leo, Kiswidi ni lugha rasmi ya Uswidi na hutumiwa sana katika serikali, elimu, na vyombo vya habari. Nchini Ufini, ambako takriban 5% ya wakazi huzungumza Kiswidi kama lugha yao ya kwanza, lugha hii inatambuliwa rasmi. Kiswidi pia hufundishwa kama lugha ya pili katika nchi nyingi za Skandinavia na miongoni mwa jamii za wasemaji wa Kiswidi walio ughaibuni.

## Viungo vya nje

* makala za OLAC kuhusu Kiswidi (Kiingereza)
* lugha ya Kiswidi katika Glottolog (Kiingereza)
* Muhtasari kuhusu Kiswidi kwenye *Ethnologue* (Kiingereza)

## Marejeo
# Longitudo

Ramani ya dunia inayoonyesha mistari ya longitudo na latitudo
Maelezo ya latitudo na longitudo.
**Longitudo(ing.: longitude)* katika ramani au mchoro wa dunia ,ni njia ya kuonyesha mahali duniani kwa kutaja umbali wake kutoka mstari wa meridiani ya sifuri kwa kipimo cha digrii (**°**).

Kwenye ramani za kawaida ni mistari inyochorwa kutoka juu hadi chini, ni mistari inayounanisha ncha ya kaskazini na kusini.

Kwenye msingi wa digrii 360 za duara digrii hizi za latitudo huehesabiwa hadi +180° (kwenda mashariki) au hadi -180° (kwenda magharibi). Ni kawaida vilevile kutaja tofauti kati ya longitudo za mashariki au magharibi kwa kuongeza herufi za "E" (east) na "W" (west) badala ya +/-. Pamoja na kipimo cha latitudo inataja kamili kila mahali duniani.

Meridiani ya 0° imekubaliwa ni mstari kutoka ncha ya kaskazini hadi ncha ya kusini unaopita katika mji wa Greenwich (karibu na London / Uingereza).

Digrii za longitudo hugawiwa katika umbali wa 60 dakika au minuti; dakika hugawiwa katika nukta au sekondi. Umbali huu hauna kipimo kamili cha urefu kwa sabau ya umbo la dunia. Kwenye ikweta umbali kati ya longitudo ni 111 km, katika ncha penyewe ni sifuri kwa sababu longitudo zote hukutana hapa.

Mji wa Kiafrika karibu kwenye longitudo ya sifuri ni Accra (Ghana). Vipimo vyake ni : 5°30' N (latitudo) na 0°10' W (longitudo).