Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Meridiani

Meridiani ya sifuri (nyeusi) inapita Greenwich/Uingereza; mstari mwekundu ni mfano wa latitudo ya 30.
**Meridiani** (kutoka Kiingereza: *meridian*) ni mstari wa kudhaniwa kwenye uso wa ardhi kutoka ncha ya kaskazini hadi ncha ya kusini ya dunia. Kwa lugha nyingine ni nusuduara kwenye uso wa ardhi.

Kuna mstari unaopita Greenwich (Uingereza) uliokubaliwa kuwa meridiani ya sifuri sanifu inayotumiwa kutaja longitudo ya mahali.

## Jina

Jina linatokana na Kilatini "meridianus" kinachomaanisha "cha mchana". Ilhali mchana hufafanuliwa kuwa wakati ambako Jua linakaa juu kabisa angani, basi mchana unafika saa ileile kwenye kila mahali pa meridiani ileile.

Kwa maana hiyo "meridiani" fulani iko kwa kila mahali duniani, ni sawa na kusema longitudo ya mahali. Hivyo "meridiani ya Dar es Salaam" ni mstari kutoka ncha hadi ncha unaopitia Dar es Salaam, au mstari wa longitudo 39°17'12.8"E.

## Meridiani ya sifuri, Greenwich

Zamani kulikuwa na mifumo tofauti ya kuhesabu meridiani au longitudo. Mkutano wa mwaka 1884 ulikubali meridiani inayopita kwenye paoneanga pa Greenwich, Uingereza, kuwa "meridiani ya sifuri" yaani mstari wa marejeo kwa kutaja longitudo ya mahali popote duniani.

## Nyuzi au digrii

Kwa hiyo meridiani ya Greenwich huhesabiwa kuwa "0", halafu kuna nyuzi 180 upande wa mashariki na nyuzi 180 upande wa magharibi. Nyuzi ya 180 ni ya pamoja kinyume cha mstari wa Greenwich.

Nyuzi za longitudo hutajwa ama kwa kuongeza "za mashariki / East" na "za magharibi / West", au kwa kutumia namba chanya kwa nyuzi za mashariki na namba hasi kwa zile za magharibi.

Kila meridiani hukatwa na mstari wa ikweta. Sambamba na ikweta ziko mistari ya duara za latitudo ziinazotajwa kwa nyuzi 1-90 za kaskazini au nyuzi 1-90 za kusini.

## Marejeo

## Viungo vya Nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Meridiani The Principal Meridian Project (US)
* Note: This is a large file, approximately 46MB. Searchable PDF prepared by the author, C. A. White.
* Resources page of the U.S. Department of the Interior, Bureau of Land Management
# Ikweta ya anga

Ikweta ya anga, Ekliptiki na Mhimili wa Dunia.
**Ikweta ya anga(en:celestial equator)* ni mstari wa kudhaniwa kwenye anga unaotumiwa katika astronomia. Ni duara kubwa kwenye tufe la anga iliyopo juu ya ikweta ya Dunia. Ni kama pacha ya ikweta ya Dunia angani.

Kutokana na mwinamo wa mhimili wa mzunguko wa Dunia kuna pembe ya nyuzi 23.4 kati ya ikweta ya anga na bapa la ekliptiki.

Mtazamaji anayekaa kwenye ikweta ya Dunia (kwa mfano Nanyuki, Kenya) ikweta ya anga iko juu kabisa. Kwa mtazamaji kwenye ncha za Dunia ikweta ya anga ni sawa na upeo wa macho.

Upande wa kusini wa ikweta ya anga huitwa angakusi, upande wa kaskazini angakaskazi. Mtazamaji aliye kwenye ncha za Dunia anaona tu ama nyota za angakusi ama zile za angakaskazi. Mtazamaji aliyeko kwenye ikweta ataona nyota za pande zote mbili.

## Tanbihi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Ikweta ya anga** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kiolwa cha angani

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |
|   |
|  |
|   |
|   |
|   |
|   |

 |
| Mifano ya violwa vya angani |

**Kiolwa cha angani** (pia: **gimba la angani**, kwa Kiingereza: *astronomical object au celestial body*) ni jina la jumla kwa ajili ya vitu vinayopatikana katika anga ya ulimwengu.

Kwa Kiingereza istilahi *"object"* (kiolwa) na *"body"* (gimba) mara nyingi hutumiwa kama visawe. Lakini ilhali kila gimba la anga-nje ni pia kiolwa cha anga-nje, kinyume chake si kweli. Gimba la anga-nje ni kitu kimoja cha pekee, kama vile sayari, mwezi, asteroidi. Kiolwa cha anga-nje ni wazo pana zaidi, likitaja pia mambo kama galaksi au nebula yenye sehemu nyingi ndani yake.

Kati ya violwa vya anga-nje huhesabiwa:

* Jua
* Sayari
* Sayari kibete
* Miezi
* Vimondo (pia meteori au meteroidi)
* Asteroidi
* Nyotamkia
* Nyota
* Galaksi
* Nebula
* Mawingu katika anga

Hivyo vyote ni violwa asilia. Vitu vilivyoko kwenye anga-nje vilivyotengenezwa na binadamu ni vyombo vya anga-nje. Hapa kuna swali kama mabaki kutokana na vyombo vya anga-nje vilivyovunjika au takataka ya angani yanayotokana na safari za anga-nje yanastahili kuitwa kwa neno hili.

Elimu ya violwa vya anga-nje ni astronomia.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu **"Kiolwa cha angani"** inatumia neno au maneno ambayo si ya kawaida; matumizi yake ni jaribio kwa jambo linalotajwa. Wasomaji wanaombwa kuchangia mawazo yao.
*Kamusi za Kiswahili ama zinatofautiana kuhusu matumizi ya neno hili au hazieleweki au hazina neno kwa jambo linalojadiliwa.* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kiolwa cha angani** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kujizungusha

Dunia inajizungusha, na pia inazunguka Jua
**Kujizungusha** ni tendo la gimba lenye kuenda kwa duara kwenye mhimili wake mwenyewe. Mwendo wa kufanya duara kwenye mhimili ulioko nje ya kiolwa huitwa mzunguko.

## Mhimili wa kujizungusha

Mstari nyekundu ni mhimili wa kujizungusha
Mhimili wa kujizungusha ni mstari mnyoofu ambako gimba linajizungusha. Kwa mfano, mhimili wa kujizungusha wa gurudumu ni ekseli yake.

Kwa magimba ya angani kama Dunia mhimili wa kujizungusha ni mstari unaopita kwenye ncha mbili za kaskazini na kusini ukipita kitovu cha tungamo yake.

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kujizungusha** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Seresi (sayari kibete)

1 Seresi ilivyopigwa picha na kipimaanga "Dawn"

Nafasi ya Seresi kati ya sayari kwenye mfumo wa jua
**Seresi** (alama: ) ni sayari kibete ndogo inayojulikana katika mfumo wa jua letu na sayari kibete ya pekee iliyoko ndani ya ukanda wa asteroidi. Jina rasmi katika orodha ya sayari ndogo ni **1 Seresi**.

## Uvumbuzi na jina

Ilivumbuliwa 1 Januari 1801 na Giuseppe Piazzi aliyeiona kama sayari kamili. Piazzi aliteua jina lake kutokana na mungu wa Kiroma wa kike Ceres aliyehusika na mambo ya ustawi wa mimea hasa ya kilimo, mavuno na upendo wa kimama.
Katika mwendo wa karne ya 19 magimba mengi mengine yalivumbuliwa hasa katika ukanda kati ya Mrihi na Mshtarii kwa hiyo wanaastronomia walipatana kutumia majina kama asteroidi au pia planetoidi kwa ajili ya magimba yale madogo. Kwa ajili asteroidi hizi ilikuwa kawaida kuweka namba mbele ya jina lenyewe na Seresi iliyokuwa asteroidi ya kwanza iliyovumbuliwa ilipata namba "1" hivyo jina lake likawa "1 Seresi".

Miaka 200 baada ya uvumbuzi wake 1 Seresi ilipangwa katika jamii ya sayari kibete lakini hadi wakati ule ilitazamiwa kama asteroidi kubwa.

## Tabia

Ina kipenyo cha kilomita 950 hivyo ni gimba kubwa kabisa ndani ya ukanda wa asteroidi. Sababu ya kuihamisha katika kundi la sayari kibete ni inaonyesha umbo la tufe kama sayari. Uzito wa mada yake unasababisha kiwango cha graviti cha kutosha ili kusawazisha umbo lake kuwa karibu na tufe, tofauti na magimba madogo yanayoonekana kwa maumbo mbalimbali bila muundo maalumu.

Haing'ai sana maana pamoja ya umbali wake uso wake unakosa tabia ya kuakisi nuru ya kotosha ili kuonekana bila msaada wa darubini.

Tarehe 27 Septemba 2007 NASA ilirusha chombo cha angani Dawn Mission kwa shabaha ya kukaribia 1 Seresi pamoja na asteroidi kubwa ya 4 Vesta.

## Marejeo