Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Enzi ya kati

Kanisa la Mt. Mikaeli mjini Hildesheim (Ujerumani) ni mfano bora wa usanifu majengo wa Enzi ya kati.

**Enzi ya Kati** (pia: Zama za Kati; kwa Kiingereza: "Middle Ages", pia "mediaevo" au "medievo") ni kipindi cha katikati cha historia ya Ulaya katika mgawanyo wa “zama” tatu: ustaarabu wa

* Zama za Kale,
* Zama za Kati, na
* Wakati wa Kisasa

ama:

* Enzi ya Kale,
* Enzi ya Kati na
* Enzi ya Kisasa.

Hata kama ugawaji huo umetokana na mazingira ya Ulaya tu, hutumiwa pia kwa maeneo mengine ya dunia. Wataalamu wengi huamini ya kwamba haufai sana kidunia lakini hadi sasa hakuna mpangilio mwingine kwa dunia yote unaoeleweka kirahisi hivi.

Kwa kawaida, Zama za Kati za Ulaya Magharibi huhesabiwa toka mwisho wa Dola la Roma Magharibi (karne ya 5) hadi kuanza kwa falme za kitaifa, mwanzo wa uvumbuzi wa ng’ambo ya Ulaya, kipindi cha mwamko-sanaa, na Matengenezo ya Waprotestanti kuanzia mwaka 1517.

Mabadiliko hayo yalionesha mwanzo wa kipindi cha Zama za Kisasa ambacho kilitangulia mapinduzi ya viwanda.

## Mwanzo wa kipindi cha Enzi ya Kati

Kabla ya Enzi ya Kati kulikuwa na ustaarabu wa Dola la Roma. Milki hiyo kubwa ilijenga utamaduni uliounganisha nchi za Afrika ya Kaskazini, Asia ya Magharibi na Ulaya ya Kusini pamoja na Ulaya ya Magharibi.

Katika eneo hili kubwa palikuwa na uchumi ulioendelea na njia za mawasiliano kama barabara, bandari na hata aina ya posta.

Ustaarabu huo ulikuwa na idadi ya watu waliojua kusoma na kuandika. Lugha za pamoja kama Kilatini na Kigiriki zilieleweka na asilimia fulani ya watu kote katika dola hili. Hata kama watu wengi, hasa watu wa vijijini na watumwa, hawakujua kusoma bado walikuwepo watu waliojua kila sehemu ya dola.

Ustaarabu huo uliporomoka pamoja na matatizo ya kiuchumi, gharama kubwa ya jeshi, kupungua kwa uzazi na mashambulio ya makabila ya nje, hasa ya Wagermanik, yaliyoweza kuingia ndani ya Dola la Roma bila kulingana na utamaduni wa ustaarabu huo. Roma ilishindwa kutunza utaratibu wake mbele ya mashambulio na uhamisho mkuu wa Ulaya.

## Viungo vya nje

* Student resources Ilihifadhiwa 6 Novemba 2007 kwenye Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kihistoria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Enzi ya kati** kama enzi zake au matokeo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Renaissance

*Shule ya Athens* ni mchoro wa Raphael. Haya ni maonyesho ya michoro ya kipindi cha Renaissance picha ya eneo kutoka katika Ugiriki ya Kale, ambao kume shehena wanafalsafa maarufu kedekede wa Kigiriki, waandishi, wasanii na wanahisabati. Raphael alitumia sura za watu mashuhuri wengi kutokana na kipindi chake. Kwa mfano, slimtumia Leonardo da Vinci kumchora Plato.
**Renaissance** (pia: **zama za mwamko**, **mwamko-sanaa**, **renesansi**) ni kipindi cha historia ya Ulaya kilichoanza kunako miaka ya 1400, mwishoni mwa kipindi cha Zama za Kati (ambacho kinajulikana pia kwa jina la Kiingereza *Middle Ages*), hadi miaka ya 1500, mwanzoni mwa nyakati zetu.

"Renaissance" ni neno la Kifaransa lenye maana ya "kuzaliwa upya". Sababu zilizopelekea kipindi hicho kuitwa hivyo ni kwamba, wakati huo, watu walianza kuwa na shauku ya kujifunza kuhusu mambo ya kale, kwa namna moja au nyingi walijifunza hasa mambo ya Ugiriki ya Kale na Roma ya Kale.

Renaissance ilionekana kama "kuzaliwa upya" kwa masomo hayo. Renaissance mara nyingi ilisemwa kama ndiyo mwanzo wa "modern age".

Wakati huo wa Renaissance, kulikuwa na wasanii wengi sana, wengi wao walikuwa waandishi na wengi wao walikuwa wanafalsafa. Watu walijifunza mambo ya hisabati na sayansi mbalimbali. Mtu aliye mjanja wa kujua vitu vingi huitwa "Mtu wa Renaissance". Leonardo da Vinci, ambaye alikuwa mchoraji, mwanasayansi, mwanamuziki na pia mwanafalsafa, ndiye Mwana Renaissance mashuhurizaidi .

Awali Renaissance ilianzia nchini Italia, lakini punde ikaenea katika Ulaya nzima. Katika Italia kipindi hicho kimegawanyika katika hatua tatu:

* Renaissance ya Awali.
* Renaissance ya Juu
* Renaissance ya Mwisho ambayo pia huitwa kipindi cha Mannerist.

Kipindi kilichofuata baada ya Mannerist kilikuwa kinaitwa Baroko ambacho pia kilienea Ulaya nzima kunako 1600. Nje ya Italia, ni vigumu kuelezea wapi kipindi cha Renaissance kiliishia na wapi kipindi cha Baroko kilianza.

## Viungo vya nje

* Links for Middle School students Ilihifadhiwa 10 Juni 2008 kwenye Wayback Machine. *from the Courtenay Middle School Library Collection*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kihistoria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Renaissance** kama enzi zake au matokeo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Julian Huxley

Julian Huxley
**Sir Julian Sorell Huxley** (22 Juni 1887 – 14 Februari 1975) alikuwa mwanabiolojia na mwandishi kutoka nchi ya Uingereza. Anajulikana hasa kwa maandishi yake ya kisayansi aliyojaribu kuyafanya yaeleweke na watu wengi wa kawaida. Pia alikuwa mkurugenzi wa kwanza wa UNESCO. Alipewa cheo cha *Sir* cha Uingereza mwaka wa 1958.

Huxley alizaliwa ndani ya familia maarufu. Kwa mfano, kaka yake ni mwandishi Aldous Huxley, na kaka mwingine ni mwanabiolojia Andrew Huxley, mshindi wa Tuzo ya Nobel; baba yake ni mwandishi na mhariri Leonard Huxley. Tena, babu yake aliyemzaa mamake ni mwanabiolojia T. H. Huxley, aliyefanya kazi na kumsaidia Charles Darwin.

## Viungo vya nje

 Wikiquote ina mkusanyiko wa dondoo kuhusu: Julian Huxley wasifu fupi Ilihifadhiwa 4 Desemba 2004 kwenye Wayback Machine.
* Mwongozo wa insha za Huxley Ilihifadhiwa 9 Julai 2007 kwenye Wayback Machine.

### Insha

* "Transhumanism" Ilihifadhiwa 22 Mei 2011 kwenye Wayback Machine. katika: *New Bottles for New Wine*. London: Chatto & Windus, 1957.
* "The New Divination" Ilihifadhiwa 11 Februari 2021 kwenye Wayback Machine. katika: *Essays of a Humanist*. London: Chatto & Windus, 1964.

## Marejeo

* Clark, Ronald, W. 1968. "The Huxleys". McGraw-Hill
* Huxley, J., 1957. "Transhumanism". Angalia kiungo cha insha hiyo huko juu.
* Huxley, J., 1970. *Memories*. George Allen & Unwin, London.
* Kevles, D. J., 1985. *In The Name Of Eugenics*. University of California Press.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mwanasayansi fulani bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Julian Huxley** kama wasifu wake, habari za maisha au kazi yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari. |
# Archaea

| **Archaea** |
| --- |
|  *Halobacteria* sp. strain NRC-1, kila seli ina urefu wa µm 5 |
| **Uainishaji wa kisayansi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domeni: | Archaea Woese, Kandler & Wheelis, 1990 |

 |
| Ngazi za chini |
| **Himaya 3, faila za juu 2: DPANN
* Euryarchaeota
* Proteoarchaeota
	+ Asgardarchaeota
	+ TACK
 |

**Archaea** (tamka **arkea**; kutoka Kigiriki ἀρχαῖος, *archaĩos*, „kizee sana, kiasili“) ni kundi la vidubini vyenye seli moja tu.

Muundo wa seli zao una tabia za pekee, hivyo uainishaji wa kisayansi hauzipangi pamoja na bakteria, bali katika domeni ya pekee, ambayo ni domeni ya tatu ya uhai pamoja na bakteria na Eukaryota. Siku hizi eukaryota zinachukuliwa kuwa zimetokana na kuingizwa kwa seli za bakteria ndani ya seli ya archaea. Seli hizi za bakteria zikawa mitokondrio (pia dutuvuo). Mhenga wa mimea alipata seli nyingine za bakteria, ambazo zikawa kloroplasti. Hii inadokeza kwamba eukaryota ni aina za juu za archaea.

Archaea hazikujulikana kwa muda mrefu kwa sababu zinaonekana kwa hadubini tu. Mwili wote ni seli moja tu. Kimaumbile zinafanana na bakteria, hivyo kwa muda mrefu zilitazamwa kama kundi la bakteria.

Archaea zilitambuliwa tangu 1977 kama kundi la pekee. Ilionekana ya kwamba kemia ndani ya seli ni tofauti. Zina uwezo wa kutumia mata nyingi kama lishe kushinda bakteria au eukaryota.

Zimepatikana katika mazingira magumu pasipo viumbehai wengine

* ziko penye sentigredi 80 au zaidi
* ziko katika maji yenye chumvi nyingi sana
* ziko ndani ya asidi kali au besi kali

Kwa hiyo zimepatikana ndani ya chemchemi ya maji moto na maziwa ya chumvi au magadi. Ziko mazingira pasipo na oksijeni na pia ndani ya utumbo wa binadamu.

Archaea ni sehemu muhimu ya planktoni.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Archaea** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Eukaryota

Vyote Eukaryota!
**Eukaryota** ni kundi kubwa la viumbehai ambavyo vina seli zenye kiini cha seli na utando wa seli. Mimea, wanyama na fungi wote tunaoona huhesabiwa humo.

Zinahesabiwa kwa jumla kama domeni kati ya viumbehai na domeni nyingine ni bakteria na archaea ambavyo ni viumbe vidogo sana vinavyoonekana kwa hadubini tu.

Eukaryota walio wengi wana seli nyingi lakini hasa protisti na sehemu za fungi zina seli moja tu.

## Mfumo wa seli

Seli ya mnyama
Seli za eukaryota ni kubwa kuliko seli za bakteria na archaea. Ndani ya seli zao kuna oganeli ambazo ni kama viungo vya mwili lakini vina shughuli maalumu ndani ya seli.

Oganeli inayojulikana zaidi ni kiini cha seli inayotunza sehemu kubwa ya DNA yake.

Seli za eukaryota huwa pia na kitu kinachofanana na kiunzi cha mifupa kwenye mwili kinachojengwa kwa vimirija vya protini za pekee ambazo ni gumu kiasi kuliko ektoplasma inayojaza seli.

Kimsingi seli za eukaryota huwa na

* kiini cha seli,
* utando wa seli (ganda la nje pamoja na maganda ya ndani) na
* utegili (ektoplasma) unaojaza chumba ndani ya utando. Ndani ya utegili kuna sehemu nyingine zenye kazi mbalimbali kama ribosomu au dutuvuo (mitokondria).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Eukaryota** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kiini cha seli

Kiini cha seli
Maelezo ya majina ya Kiingereza tazama chini katika matini
Seli zilizotiwa rangi ya kuonyesha DNA ndani ya viini; seli upande wa kushoto inaandaa kujigawa na hapa DNA ndani yake imeshajikaza, tayari kwa ugawaji
**Kiini cha seli** (kwa Kiingereza *cell nucleus*) ni sehemu ndogo ndani ya seli ya kiumbehai wa aina ya eukaryota inayobeba habari za jenetikia, yaani urithi wa tabia za kiumbehai. Ndani ya kiini kuna nyuzi za kromosomu zenye DNA. Hizi zinapatikana kama mkusanyiko wa nyuzi (*nucleolus* ~ ka-kiini) ndani ya kiini.

Mwili wa binadamu huwa na seli milioni kadhaa, na nyingi zina viini vya seli. Mfano wa seli ya binadamu isiyo na kiini ni seli nyekundu za damu.

Kiini chenyewe ndani ya seli hukingwa kwa utando wa kiini cha seli (ing. *nuclear envelope* au *nuclear membrane*). Utando huu unazuia molekuli kubwa lakini inaruhusu kupita kwa proteini maalumu kwenye nafasi maalum (*nuclear pores*).

Seli za mwili zinajigawa muda wote. Wakati wa kujigawa, kromosomu zinajikaza kwa pande mbili halafu kiini kinavunjika; utando wa kiini unayeyushwa, na seli mbili mpya zinatokea. Ndani ya seli mpya kiini kinaundwa upya kwa kutengeeza utando wa kiini mpya.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kiini cha seli** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Protista

Protista
**Protista** (kutoka Kiingereza "Protist") ni kundi la viumbehai wadogo sana, yaani vidubini ambao huwa na seli moja au chache tu. Mara nyingi hawaonekani kwa macho tu ila kwa hadubini tu, isipokuwa wakitokea kwa uwingi mkubwa.

Ni kundi lisilo na umoja, ila ndani yake hupangwa kiumbe yeyote wa jamii eukaryota asiye mnyama, wala mmea wala uyoga.

Zamani walihesabiwa kama himaya ya pekee ndani ya eukaryota lakini siku hizi hujumlishwa pamoja na himaya mbalimbali. Hapo pana protoktista ambao mifano yao ni: algae (viani), amiba na aina za kuvu.

Jina la Protista lilibuniwa na Ernst Haeckel mnamo 1866. Jina hilo linakusanya vidubini wenye tabia tofautitofauti, pamoja na wenye uwezo wa kujenga lishe yao kwa njia ya usanisinuru na wengine zinazotegemea mata ogania kama lishe.

Walio wengi huishi baharini au ndani ya viumbe wengine; kwa hiyo pengine ni chanzo cha magonjwa. Protisti wengi ni sehemu ya planktoni na hivyo ni muhimu sana kwa ekolojia ya uhai duniani.

Protista wachache wanasababisha magonjwa, kwa mfano protista anayejulikana kwa jina la *Plasmodium falciparum* inasababisha malaria; ugonjwa wa malale unatokana na protista ya *trypanosoma brucei*.

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Protista** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Ernst Haeckel

Ernst Haeckel.
**Heinrich Philipp August Haeckel** (Potsdam, 16 Februari 1834 - Jena, 9 Agosti 1919) alikuwa mtaalamu wa biolojia na falsafa kutoka nchini Ujerumani.

Utaalamu wake ulikuwa hasa katika zuolojia akakusanya, kueleza na kuzipa majina spishi elfu kadhaa za wanyama. Alijishughulisha na kazi za Charles Darwin, alitumia wakati mwingi kutangaza katika Ujerumani matokeo ya kazi ya Darwin.

## Viungo vya nje

* Marine Biological Laboratory Library Ilihifadhiwa 8 Machi 2008 kwenye Wayback Machine. - An exhibition of material on Haeckel, including background on many *Kunsformen der Natur* plates
* University of California, Berkeley - Ernst Haeckel biography
* Ernst Haeckel – Evolution's controversial artist. A slide-show essay about Ernst Haeckel.
* *Kunstformen der Natur*, Wikimedia Commons: over 100 detailed animal drawings.
* *Kunstformen der Natur*, scanned (from biolib.de Stuebers Online Library)
* PNG alpha-transparencies of Haeckel's "Kustformen der natur"
* Proteus - An animated documentary film on the life and work of Ernst Haeckel
* Ernst Haeckel Haus Ilihifadhiwa 15 Machi 2012 kwenye Wayback Machine. and Ernst Haeckel Museum in Jena

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mwanasayansi fulani bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Ernst Haeckel** kama wasifu wake, habari za maisha au kazi yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari. |
# Prokaryota

**Prokaryota** (kutoka Kigiriki πρό, pró, yaani 'kabla', na κάρυον, káruon, yaani 'kiini') ni kiumbehai asiyeonekana kwa macho tu ambaye kwa kawaida anaundwa na seli moja tu isiyo na kiini na vinginevyo vilivyomo ndani ya utegili na utando wake .

Kwa sasa viumbehai wa aina hiyo wanagawiwa katika domeni mbili: Bakteria na Archaea. Domeni ya tatu, Eukaryota, inaundwa na viumbehai wenye kiini.

## Tanbihi

## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Prokaryota Prokaryote versus eukaryote, BioMineWiki Archived 2012-10-25 at the Wayback Machine
* The Taxonomic Outline of Bacteria and Archaea
* The Prokaryote-Eukaryote Dichotomy: Meanings and Mythology
* Quiz on prokaryote anatomy
* TOLWEB page on Eukaryote-Prokaryote phylogeny

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Prokaryota** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Uhai

Picha toka angani ya mikrobi kwenye Grand Prismatic Spring huko Yellowstone National Park
**Uhai** (kutoka neno la Kiarabu; pia **uzima**; kwa Kiingereza: *life*) kwa maana ya biolojia ni jumla ya tabia zinazotofautisha kiumbehai na mata kwa jumla. Hata hivyo kila uhai ulioweza kuchunguzwa na sayansi unapatikana pamoja na mata.

Kati ya tabia hizo kuna uwezo wa kushawishiwa na mazingira, kujipanga, kukua, metaboli na kuzaa. Kila tabia peke yake haifanyi uhai, kwa sababu mojamoja zinaweza kutokea pia kwa mata isiyo hai: fuwele zinakua, ulimi wa moto una umbo maalumu na ndani yake kuna aina ya metaboli inayobadilisha molekuli za nta pamoja na oksijeni ya hewani dioksidi kabonia na maji. Kwa hiyo ni jumla ya tabia zinazothibitisha uwepo wa uhai, lakini hadi leo wataalamu hawajapatana bado ni masharti gani yanayohitajika, kwa sababu kuna tofauti kati ya viumbehai ambazo hazifanani katika tabia zote kwa pamoja.

Uhai unapatikana kwa umbo la viumbehai wanaopangwa katika vikundi vinavyofanana kati yao. Kila kiumbehai hufanywa na vitengo hai ndani yake vinavyoitwa seli.

## Dunia kama mahali pa uhai

Dunia yetu ni sayari pekee inayojulikana mpaka sasa ambapo binadamu na viumbehai vingine wanaweza kuishi.

Nyumba ni moja ya sehemu ya kuishi kama jamii.
Kuna sababu mbili:

1. dunia yetu ina umbali na jua unaofaa kwa maisha kwa sababu sayari zilizoko karibu zaidi na jua (k.m. Zuhura) zina joto kubwa mno na sayari zilizoko mbali zaidi kama Mrihi ni baridi mno.
2. dunia yetu ina angahewa yenye asilimia 78 ya naitrojini, asilimia 21 ya oksijini na asilimia 1 ya aina nyinginezo za hewa, na kwa sababu hii uhai na maisha yanamakinika katika ardhi, kinyume na sayari nyinginezo.

## Asili ya uhai na uenezi wake

Inakadiriwa kwamba dunia ina miaka bilioni 4.54, na kwamba uhai uliweza kujitokeza juu yake walau miaka bilioni 3.5 iliyopita, baada ya ganda la la nje la dunia ilikauka. Ushahidi wa zamani zaidi ulipatikana huko Greenland (mabaki ya viumbe hai wa miaka bilioni 3.7 iliyopita). Hata hivyo wataalamu wengine wanakadiria miaka bilioni 4.25 na hata 4.4 iliyopita.

Jinsi uhai ulivyoweza kuanza haijajulikana, ingawa zimependekezwa dhana mbalimbali.

Hakika, baada ya kuanza, uhai umejitokeza kwa namna nyingi sana ambazo zimeainishwa na wanabiolojia.

Uhai umeweza kustawi au kudumu katika mazingira tofauti sana, lakini zaidi ya 99% za spishi zote zilizowahi kutokea (zaidi ya bilioni 5) kwa sasa zimetoweka.

Makadirio kuhusu zile zilizopo yanataja spishi milioni 10 hadi 14: kati ya hizo, milioni 1.2 tu zimechunguzwa, wakati zaidi ya asilimia 90 bado.

## Tazama pia

* Uzima wa milele

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Uhai** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Mdumu mwitu

| **Mdumu-mwitu** |
| --- |
|  **Mdumu-mwitu (*Sarracenia flava*)** |
| **Uainishaji wa kisayansi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Himaya: | Plantae (Mimea)  |
| (bila tabaka): | Angiospermae (Mimea inayotoa maua)  |
| (bila tabaka): | Eudicots (Mimea ambayo mche wao una majani mawili)  |
| Oda: | Caryophyllales/Ericales (Mimea kama fungu/mdambi)  |
| Familia: | Nepenthaceae/Sarraceniaceae (Mimea iliyo na mnasaba na mdumu-mwitu)  |

 |
| Ngazi za chini |
| **Jenasi 5: Caryophyllales
	+ Nepenthaceae
		- *Nepenthes*
* Ericales
	+ Sarraceniaceae
		- *Darlingtonia*
		- *Heliamphora*
		- *Sarracenia*
 |

**Midumu-mwitu** ni mimea inayokula wadudu kwa kutumia mtego kwa umbo wa kikombe kirefu au mdumu wenye maji ndani. Mimea hii ni wana wa familia mbili: Nepenthaceae au midumu-mwitu ya Dunia ya Kale na Sarraceniaceae au midumu-mwitu ya Dunia Mpya (familia Cephalotaceae ina spishi moja tu). Imedhaniwa kuwa mitego ya midumu-mwitu yenye maji ndani iliibuka kutoka matawi yaliyojikunja, huku mabadiliko ya viumbe yakipendelea matawi yenye michimbuko mikubwa zaidi katika kipindi cha miaka mingi.

Hata hivyo, baadhi ya midumu-mwitu wa jenasi kama ile ya *Nepenthes* wanajumuishwa katika kikundi tofauti cha mimea wenye matawi kama karatasi yenye gundi. Hili linaonyesha kuwa mtazamo kuwa midumu mwitu iliibuka kutoka matawi yaliyojikunja huenda hukawa si wa kweli.

Bila kujali jinsi mmea huu ulivyobadilika, wadudu wanaotambaa na wanaoruka ikiwemo nzi huvutiwa kwa mchimbuko huo ulioundwa na tawi, mara nyingi kwa rangi na maji yenye sukari. Pande za tawi huenda zikawa zinateleza na zimeumbwa kwa njia inayowafanya wadudu washindwe kutoka pindi wanapoingia ndani.

## Picha

* Nepenthaceae (*Nepenthes bokorensis*)
* Sarraceniaceae (*Darlingtonia californica*)
* Sarraceniaceae (*Heliamphora ionasii*)
* Sarraceniaceae (*Sarracenia rubra*)

## Marejeo

* Schnell, Donald (2003). *Carnivorous Plants of the United States and Canada*. Second Edition. Timber Press, Oregon, U.S.A.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mmea fulani bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Mdumu mwitu** kama uainishaji wake wa kibiolojia, uenezi au matumizi yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Zoolojia

Aina mbalimbali za wanyama.
**Zoolojia** (kutoka maneno ya Kigiriki ζῷον *zóon* "mnyama, kiumbe hai" na λόγος *logos*, "neno, fundisho“) ni tawi la biolojia linalochunguza wanyama, hasa wanyama wenye seli nyingi (metazoa).

Zoolojia linatumia mbinu mbalimbali za kisayansi likichungulia maumbile na miili ya wanyama, michakato ndani ya miili, historia ya mageuko ya spishi za wanyama, jenetiki yao, uenezi wao katika dunia, uhusiano wao na mazingira (ekolojia) na jinsi gani wanahusiana kati yao.

Zoolojia imeunda mfumo wa kupanga wanyama wote kwa vikundi (uainishaji wa kisayansi) na kuendeleza utaratibu huu.

Wanazoolojia kwa kawaida hufuata masomo ya biolojia na kwenye ngazi za juu zinaweka mkazo upande wa elimu ya wanyama. Wanafanya kazi kwenye vyuo vikuu, katika maabara ya makampuni ya madawa, katika bustani za zoo au katika makumbusho.

## Viungo vya nje

* media kuhusu Zoolojia pa Wikimedia Commons

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Zoolojia** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |