Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mikolojia

Uyoga ni aina mojawapo ya kuvu.
**Mikolojia** ni tawi la biolojia linalohusika na uchunguzi wa kuvu, ikiwa ni pamoja na maumbile na biokemia, uainishaji wao na matumizi yao kwa binadamu kama chanzo cha tinder, dawa na chakula, pamoja na hatari zao, kama vile sumu au maambukizi.
Kuvu wengi wanazaa sumu, dawa na metaboliti, kwa mfano, aina fulani ya Fusarium.

Mtu anayesomea au profesa wa mikolojia anajulikana kama mwanamikolojia. Baadhi ya wanamikolojia ni kama vile: Elias Magnus Fries, Christian Hendrik Persoon, Anton de Bary na Lewis David von Schweinitz. Maneno "mikolojia" na "mwanamikolojia" yalianza kutumika mwaka 1836 na M.J. Berkeley.

Kihistoria, mikolojia ilikuwa tawi la botania kwa sababu, ingawa kuvu ni mageuzi ya karibu sana na wanyama kuliko mimea.

## Historia

Inadhaniwa kuwa wanadamu walianza kukusanya uyoga kama chakula katika historia ya awali. Uyoga uliandikwa mara ya kwanza katika kazi za Euripides (480-406 KK). Mwanafalsafa wa Kigiriki Theophrastos wa Eresos (371-288 KK) alikuwa wa kwanza kujaribu kutofautisha mimea; uyoga ulionekana kuwa haupo katika kundi lolote.

Zama za Kati ziliona maendeleo mazuri ya ujuzi kuhusu "fungi" (jina la Kilatini kwa uyoga).

## Ugunduzi wa mikolojia na dawa

Kwa karne nyingi, uyoga fulani umeandikwa kama dawa ya watu nchini China, Japan na Urusi. Watu katika maeneo mengine ya dunia kama Mashariki ya Kati, Polandi, na Belarus pia wamekuwa wakitumia uyoga kwa madhumuni ya dawa.

Utafiti wa uyoga wa dawa nchini Marekani sasa unafanya kazi, pamoja na tafiti zinazofanyika katika Kituo cha City of Hope National Medical Center, pamoja na Kituo cha Memorial Sloan–Kettering Cancer Center.

## Angalia pia

* Ethnomikolojia
* Orodha ya wanamikolojia
* Mikotoksikolojia
* Protistolojia

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Mikolojia** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Botania

Jamii ya mimea kwenye milima ya Ruwenzori
**Botania** ni tawi la sayansi inyohusu utaalamu wa mimea.

Ni kitengo cha biolojia. Inachunguza maumbile ya mimea, uainishaji wao, ekolojia ya mimea, mazingira yao, mahitaji na lishe yao, namna yao za kuzaa, jinsi zinavyokaa pamoja na kutegemeana na matumizi yao katika kilimo.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Botania** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Botania
# Hazinadata

**Hazinadata** (kwa Kiingereza: *database*) ni mfumo wa kuhifadhi na kutunza idadi kubwa ya data, kwa kawaida data za kidijiti. Inatakiwa kuruhusu upatikanaji wa data au sehemu za data kwa ajili ya watumiaji na programu zinazotumia data hizo.

Matumizi yake huendeshwa na injini ya hazinadata yaani programu ya kompyuta kuwekulia, kusahihisha na kufusia data zake.

Mfano sahili wa hazinadata ni orodha ya anwani yenye majina, anwani za makazi, za posta, za kazi pamoja na namba za simu, anwani za baruapepe, labda pia data za binafsi, kama vile tarehe ya kuzaliwa, majina ya familia n.k. jinsi watu wengi wanavyoitunza kwenye simu janja. Injini ya hazinadata inaweza kupanga data hizo kwa namna mbalimbali, kwa mfano kufuatana na eneo la makazi, kufuatana na umri, kazi, mwajiri au kwa namna nyingine.

Data zinatunzwa leo hii kwa fomati ya kidijiti kwenye kompyuta. Zamani data zilihifadhiwa kwenye vitabu, orodha, faili ya kadi na kadhalika. Tathmini ya data hizo ilichukua muda mrefu. Hazinadata za kisasa zinazotunzwa kwenye kompyuta zinaruhusu kufanya tahmini ya data nyingi kwa muda mfupi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya teknolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu mada hiyo kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Nadharia seti

Mchoro wa Venn likionyesha muingiliano wa seti mbili.
**Nadharia ya seti** ni somo la seti katika hisabati. Seti ni mkusanyo wa vitu mbalimbali vinavyoitwa memba.

Katika kuandika seti, tunafunga memba katika {mabano maua} na kuzitenganisha kwa alama ya mkato: k.mf., {1, 2, 3} inashika 1, 2 na 3; vilevile {a, b, c} inafunga a, b na c.

Kuna aina tatu za nadharia za seti, nazo ni: njia ya maneno, njia ya orodha na njia ya kanuni.

## Historia

Nadharia ya seti ilibuniwa na Georg Cantor mwaka 1874, lakini ilihitaji kuboreshwa kama alivyoonyesha Bertrand Russell.

## Marejeo

* Chechulin V. L., Theory of sets with selfconsidering (foundations and some applications), Publishing by Perm State University (Russia), Perm, 2010, 100 p. ISBN 978-5-7944-1468-4

## Viungo vya nje

*  )

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya hisabati bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Nadharia seti** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# International Standard Serial Number

*Makala hii ina dalili ya kutungwa kwa kutegemea programu ya kompyuta kama vile "Google translation" au "wikimedia special:content translation" bila masahihisho ya kutosha. Watumiaji wanaombwa kuchunguza tena lugha, viungo na muundo wake. Wakiridhika na hali yake wanaweza kuondoa kigezo hiki kinachoonekana kwenye dirisha la kuhariri juu ya matini ya makala kwa kutumia alama za **{{tafsiri kompyuta}} .

**Namba sanifu ya kimataifa ya machapisho ya mara kwa mara** (kifupi cha Kiingereza: **ISSN**) ni nambari ya mfululizo ya tarakimu nane inayotumiwa kutambua machapisho ya mfululizo, kama vile jarida. ISSN inasaidia hasa kutofautisha kati ya mfululizo na mada sawa. ISSN hutumika katika kuagiza, kuorodhesha, mikopo ya maktaba, na desturi nyingine zinazohusiana na fasihi mfululizo.

Mfumo wa ISSN uliandaliwa kwa mara ya kwanza kama kiwango cha kimataifa cha Shirika la Kimataifa la Kuweka Viwango (ISO) mwaka wa 1971 na kuchapishwa kama ISO 3297 mwaka wa 1975. Kamati ndogo ya ISO TC 46/SC 9 inawajibika kudumisha kiwango.

Wakati mfululizo ulio na maudhui sawa unachapishwa katika zaidi ya aina moja ya midia, ISSN tofauti huwekwa kwa kila aina ya midia. Kwa mfano, mfululizo nyingi huchapishwa katika vyombo vya habari vya kuchapisha na vya elektroniki. Mfumo wa ISSN hurejelea aina hizi kama chapa ISSN (p-ISSN) na ISSN ya kielektroniki (e-ISSN), mtawalia. Kwa hiyo, kama inavyofafanuliwa katika ISO 3297:2007, kila mfululizo katika mfumo wa ISSN pia umepewa ISSN inayounganisha (ISSN-L), kwa kawaida sawa na ISSN iliyogawiwa mfululizo katika njia yake ya kwanza iliyochapishwa, ambayo inaunganisha pamoja ISSN zote zilizokabidhiwa. kwa mfululizo katika kila kati.
# Agronomia

Wanaagronomia wakifanya kazi
**Agronomia** (kutoka Kiingereza "agronomy") ni taaluma ya sayansi ya udongo na mimea na uhusiano wake na mazingira.

Mtu anayejihusisha na agronomia anaitwa mwanaagronomia.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Agronomia** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Bakteriolojia

Antonie van Leeuwenhoek, mwanamikrobiolojia wa kwanza na mtu wa kwanza aliyeona bakteria kwa darubini.
**Bakteriolojia** ni tawi la biolojia linalochunguza bakteria. Ni sehemu ya mikrobiolojia.

## Historia

Bakteria waligunduliwa mara ya kwanza na Antonie van Leeuwenhoek mwaka 1676, kwa kutumia hadubini ya lensi moja ya muundo wake mwenyewe. Aliwaita "animalcules" na alichapisha habari za utafiti wake kwenye msururu wa barua kwa Shirika la Muungano wa Mfalme.

Jina *bacteriam* lililetwa miaka mingi baadaye, na Christian Gottfried Ehrenberg katika mwaka 1838.

Mwaka 1859 Louis Pasteur alionyesha kuwa mchakato wa kuchachusha unasababishwa na ukuaji wa vijiumbe, na kwamba ukuaji huo si wa kizazi cha kujianzia. (Hamira na kuvu, ambazo kwa kawaida zinahusishwa na uchachushaji, si bakteria, ila ukungu.) Pamoja na mwenzake, Robert Koch, Pasteur alikuwa wa kwanza kuitetea nadharia ya kijidudu kisababishi cha ugonjwa.

Robert Koch alikuwa mwanzilishi wa taaluma ya uuguzi wa mikrobiolojia na alishughulikia kipindupindu, kimeta na kifua kikuu. Katika utafiti wake wa kifua kikuu, Koch hatimaye alithibitisha nadharia ya kijidudu, ambayo ilimfanya atunukiwe Tuzo la Nobel mwaka 1905. Katika madai yake, Koch aliweka vigezo vya kutathmini kama kiumbehai ndiye husababisha ugonjwa, na madai hayo yanatumika mpaka leo hii.

Ingawa katika karne ya 19 ilijulikana kwamba bakteria ndio chanzo cha magonjwa mengi, hakuna matibabu yoyote ya viuabakteria yaliyopatikana. Katika mwaka 1910, Paul Ehrlich alitengeneza kiuavijasumu cha kwanza, kwa kubadilisha rangi ambazo kwa kuchagua zilitia mawaa *Treponema pallidum*, spirokaeti ambayo husababisha kaswende katika mchanganyiko ambao uliua kisababishi magonjwa. Ehrlich alikuwa ametuzwa Tuzo la Nobel mwaka 1908 kwa kazi yake kuhusu elimu ya kingamaradhi, na alianzisha matumizi ya madoa ili kuchunguza na kubaini bakteria, na kazi yake ilijikita kwenye misingi ya doa la Gram na doa la Ziehl-Neelsen.

Mafanikio makubwa katika utafiti wa bakteria yalikuwa kutambuliwa kwa Carl Woese mwaka 1977 kwamba akea walitokana na mabadiliko tofauti na yale ya bakteria. Uanishaji huo mpya wa jamii ya filojenetikia ulikitwa kwenye misingi ya kufululizwa kwa ribosomu RNA 16S, ukagawa prokaryota katika makundi mawili yenye mageuko tofauti, kama mojawapo ya sehemu ya mifumo ya domeni tatu.

## Tanbihi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Bakteriolojia** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Epidemiolojia

Picha na Dkt. Massimo Alfredo Antonio Mancini MD
**Epidemiolojia** ni elimu na uchambuzi wa uenezaji (nani, lini na wapi), mitindo na vichangio vya afya na hali za magonjwa katika idadi fulani ya watu, na matumizi ya maarifa hayo ili kuzuia magonjwa. Epidemiolojia ni nguzo kuu ya afya ya umma, na huongoza maamuzi ya kisera pamoja na utendaji unaotegemea ushahidi kwa kubaini visababishi vya hatari vya magonjwa na malengo ya huduma za kinga za afya. Wataalamu wa epidemiolojia husaidia katika kubuni tafiti, ukusanyaji na uchambuzi wa takwimu, kurekebisha na kufasiri matokeo pamoja na kusambaza taarifa (ikiwemo ukaguzi wa kitaalamu na mara nyingine mapitio ya kimfumo).
Epidemiolojia pia imechangia kuendeleza mbinu zinazotumika katika utafiti wa kitabibu, tafiti za afya ya umma, na kwa kiwango fulani katika utafiti wa kimsingi wa sayansi ya kibaolojia.
Maeneo makuu ya utafiti wa epidemiolojia ni pamoja na: visababishi vya magonjwa, uenezaji wa magonjwa, uchunguzi wa milipuko, ufuatiliaji wa magonjwa, epidemiolojia ya mazingira, epidemiolojia ya uchunguzi wa kisheria, epidemiolojia ya kikazi, uchunguzi wa awali, ufuatiliaji wa kibayolojia, na kulinganisha madhara au manufaa ya matibabu. Wataalamu wa epidemiolojia hutegemea taaluma nyingine za kisayansi ili kuelewa vyema mienendo ya magonjwa. Kwa mfano: Baiolojia, ili kufahamu mchakato wa ugonjwa, Takwimu, ili kutumia ipasavyo data na kutoa hitimisho sahihi, Sayansi za kijamii, ili kuelewa visababishi vya karibu na vya mbali vya magonjwa, na Uhandisi, kwa ajili ya kutathmini viwango vya mwathiriko.

## Marejeo
# Histolojia

Sampuli ikiwa katika darubini tayari kuchunguzwa.
**Histolojia** (kutoka maneno ya Kigiriki ἱστός, *histos*, "tishu", na -λογία, "elimu"; kwa Kiingereza "histology") ni utafiti wa seli na tishu ya mimea na wanyama, hasa tishu. Ni sehemu ya saitolojia, na chombo muhimu cha biolojia na elimu ya dawa.

Histolojia kwa kawaida hufanyika kwa kuangalia seli na tishu kwa darubini ya mwanga au darubini ya elektroni.

## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Histolojia HistoNet 2000 - Online Interactive Atlas
* Histoweb Ilihifadhiwa 26 Desemba 2010 kwenye Wayback Machine.
* SIU SOM Histology Ilihifadhiwa 26 Novemba 2010 kwenye Wayback Machine.
* Dr. Kasemἱστός|ἱστός] *histos*}}, "tissue", and -λογία, "study".}} is Histology Homepage]
* Visual Histology Atlas Ilihifadhiwa 11 Machi 2019 kwenye Wayback Machine.
* Histology Photomicrographs Ilihifadhiwa 24 Novemba 2010 kwenye Wayback Machine.
* Histology-online
* Virtual Slidebox
* Blue Histology Ilihifadhiwa 1 Desemba 2010 kwenye Wayback Machine.
* Medical Histology Lecture Series by Dr. Krause, Department of Pathology and Anatomical Science, University of Missouri School of Medicine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Histolojia** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Patholojia

**Patholojia** (kutoka neno la Kiingereza lenye asili ya Kigiriki) ni taaluma inayojikita katika masuala ya uchunguzi wa ugonjwa. Neno patholojia pia hurejelea uchunguzi wa magonjwa kwa ujumla, unaojumuisha nyanja mbalimbali za utafiti wa kibiolojia na masuala mazima ya matibabu.

## Historia

Utafiti wa ugonjwa, ukiwa ni pamoja na uchunguzi wa kina wa mwili, dissection na uchunguzi wa magonjwa maalum, ulianza zamani. Uelewa wa kimazoea wa hali nyingi ulikuwepo katika jamii nyingi za awali na unathibitishwa katika rekodi za jamii za awali za kihistoria, zikiwemo zile za Mashariki ya Kati, India, na Uchina.

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Patholojia** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Biofueli

Biodiseli katika chupa.
Katika nchi mbalimbali biofueli huuzwa kwa bei nafuu; hapa juu tangazo la biodiseli nchini Ujerumani.
**Biofueli** ni aina ya nishati inayozalishwa kutoka vyanzo vya kikaboni, kama mimea au viumbe hai vingine, badala ya kutegemea fueli za kisukuku ambayo ni mabaki ya viumbehai ya miaka mingi iliyopita kama mafuta ya petroli au makaa ya mawe. Biofueli hupatikana kama dutu mango, kiowevu au gesi.

Mara nyingi biofueli inatumika kama nishati mbadala ya kuendesha injini za magari na ndege, na hata kwa kuzalisha umeme au kuwasha moto nyumbani. Kwa kuzingatia upatikanaji wa vyanzo vyenye kaboni, biofueli inaonekana kama suluhisho linalopunguza utegemezi wetu kwa vyanzo vya nishati vinavyochangia mabadiliko ya tabianchi.

Kuna mbinu mbili hasa za kutengeneza biofueli:

* kulima mimea yenye kiwango kikubwa cha sukari au wanga kama muwa. Kwa msaada wa bakteria wanga au sukari hubadilishwa kuwa alikoholi (ethanoli).
* kulima mimea yenye kiwango kikubwa cha mafuta katika mbegu au miili yao kama algae, michikichi (mawese) au soya.

Basi litumialo biofueli inayotokana na soya.
Ethanoli hizi hutumiwa badala ya petroli na mafuta badala ya diseli katika injini ya mwako ndani.

Njia nyingine ni kutumia mbao au nyasi mbalimbali zilizokaushwa, na mara nyingi kukatwa na kupewa umbo la donge halafu kuchomwa kwa kutengeneza umeme.

## Tanbihi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Biofueli** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Nafasi

Mfumo majiranukta Kartesi mwenye pandeolwa tatu unaotumiwa ili kuonyesha mahali katika nafasi
**Nafasi** ni mfumo wenye pandeolwa tatu ambao una mahali na mielekeo. Kwa lugha ya kawaida, ni mahali patupu ambapo vitu vinaweza kuwekwa. Katika fizikia kawaida, nafasi mara nyingi hutungwa kama pandeolwa tatu mstari. Wanafizikia wa kisasa kwa kawaida huichukulia, pamoja na wakati, kuwa sehemu ya mfumo wenye pandeolwa nne za nafasiwakati zisizo na kikomo. Dhana ya nafasi ni muhimu kabisa katika kuelewa misingi ya ulimwengu. Hata hivyo, kutokubaliana kunaendelea kati ya wanafalsafa kuhusu kama nafasi ni halisi au sehemu ya mfumo wa dhana tu.

Katika karne za 19 na 20 wanahisabati walianza kuchungua jiometri ambazo si za Euklides, ambapo nafasi ni kama mchirizo, badala ya kuwa bapa kama katika nafasi ya Euklides. Kwa mujibu wa nadharia ya uhusianifu wa jumla ya Albert Einstein, nafasi karibu na nyuga za uvutano huachana na nafasi ya Euklides. Lakini kwa kiwango kikubwa msongamano wa maada ni takriban sawa kokote ulimwenguni na hivyo ulimwengu ni takriban ya Euklides.

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya fizikia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Nafasi** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Jozi (tunda)

Jozi iliyofunguliwa
**Jozi**, **koko** au **kokwa** ni mbegu kavu za mimea kadhaa zinazoliwa kama chakula cha kibinadamu. Kibotania mbegu huitwa jozi kama tunda lina mbegu moja tu (mbili kwa nadra) ndani yake na ganda linalozunguka mbegu yenyewe linakauka kuwa ngumu kama ubao. Kwa lugha ya kila siku jozi inaweza kuwa pia mbegu ya tunda lenye nyama, k.m. lozi, au vitembwe, k.m. nazi (usumba).

Jozi na koko ni mbegu bila ganda lake, lakini kokwa kirasmi ni ganda la mbegu, ingawa watu wengi hutumia kokwa kwa maana ya mbegu pamoja na ganda lake.

Ganda la jozi kwa maana ya kibotania limeundwa kwa ukuta wa ovari. Ganda la jozi nyingine imeundwa kwa tabaka la ndani la ukuta huo (endokarpi).

Jozi ni chakula bora kwa sababu ina mafuta na protini ndani yake pamoja na vitamini na madini mbalimbali.

## Mifano ya jozi

* Korosho
* Makadamia
* Karanga
* Lozi
* Nazi
* Hazeli
* Pistacho
* Jozi ya kizungu
* Aramoni

## Picha

* Korosho
* Makadamia
* Karanga
* Lozi
* Nazi
* Hazeli
* Pistacho
* Jozi za kizungu
* Maramoni

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mmea fulani bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Jozi (tunda)** kama uainishaji wake wa kibiolojia, uenezi au matumizi yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |

## Viungo vya Nje
# Bustani ya wanyama

Chui milia wa Siberia kwenye bustani ya wanyama huko Amersfoort.
Kitengo cha Panda kwenye bustani ya wanyama ya Chiang Mai (Uthai).
Wageni wanalisha na kushika panyabuku waliozoea binadamu kwenye bustani ya wanyama "Parc Animalier des Pyrenées", Ufaransa
Twiga kutoka Afrika huko Melbourne, Australia.
Mtoto akiwa katika bustani ya wanyama
**Bustani ya wanyama** ni mahali ambapo wanyama, hasa wanyamapori wa aina mbalimbali, wanatunzwa ili watu wapate kuwatazama. Siku hizi bustani Za wanyama zimekuwa pia mahali pa kutunza spishi au aina za wanyama walioko hatarini kutokomea. Vile vile bustani za wanyama zimewekwa kwa ajili ya maonyesho.

Miji mingi mikubwa duniani ina bustani za wanyama. Katika baadhi ya bustani hizo watu hulipa kiingilio wakitaka kuingia. Hata hivyo bustani hizo hazipokei mapato ya kutosha, hivyo hazina budi kupokea pia misaada kutoka serikali.

Umuhimu wa bustani za wanyama ni katika

* kuwapatia watu nafasi ya kuona kwa macho yao wanyama wa nchi zilizo mbali
* kuwaelimisha watu juu ya wanyama wa dunia, pia kuhusu mazingira yao
* kuwa kituo cha utafiti wa kisayansi kuhusu wanyama
* kuhifadhi na kufuga aina za wanyama hatarini kutokomea, hasa wasio na mazingira asilia tena.

## Marejeɒ

## Viungo vya Nje

* Tovuti ramsi Bustani ya Wanyama Johannesburg
* [ Tovuti rasmi Bustani ya Wanyama Pretoria
* Bustani ya wanyama Giza (Kairo Ilihifadhiwa 27 Mei 2007 kwenye Wayback Machine.-Misri)
* Association of Zoos and Aquariums (AZA) North American Association of Zoos and Aquariums
* Zoos Worldwide Zoos, aquariums, animal sanctuaries and wildlife parks
* World Association of Zoos and Aquariums
* Zoological Gardens keeping Asian Elephants
* AIZA

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Bustani ya wanyama** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Ulezi

Ulezi
**Ulezi** ni mbegu ya mlezi au mwele, aina ya nafaka ambayo hulimwa katika sehemu zenye hali ya ukame, hasa katika Ulimwengu wa Tatu.

## Matumizi ya ulezi

Unga wake hutumika kutengenezea ugali, uji na kadhalika, hasa kwa wagonjwa.

Pia unatumika kama chachu kutengeneza aina mbalimbali za pombe.
# Andes

Safu za milima ya Andes zinavyoonekana kutoka angani
**Andes** ni safu ya milima kunjamano na safu ndefu kabisa ya milima duniani. Inaendana na urefu wote wa Amerika Kusini upande wa magharibi wa bara hili, ikiongozana na mstari wa pwani ya Pasifiki kutoka Kolombia katika kaskazini hadi Chile katika kusini. Urefu wa safu yote ni takriban km 7,500. Milima ya juu inafikia kimo cha m 6,962 na wastani wa milima yote uko kwenye m 4000. Upana wa milima hii ni kati ya km 200 na 600.

## Safu za milima na nyanda za juu

Ndani ya Andes kuna hasa safu mbili zinazokwenda sambamba kandokando lakini kuna pia sehemu ambako safu zimeongezeka kuwa zaidi ya mbili. Hizi safu kuiu ni "Cordillera Oriental" (kwa Kihispania maana yake ni safu ya mashariki) na "Cordillera Occidental" (safu ya magharibi); kati ya safu za pembeni kuna ile ya Cordillera de la Costa (safu ya pwani) nchini Chile. Katika sehemu ya katikati safu hizi zinazunguka nyanda za juu za Altiplano za Peru na Bolivia.

## Nchi za Andes

Nchi saba za Amerika kusini zina sehemu za maeneo yao katika Andes: Kolombia, Ekuador na Venezuela katika kaskazini; Peru na Bolivia katikati, halafu Argentina na Chile katika kusini.

Licancabur, Bolivia/Chile
Llullaillaco, Chile/Argentina
Chimborazo, Ecuador
Cono de Arita, Salta (Argentina)
## Milima mirefu

Milima mirefu zaidi iko katika kaskazini ya Chile na Argentina, halafu katika Peru, Bolivia na Ekuador.

Mlima mrefu kabisa ni Aconcagua katika Argentina kwenye mpaka wa Chile ambao ni mlima mrefu wa Amerika yote.

* Cerro Mercedario, m 6.770 (Argentina)
* Nevado Huascarán, m 6.768 (Peru)
* Cerro Bonete, m 6.759 (Argentina)
* Tres Cruces, m 6.758 (Argentina)
* Volcán Llullaillaco, m 6.739 (Argentina)

## Volkeno

Andes zina volkeno nyingi kwa sababu ziko sehemu ya "mviringo wa moto" unaozunguka Pasifiki yote. Bamba la Nazca linajisukuma chini ya bamba la Amerika Kusini na kusababisha kukunjwa juu kwa safu za Andes. Magma hupanda juu kwenye mstari wa kuzama kwa bamba la Nazca hulisha volkeno. Andes ni mahali pa volkeno za kimo kikubwa duniani.

* Monte Pissis, m 6,882 (Argentina)
* Ojos del Salado, m 6,864 (Argentina - Chile)
* Llullaillaco, m 6.723 (Argentina/Chile)
* Nevado Coropuna, m 6.426 (Peru)
* Chimborazo, m 6.310 (Ekuador)
* Sierra Nevada de Lagunas Bravas m 6.127 (Chile/Argentina)
* Uturunco, m 6.010 (Bolivia)
* Licancabur, m 5.916 (Bolivia/Chile)
* Cotopaxi, m 5.897 (Ekuador)
* Misti, m 5.822 (Peru)
* Ubinas, m 5.675 (Peru)
* Tungurahua, m 5.010 (Ekuador)
* Pichincha, m 4.784 (Ekuador)
* Lanín, m 3.747 (Argentina)
* Osorno, m 2.652 (Chile)

* Volkeno nyingi ndogo katika Bonde la Volkeno - (Peru)

## Tazama pia

* Orodha ya milima
* Orodha ya milima ya Andes

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Amerika Kusini bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Andes** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |