Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jumapili

**Jumapili** ni siku ya kwanza katika juma (wiki) ya siku saba yenye asili ya Kiyahudi-Kikristo. Iko kati ya siku za Jumamosi na Jumatatu.

Kwa Wakristo walio wengi ni siku ya sala za pamoja kanisani.

## Kiswahili, Kiarabu na utamaduni wa Kiislamu

Katika lugha ya Kiswahili jina la siku lina namba "2" ndani yake. Hili ni dokezo la asili ya Kiswahili katika utamaduni ya Kiislamu pasipo athira ya Uyahudi unaoanza hesabu baada ya sikukuu ya Kiislamu ya Ijumaa, siku ya sala ya pamoja: Jumamosi kama siku ya kwanza baada ya Ijumaa, Jumapili kama siku ya pili, Jumatatu kama siku ya tatu n.k.

Tabia hii katika Kiswahili ni ya pekee, hasa kwa sababu Kiarabu, ambacho ni lugha ya Korani takatifu na lugha ya kimataifa ya Waislamu, kinafuata hesabu ya Kiyahudi na kuiita siku "al-ahad" yaani "ya kwanza".

## Siku ya jua, siku ya Bwana, siku ya ufufuo

Katika lugha za Kigermanik siku hii ina jina la "jua". Lugha hizo, kama Kiingereza na Kijerumani, zinaendeleza urithi wa Roma ya Kale na zaidi wa Babiloni ambako kila siku ya wiki ilikuwa chini ya mungu fulani aliyeonekana kama nyota au sayari.

Kundi lingine la lugha linatumia msamiati "siku ya Bwana" yaani "Bwana Yesu Kristo". Ni hasa lugha za Kirumi kama Kifaransa (dimanche), Kiitalia (domenica), Kihispania (domingo) na kadhalika.

Lugha ya Kirusi inaita siku hii "voskresenye" yaani siku ya ufufuko.

## Uzoefu wa Kikristo

Wakristo wa madhehebu mengi (isipokuwa Wasabato) wanatazama Jumapili kama siku ya mapumziko iliyochukua nafasi ya Sabato iliyotajwa kwenye Amri Kumi za Agano la Kale.

Sababu ya badiliko hilo lilitokea tangu karne ya 1 ni umuhimu wa ufufuko wa Yesu uliotokea kwenye siku ya kwanza ya juma kufuatana na habari za Agano Jipya.

Kadiri Wakristo wa mwanzo walivyozidi kushindana na Wayahudi wasiomuamini Yesu, walizidi kuzingatia Jumapili kuliko Jumamosi, hasa baada ya kufukuzwa kutoka masinagogi katika miaka ya 80 BK.

## Jumapili katika lugha mbalimbali

Majina ya Jumapili katika tamaduni mbalimbali| Lugha | Jina/Matamshi | Maana | Maelezo |
| --- | --- | --- | --- |
| Kiebrania | יום ראשון jom rishon | siku ya mwanzo |  |
| Kigiriki | Κυριακή kiriaki | (siku ya) Bwana |  |
| Kiarabu | أحد al-ahad | (siku) ya kwanza |  |
| Kiajemi | :یکشنبه yek-schanbe | (siku ya) kwanza |  |
| Kireno | Domingo  | (siku ya) Bwana |  |
| Kilatini | dies solis | Siku ya jua |  |
| Kiitalia | domenica | (siku ya) Bwana |  |
| Kihispania | Domingo | (siku ya) Bwana |  |
| Kifaransa | dimanche | (siku ya) Bwana |  |
| Kijerumani | Sonntag | siku ya jua |  |
| Kiingereza | Sunday | siku ya jua |  |

| Siku za juma (wiki) |
| --- |
| Jumapili - Jumatatu - Jumanne - Jumatano - Alhamisi - Ijumaa - Jumamosi |
# Saa

Kwa chombo cha kupimia wakati tazama Saa (ala)

Saa ya Mshale
**Saa** ni kipimo cha wakati. Si kipimo cha SI kamili kama ilivyo sekunde lakini ni kawaida kote duniani pia katika matumizi ya kisayansi.

Saa inagawiwa kwa dakika 60 na sekundi 3,600. Siku ina takriban masaa 24.

## Historia

Asili ya hesabu hiyo ni katika utamaduni wa Sumeri na Misri ya Kale uliogawa mchana na pia usiku katika vipindi vya masaa 12.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Saa** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Juma

**Juma** (kutoka neno la Kiarabu) au **wiki** (kutoka Kiingereza "week") ni kipindi cha siku saba. Kila siku ina jina lake.

Katika mwaka wa kalenda ya Gregori mna majuma 52 pamoja na siku moja au mbili za ziada. Hesabu ya majuma inaendelea mfululizo bila ya kuanza upya wakati wa mwaka mpya.

Ufuatano wa majuma haulingani na mgawanyo mwingine wa wakati kwa njia ya miezi au mwaka.

## Mapokeo ya Kiyahudi-Kikristo

Asili ya juma ni katika utamaduni wa kale wa Mashariki ya Kati tangu Babiloni. Imeenea duniani kote kupitia Biblia na desturi za Uyahudi na Ukristo.

Ufuatano wa siku katika mapokeo hayo huanza na Jumapili. Majina ya siku ni kama yafuatayo:

* Jumapili (Dominika)
* Jumatatu
* Jumanne
* Jumatano
* Alhamisi
* Ijumaa
* Jumamosi (Sabato)

Katika mwaka juma moja la Machi mwishoni au la Aprili linaadhimishwa na Wakristo wengi kama Juma kuu, ambapo wanaadhimisha matukio makuu ya imani yao kadiri ya historia ya wokovu, yaani mateso, kifo na ufufuko wa Yesu Kristo.

Siku za Jumamosi na Jumapili mara nyingi huitwa "wikendi" *(kutoka Kiingereza: "weekend", yaani mwisho wa juma)*. Hata hivyo katika mapokeo hayo Jumapili ni mwanzo wa wiki mpya, si mwisho wake.

## Majina ya siku kwa Kiswahili

Majina ya siku tano kwa Kiswahili ni ya namba zinazoanza kuhesabiwa baada ya siku ya Ijumaa (ambayo ni siku ya sala kuu katika Uislamu): Ijumaa - Jumamosi - Jumapili - Jumatatu - Jumanne - Jumatano.

Alhamisi na Ijumaa ni majina ya lugha ya Kiarabu inayofuata mapokeo ya Kiyahudi kuhusu majina ya siku.

Hivyo "Alhamisi" ina maana ya "siku ya tano" (baada ya Jumamosi inayoitwa "sabat" kwa Kiarabu, sawa kama "shabbat" kwa Kiebrania (lugha ya Wayahudi).

"Ijumaa" ni matamshi ya Kiswahili ya jina la Kiarabu la "jum'a" inayomaanisha "siku ya mkutano" (= ya kusali pamoja).

| Siku za juma (wiki) |
| --- |
| Jumapili - Jumatatu - Jumanne - Jumatano - Alhamisi - Ijumaa - Jumamosi |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya utamaduni bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Juma** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Sekunde

| Viambishi awali vya vipimo sanifu vya kawaida |
| --- |
| Jina | Kifupi | Zao mtiririko |
| kweta | Q | 1.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000 |
| rona | R | 1.000.000.000.000.000.000.000.000.000 |
| yota | Y | 1.000.000.000.000.000.000.000.000 |
| zeta | Z | 1.000.000.000.000.000.000.000 |
| eksa | E | 1.000.000.000.000.000.000 |
| peta | P | 1.000.000.000.000.000 |
| tera | T | 1.000.000.000.000 |
| giga | G | 1.000.000.000 |
| mega | M | 1.000.000 |
| kilo | k | 1.000 |
| hekto | h | 100 |
| deka | da | 10 |
| (Kipimo asilia) | (--) | **1** |
| desi | d | 0.1 |
| senti | c | 0.01 |
| mili | m | 0.001 |
| mikro | μ | 0.000.001 |
| nano | n | 0.000.000.001 |
| piko | p | 0.000.000.000.001 |
| femto | f | 0.000.000.000.000.001 |
| ato | a | 0.000.000.000.000.000.001 |
| zepto | z | 0.000.000.000.000.000.000.001 |
| yokto | y | 0.000.000.000.000.000.000.000.001 |
| ronto | r | 0.000.000.000.000.000.000.000.000.001 |
| kwekto | q | 0.000.000.000.000.000.000.000.000.000.001 |

**Sekunde** (alama: **s**; pia: **nukta, sekundi, sekondi**) ni kipimo cha wakati na kati ya vipimo vya kimsingi wa SI.

Kiasili ilihesabiwa kama sehemu ya 60 ya dakika moja lakini kisayansi inapimwa sasa kulingana na mwendo wa mnurulisho wa atomi za sizi -133.

Sekunde sitini (60) ni dakika moja, na sekunde elfu tatu na mia sita (3,600) ni saa moja.

Kisasili siku iligawiwa kwa masaa, masaa kwa dakika na dakika kwa sekundi. Imeonekana ya kwamba hesabu hii haitoshi kwa matumizi ya kisayansi kwa sababu muda wa siku si sawa kamili kutokana na mwendo wa dunia yetu. Hivyo kipimo kamili cha sekunde ilitafutwa kinachopimika katika fizikia na sasa muda wa vipimo vingine vya wakati inahesabiwa kwenye msingi wa sekunde siyo kinyume. Tokeo mojawapo ni ya kwamba siku hailingani tena kamili na masaa 24.

Kwa vipimo vya kisayansi ni muhimu kutaja sehemu za sekunde na hapa viambishi awali vya vipimo sanifu hutumiwa: milisekunde, nanosekunde, femtosekunde. Viambish awali kwa uwingi wa sekunde si kawaida.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Sekunde** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Dakika

**Dakika** ni kipimo cha wakati. Si kipimo cha SI kamili kama ilivyo sekundi. Dakika ni sehemu ya 60 ya saa moja. Dakika yenyewe hugawiwa kwa sekundi 60.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Dakika** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Mwezi (wakati)

**Mwezi** ni mojawapo wa vipindi kumi na mbili vya mwaka. Muda wa mwezi unategemea aina ya kalenda inayotumika.

## Mwezi kama kipimo cha wakati

Awamu za mwezi kuanzia mwezi mwandamo kupitia hilali, robo ya kwanza, nusu mwezi, robo ya tatu, mwezi mpevu hadi mwezi mwandamo tena.
Uso wa mwezi jinsi unavyoonekana duniani hubadilikabadilika. Mwezi mpevu unaonekana kama duara kamili la kung'aa lakini baada ya kuonekana hivi umbo lapungua kila siku hadi kutoonekana kabisa na hali hii huitwa mwezi mwandamo. Baadaye mwezi unaonekana tena kama hilali nyembamba na kuongezeka hadi kuwa duara tena. Muda wa mabadiliko yote kupita mara 1 ni siku 29 1/4.

Muda wa mabadiliko kati ya mwezi mwandamo hadi kupotea na kuwa mwezi mwandamo tena ni kati ya siku 28 - 29. Kipindi hiki kinakumbukwa kirahisi, kinatazamiwa na watu wote wakati uleule kwa hiyo pamoja na kipindi cha siku kilikuwa kati ya vipimo vya kwanza vya wakati kwa binadamu.

Inawezekana kwamba juma la siku saba lilianza kwa kuzingatia robo 4 za mwezi wa siku 28.

Awamu za mwezi zilikuwa vipindi vya kuhesabu wakati tangu mwanzo wa kalenda. Hadi leo kuna kalenda ya mwezi ndiyo kalenda ya Kiislamu inayopanga wakati kutokana na hali halisi ya awamu za mwezi.

## Kalenda ya mwezi

Katika kalenda ya mwezi ni sawa na kipindi kutoka awamu ya mwezi mpya angani hadi mwezi mpya unaofuata ni 29.53 siku. Mwezi mpya unaanza sawa na kuonekana kwa mwezi mpya jinsi ilivyo katika kalenda ya Kiislamu.

## Kalenda ya jua

Kwa kalenda ya jua muda wa mwezi unakaribia tu muda kati ya awamu za mwezi. Katika kalenda ya Gregori miezi ina kati ya siku 28 hadi 31. Lakini vipindi hivi havina uhusiano tena na hali halisi ya awamu za mwezi wa angani mwenyewe. "Mwezi" ni lugha tu haimaanishi gimba la angani tena.

## Majina ya miezi

Kwa Kiswahili nchini Tanzania miezi inatofautishwa kwa namba; mwezi wa kwanza, wa pili, wa tatu ... hadi mwezi wa kumi na mbili.

Pamoja na njia hiyo, kuna majina ya Kilatini iliyofika kwenye Kiswahili kupitia lugha za wakoloni, yaani Kijerumani na Kiingereza. Ndiyo yanayotumika zaidi nchini Kenya.

### Majina ya miezi yenye asili ya Kilatini

*(majina ya Kilatini katika mabano)*

1. Januari *(Ianuarius)*, siku 31
2. Februari *(Februarius)*, siku 28\*
3. Machi *(Martius)*, siku 31
4. Aprili *(Aprilis)*, siku 30
5. Mei *(Maius)*, siku 31
6. Juni *(Iunius)*, siku 30
7. Julai *(Iulius)*, siku 31,
8. Agosti *(Augustus)*, siku 31
9. Septemba *(September)*, siku 30
10. Oktoba *(October)*, siku 31
11. Novemba *(November)*, siku 30
12. Desemba *(December)*, siku 31

* Februari huongezeka siku moja kufikia 29 katika miaka mirefu kufuatana na utaratibu wa kalenda ya Gregori.

### Majina ya Kiarabu ya miezi (Kalenda ya Kiislamu)

1. Muharram محرّم
2. Safar صفر
3. Rabi`-ul-Awwal (Rabi' I) ربيع الأول
4. Rabi`-ul-Akhir (Rabi' II) ربيع الآخر أو ربيع الثاني
5. Jumaada-ul-Awwal (Jumaada I) جمادى الأول
6. Jumaada-ul-Akhir (Jumaada II) (Jumaada II) جمادى الآخر أو جمادى الثاني
7. Rajab رجب
8. Shaaaban شعبان
9. Ramadan رمضان
10. Shawwal شوّال
11. Dhul Qaadah ذو القعدة
12. Dhul Hijjah ذو الحجة

Miezi hii haina wakati maalumu katika kalenda ya jua yenye miezi Januari - Desemba, bali inabadilika kila mwaka.
# Usiku

Dunia wakati wa usiku; picha hii imeunganishwa kutokana na picha mbalimbali zilizopigwa na chomboanga. Hali halisi hakuna eneo lote linaloonekana liko gizani wakati mmoja. Nukta nyeupe upande wa kulia ni nuru ya miji wakati wa giza.
Kutwa huko Albuquerque, New Mexico.
**Usiku** ni kipindi cha siku kilichopo kati ya machweo na macheo na hasahasa kipindi cha giza kinachotokea baada ya machweo ambapo mwanga wa jua hauonekani tena angani hadi muda mfupi kabla ya macheo yaani kabla ya jua kuonekana juu ya upeo wa anga.

Kinyume chake ni mchana.

Kutokana na kupoteapotea kwa nuru ya jua, nyota zinaonekana usiku (pasipo mawingu).

Watu wengi pamoja na wanyama wengi hulala usiku, lakini kuna wanyama wengine wanaofanya shughuli zao usiku kama vile bundi, popo na wadudu wengi.

## Nyakati za usiku

Nyakati za mwanzo na mwisho wa usiku hutofautiana kati ya mahali na mahali duniani. Mstari unaofikiwa na mwanga wa jua unatembea juu ya uso wa dunia kutokana na mzunguko wa dunia kwenye mhimili wake.

Mwendo huu ndio sababu ya kugawiwa kwa uso wa dunia katika kanda muda.

Karibu na ikweta muda wa usiku ni masaa 12 sawa na muda wa mchana, lakini penginepo duniani, kadiri palipo mbali na ikweta kuelekea kaskazini au kusini, muda wa usiku hubadilika kila siku.

Usiku mrefu kabisa hutokea kwenye ncha za dunia ambako wala jua wala utusitusi havionekani angani kwa muda wa karibu miezi 3.

## Utamaduni

Katika tamaduni za binadamu usiku mara nyingi una maana mbaya kutokana na matatizo ya kutoona vema na hofu ya vitu visivyoonekana katika kipindi hicho.

## Viungo vya nje

Simple English Wiktionary
Wikamusi ya Kiswahili ina maelezo na tafsiri ya maana ya neno:
usiku
# Machweo

Jua, dakika moja kabla ya kuchwa huko Ureno.
Machweo katika Hifadhi ya Taifa Nyerere Tanzania.
**Machweo** (au Magharibi) ni kipindi cha siku ambapo jua linatoweka kabisa kwa macho ya watu wa eneo fulani, kabla ya kwanza usiku. Kinyume chake ni macheo au pambazuko inayotokea wakati usiku unakwisha na mchana unaanza.

Wakati huo rangi nyekundu inatawala mandhari.

Binadamu na wanyama wengi wakati huo wanakwenda mahali pa kupumzika usiku.

Dini mbalimbali zinaagiza sala kwa wakati huo, kwa mfano Ukristo na Uislamu.

## Tanbihi

## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Machweo Full physical explanation in simple terms
* The colors of twilight and sunset
* Complete Sun and Moon Data for One Day Ilihifadhiwa 6 Aprili 2011 kwenye Wayback Machine. by The United States Naval Observatory
# Wikamusi

*Wiktionary*|  |
| wiktionary.org *homepage* |
| URL |  |
| Kaulimbiu | The Free Dictionary |
| Biashara? | hakuna |
| Aina ya tovuti | kamusi (matokeo ya Internet) |
| Usajili | lazima |
| Lugha zilizopo | lugha nyingi (170+) |
| Mmiliki | Wikimedia Foundation |
| Muumba | Jimmy Wales, Wikimedia jamii |
| Viumbe | 13 Desemba 2002 |
| Alexa rank | 823 |
| Sasa | hai |

**Wikamusi** (kutoka maneno ya Kiingereza **"Wiki"** na **"dictionary"**, **kamusi)** ni mradi huria wa kuunda maudhui ya kamusi mtandaoni. Ina zaidi ya lugha 170. Imeandikwa kwa kushirikiana na wafanyakazi wa kujitolea, kuitwa "Wiktionarians", kwa kutumia programu ya wiki. Toleo la Kiswahili linapatikana hapa.

Ni mradi ndugu na Wikipedia, kamusi elezo huru inayoendeshwa na shirika la Wikimedia Foundation.

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya elimu bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Wikamusi** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Mchana

Picha iliyotengenezwa kwa tarakilishi ili kuonyesha jinsi jua linavyoonekana kusogea, pamoja na matokeo yake kwa mandhari.
Mchana ni kipindi chote cha siku ambapo nuru ya jua inaangaza sehemu fulani ya dunia.

Kinyume chake ni usiku.

Kwa wakati mmoja, jua linaangaza karibu nusu ya dunia. Huko ni mchana, kumbe katika nusu ya pili ni usiku.

Kwa binadamu na wanyama wengi ndio wakati wa utendaji mwingi zaidi.
# Kipindi cha kujizungusha

Katika elimuanga, **kipindi cha kujizungusha** ni muda ambapo gimba linajizungusha mara moja kwenye mhimili wake. Kuna jinsi mbili za kupima kipindi cha kujizungusha. Jinsi moja ni sawa na siku ya jua, yaani siku kawaida (saa 24 duniani). Jinsi nyingine ni sawa na siku ya nyota, yaani muda ambapo nyota za mbali zinarudia mahali palepale angani (saa 23.9344696 duniani). Aina hizi mbili za siku zinatofautiana kwa kuwa mwendo wa Dunia kuzunguka Jua husababisha kwamba nyota za mbali zinaenda angani polepole kuliko Jua.

Kwa kanuni, vitu vya mbali vinaenda polepole kuliko vitu vya karibu. Ukiendesha gari, milima ya mbali inaonekana kama kwamba inaenda polepole sana kuliko miti ya karibu. Kwa athari hiyohiyo, mahali pa nyota na mahali pa Jua hutofautiana kwa nyuzi 1 ya ziada kila siku. Hivyo siku ya jua na siku ya nyota hutofautiana kwa dakika 4. Siku ya jua ni ile iliyoonekana zaidi duniani; sote tunaona kwa muda gani kuna Jua, na kwa muda gani kuna giza la usiku. Lakini kuangalia siku ya nyota ni kugumu zaidi. Hivyo kwa watu wengi siku ya jua ni aina pekee ya siku wanayojua.

## Tazama pia

* Kujizungusha
* Mzunguko
* Siku ya jua
* Siku ya nyota

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kipindi cha kujizungusha** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |