Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hangul

Hangul
**Hangul** ni alfabeti ya Kikorea. Iliundwa mnamo mwaka 1443 kwa amri ya mfalme Sejong alliyeona ya kwamba maandishi ya Kichina haifai kwa lugha ya Korea. Nchini Korea ya Kaskazini Hangul huitwa Chosŏn'gŭl.

Hangul ina alama za kimsingi 24 kwa konsonanti na vokali. Lakini alama hizi haziandikwi mfululizo kama kaika alfabeti ya Kilatinilakini zinapangwa katika alama za herufi za silabi moja kama 한 *han*.

Hiyo 한 *han* inaonekana kama alama 1 lakini ali halisi ni herufi tatu: ㅎ *h*, ㅏ *a* na ㄴ *n*. Kila alama kwa silabi inashika ndani yake herufi 2 hadi 6. Alama za silab zinaweza kuandikwa kama mstari kuanzia kushoto kwenda kulia au kutoka juu kwenda chini, kama maandishi ya Kichina.
# Filamu za Korea Kusini

**Filamu kutoka Korea Kusini** (kwa Kikorea: 한국 드라마, han-guk drama) huitwa K-drama pia. Filamu za Kikorea ni tamthiliya za televisheni za Kikorea ambazo zimetengenezewa Korea Kusini.

Filamu hizi zinajulikana ulimwengu kote, mahsusi katika Asia zaidi, kutokana na kuenea kwa utamaduni maarufu wa Kikorea na kupatikana kwa njia nyingi kupitia huduma za intaneti, ambazo mara nyingi hutoa tafsiri katika lugha nyingi. Filamu nyingi za Kikorea zimetafsiriwa kwa lugha tofauti tofauti, na baadhi yake zimekuwa na ushawishi mkubwa katika mataifa mengine. Katika nchi nyingine, chaneli za televisheni zimekuwa zikionyesha filamu za Kikorea. Kwa mfano, watu zaidi ya milioni 142 walitazama Squid Game (2021) (kwa Kikorea: 오징어 게임, O-jing-uh geim) na hii ikawa filamu iliyotazamwa zaidi kupitia Netflix.

## Mtindo

Fliamu za Kikorea zinavutia hisia za kimataifa kwa sababu ya fashini, mitindo na utamaduni wao. Kuongezeka kwake miongoni mwa watu kumesababisha kuongezeka kwa tasnia ya mitindo duniani. Hii inaonyesha kwamba tamthilia za Kikorea za kila siku zimeweza kufikia viwango vya juu.

Mwandishi mmoja kwa kawaida huongoza filamu za Kikorea, ambazo mara nyingi huandikwa na mwandishi mmoja wa skrini pia. Hii mara nyingi hupelekea kila filamu kuwa na mitindo tofauti ya uelekezaji na mazungumzo. Hii inatofautiana na mfululizo wa televisheni za Kimarekani, ambazo zinaweza kutegemea wakurugenzi na waandishi wengi kufanya kazi pamoja.

Muda wa saa 1:00 jioni hadi 3:00 usiku kwa kawaida umetengwa kwa ajili ya drama za kila siku, ambazo hufanyika kila usiku kutoka Jumatatu hadi Ijumaa. Kuna filamu za wikendi muda wa saa 4:00-6:00 usiku pia.

## Msuko wa hadithi na maudhui

Filamu za Kikorea zina aina nyingi tofauti kama drama za mapigano, drama za kihistoria, drama za shule, tamthilia za kimatibabu, filamu za kisheria au hata za ucheshi na za kutisha. Ingawa tamthilia nyingi huwa na mambo ya kimapenzi na mandhari ya kina ya hisia, baadhi pia zinaweza kuwa na mkasa au kipande cha mandhari ya maisha. Kuna mitindo mbalimbali.

Mada kuu za drama za televisheni za Kikorea ni urafiki, maadili ya kifamilia, upendo, na ubinafsi. Hata hivyo kuna mwelekeo unaoibuka miongoni mwa filamu za Kikorea kuonyesha masuala yanayoendelea ya kijamii ya jamii za Korea, kama unyanyapaa wa ugonjwa wa akili, ukosefu wa usawa wa kijinsia, kujiua, matabaka, uonevu, kamera za kijasusi, rushwa, chuki kwa wapenzi watu wa jinsia moja au ubaguzi wa kimbari.

## Muziki

Muziki una umuhimu mkubwa katika filamu za Kikorea. Original Soundtrack, inayofupishwa kama OST, hutungwa kwa kila tamthiliya, na tofauti na tamthiliya za Kimarekani, mashabiki hupenda kununua albamu ya sauti ya filamu kwa kawaida. Mtindo huu ulianza katika mwaka wa 1990, wakati watengenezaji wa muziki walipobadili ala za muziki kwa nyimbo zilizoimbwa na waimbaji maarufu wa K-pop.

Filamu zinazopendwa zaidi za K-drama, “Desendant of the Sun,” “My Love from the Star,” “Boys Over Flowers,” “Extraordinary Attorney Woo,” “The Glory,” “Sky Castle,” “Crash Landing on You,” na “Goblin.”

## Marejeo
# 18 Juni

Tarehe **18 Juni** ni siku ya 169 ya mwaka (ya 170 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 196.

## Matukio

* 1953 - Nchi ya Misri inatangazwa kuwa jamhuri

## Waliozaliwa

* 1517 - Ogimachi, mfalme mkuu wa Japani (1557-1586)
* 1845 - Alphonse Laveran, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1907
* 1918 - Jerome Karle, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1985
* 1932 - Dudley Herschbach, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1986
* 1942 - Thabo Mbeki, Rais wa Afrika Kusini
* 1942 - Roger Ebert, mwandishi wa habari kutoka Marekani
* 1987 - Semra Kebede, mwigizaji wa filamu kutoka Ethiopia

## Waliofariki

* 561 - Mtakatifu Kalojero wa Sisilia, mmonaki na mmisionari kutoka Uturuki
* 1234 - Chukyo, mfalme mkuu wa Japani (1221)
* 1970 - Nicolaas Louw, mwandishi wa Afrika Kusini
* 1971 - Paul Karrer, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1937
* 1974 - George Kelly, mwandishi kutoka Marekani
* 1982 - John Cheever, mwandishi kutoka Marekani
* 1998 - Joatham Mporogoma Mwijage Kamala, mwanasiasa kutoka Tanzania
* 2010 - Jose Saramago, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi mwaka wa 1998

## Sikukuu

Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu za watakatifu Marko na Marseliani, Leonsi wa Tarabulus, Siriaki na Paula, Amandi wa Bordeaux, Kalojero wa Sisilia, Elizabeti wa Schonau, Gregori Yohane Barbarigo n.k.

## Viungo vya nje

* BBC: On This Day

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kihistoria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **18 Juni** kama enzi zake au matokeo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Seoul

Majengo ya kihistoria na ya kisasa mjini Seoul
**Seoul** ni mji mkuu na mji mkubwa katika Korea ya Kusini. Kihistoria na hadi mwaka 1945 ilikuwa mji mkuu wa Korea yote.

Ina wakazi 10,276,968 kwenye eneo la km² 610.

Seoul iko kando ya mto Han katikati ya rasi ya Korea karibu na mpaka na Korea ya Kaskazini.

Jiji ni kitovu cha siasa, uchumi, utamaduni na elimu ya Korea Kusini.

Seoul ilikuwa mahali pa michezo ya olimpiki ya mwaka 1988.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Asia bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Seoul** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Gwangju

*Gwangju*
**Gwangju** (Kikorea: 광주) ni mji nchini Korea Kusini. Ni mji mkubwa wa tano katika nchi wa Korea Kusini. Kuna wakazi 1,415,953 (mwaka 2010). Mji ulianzishwa 57 KK.

## Jiografia

Eneo lake ni 501.36 km².

*
*
*
*
*

## Viungo vya nje

* eng.gjcity.net Ilihifadhiwa 19 Julai 2011 kwenye Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu **"Gwangju"** ni fupi mno. Inahitaji kupanuliwa mapema. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Ulaya bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Gwangju** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Ulsan

**Ulsan** (Kikorea: 울산) ni mji nchini Korea Kusini. Ni mji mkubwa wa saba katika nchi wa Korea Kusini. Kuna wakazi 1,126,879 (mwaka 2008).

## Jiografia

Eneo lake ni 1,056.4 km².

*
*
*
*
*

## Viungo vya nje

* english.ulsan.go.kr Ilihifadhiwa 3 Juni 2010 kwenye Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu **"Ulsan"** ni fupi mno. Inahitaji kupanuliwa mapema. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Ulaya bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Ulsan** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Daejeon

*Daejeon*
**Daejeon** (Kikorea: 대전) ni mji nchini Korea Kusini. Ni mji mkubwa wa tano katika nchi wa Korea Kusini. Kuna wakazi 1,518,540 (mwaka 2010). Mji ulianzishwa 1581.

## Jiografia

Eneo lake ni 539.86 km².

*
*
*

## Viungo vya nje

* www.daejeon.go.kr

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu **"Daejeon"** ni fupi mno. Inahitaji kupanuliwa mapema. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Ulaya bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Daejeon** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Wayback Machine

Nembo ya Mashine ya Wayback
Muonekano wa Wayback Machine ikionyesha WIkipedia ya Kiswahili na kalenda ambako kumbukumbu imehifadhiwa
**Wayback Machine** ni tovuti ambayo inatunza kurasa za tovuti za zamani. Inaruhusu kuangalia tovuti ambazo haziko tena au kuangalia maudhui ambayo yamebadilishwa tayari.

Tovuti hiyo hutumia programu za crawler zinazopitia intaneti mara kwa mara na kufanya nakalA za tovuti zinazohifadhiwa kwenye seva ya Wayback Machine. Haitunzi tovuti zote wala mabadiliko yote.

Wayback Machine ilianzishwa mnamo Oktoba 2001 kama sehemu ya Internet Archive ikipatikana kupitia anwani yake.

## Marejeo
# Mwaka

Analemma ikionyesha mabadiliko ya nafasi ya jua katika kipindi cha mwaka
**Mwaka** ni kipindi cha takriban siku 365 katika Kalenda ya Gregori ambayo imekuwa kalenda ya kawaida kimataifa ikifuata mwendo wa jua.

## Mwaka katika kalenda ya jua

Katika kalenda za jua mwaka unalingana na muda wa mzunguko mmoja wa dunia kwenye mzingo wake kuzunguka jua letu.

Muda kamili wa mzunguko huu ni siku 365.2425.

Kwa sababu hiyo kalenda ya Gregori inaongeza mwaka mrefu wa siku 366 katika utaratibu ufuatao:

* kila mwaka wa nne utakuwa na siku 366 badala ya 365 kwa kuongeza tarehe 29 Februari. **Mifano:** 1892, 1996, 2004, 2008, 2012
* kila mwaka ambao namba yake inagawiwa kwa 100 utakuwa na siku 365 (siyo 366 hata kama namba za miaka hii zinagawiwa kwa 4 pia!). **Mifano:** 1700, 1800, 1900, 2100
* kila mwaka ambao namba yake inagawiwa kwa 400 utakuwa tena na siku 366 (siyo 365 hata kama namba za miaka hii zinagawiwa kwa 100 pia!). **Mifano:** 1600, 2000, 2400, 2800

## Miaka katika kalenda mbalimbali

Katika kalenda mbalimbali kuna mahesabu tofauti ya muda wa mwaka.

* Mwaka wa Kiislamu ni mwaka wa mwezi una siku 354.
* Mwaka wa Kiyahudi unafuata pia kalenda ya mwezi lakini kwa namna ya pekee ya kuupatanisha na mwendo wa jua; muda wake ni siku 354 lakini kila baada ya miaka miwili au mitatu kuna mwaka mrefu kwa kuongeza mwezi mmoja. Kwa jumla mwezi huingizwa mara 7 katika kipindi cha miaka 19.
* Kalenda za kihistoria ya Wamaya katika Amerika ya Kati ilikuwa na aina ya mwaka mwenye kipindi cha siku 260 iliyounganishwa na mwaka wa jua wa siku 365 katika utaratibu wa miaka 52.
* Kalenda ya mwaka wa Kanisa ni kalenda inayoratibu sikuu za kikristo na utaratibu wa liturgia kama vile masomo ya Biblia kwa ajili ibada mbalimbali. Hii ni lazima kwa sababu namna ya kuratibu mwaka si miezi bali wiki na jumapili. Kalenda hii hutofautiana kiasi kati ya makanisa yenye mapokeo ya kiorthodoksi upande mmoja na kanisa katoliki upande mwingine. Waorthodoksi huhesabu kwenye msingi wa kalenda ya Juliasi na Wakatoliki huhesabu kwenye msingi wa kalenda ya Gregori. Makanisa ya kiprotestant kama vile Anglikana na Walutheri hufúata mapokeo ya kikatoliki. Tofauti si muda wa mwaka lakini mwanzo wake. Mwaka wa Kanisa huanza kewenye jumapili ya kwanza ya majilio au Adventi.

Ni kawaida kuwa pia na migawanyiko ya wakati wa mwaka mmoja ambayo si sehemu ya kalenda ya kawaida, kwa mfano:

* Mwaka wa shule, ambao unaweza kuanza baada ya likizo ndefu za mwaka au kwenye mwezi wa Januari baada ya likizo. Likizo ndefu za mwaka mara nyingi hutokea wakati wa majira ya joto, hivyo mwaka wa shule katika nchi za kaskazini unaanza kwenye Agosti au Septemba. Nchini Tanzania kuna mwaka wa shule za msingi hadi O-level unaoanza Januari, halafu mwaka wa A-level na Chuo unaoanza mwezi wa Julai.

* Mwaka wa fedha ni kipindi cha mwaka mmoja ambao ni wakati wa kutoa taarifa za fedha, makadirio ya kodi au ya bajeti ya serikali. Unategemea mfumo uliowekwa kwa sheria au mapokeo ya kila nchi.

## Marejeo
# Kiaymara

**Kiaymara** ni lugha ya jamii ya Waya (Aymara), watu wa asili wa Andes, inayozungumzwa hasa katika maeneo ya Bolivia, Peru, na Chile. Ni mojawapo ya lugha kuu za kiasili katika Amerika Kusini, na inatambulika rasmi kama lugha ya taifa nchini Bolivia na Peru. Lugha hii ina fasihi tajiri ya mdomo na maandishi, ikijumuisha mashairi, nyimbo, na hadithi za jadi zinazohusiana na utamaduni wa Andes.

## Familia

Aymara ni sehemu ya familia ya lugha za Aymaran, ikihusiana kwa karibu na lugha ya Jaqaru (Yacaru). Watafiti wengine wamependekeza uhusiano wa kihistoria kati ya Aymara na Quechua, ingawa uhusiano huo bado ni mjadala wa kitaaluma.

## Idadi ya wasemaji

Kwa mujibu wa takwimu za karibuni, Aymara huzungumzwa na zaidi ya milioni mbili, hasa katika Bolivia na Peru, huku idadi ndogo ikipatikana Chile na Argentina.

| Eneo | Idadi ya Wasemaji (makadirio) | Chanzo |
| --- | --- | --- |
| Bolivia (Altiplano, La Paz, Oruro, Potosí) | takriban 1,500,000–2,000,000 |  |
| Peru (Puno, Moquegua, Tacna) | takriban 400,000–500,000 |  |
| Chile (Tarapacá, Antofagasta) | takriban 10,000–20,000 |  |
| Argentina (Jujuy, Salta) | takriban 2,000–5,000 |  |
| Jumla | takriban 2,000,000–2,500,000 |  |

## Hali ya lugha

Aymara ni mojawapo ya lugha zilizo na hadhi ya kitaifa nchini Bolivia na Peru, na inatumika katika elimu, vyombo vya habari, na siasa. Hata hivyo, UNESCO imeorodhesha Aymara kama lugha iliyo katika hatari ya kupoteza baadhi ya lahaja zake, hasa katika Chile na Argentina, kutokana na kupungua kwa wasemaji wa kizazi kipya.

## Marejeo
# Jumatatu

**Jumatatu** ni siku ya pili katika juma (wiki) ya siku saba yenye asili ya kiyahudi-kikristo. Iko kati ya siku za Jumapili na Jumanne.

## Siku ya pili au siku ya kwanza?

Kuna nchi zilizobadilisha hesabu kufuatana na kawaida ya "wikendi" kwenye siku za Jumamosi/Jumapili ambako Jumatatu ni siku ya kwanza katika juma ya kazi hivyo inahesabiwa kama siku namba "1" ya wiki katika kalenda rasmi za serikali hata kama jumuiya za kidini zinasisitiza hesabu ya kibiblia.

## Kiswahili, Kiarabu na utamaduni wa Kiislamu

Katika lugha ya Kiswahili jina la siku lina namba "3" ndani yake. Hii ni dokezo la asili ya Kiswahili katika utamaduni ya Kiislamu pasipo na athira ya Uyahudi unaoanza hesabu baada ya sikukuu ya Kiislamu ya Ijumaa siku ya sala ya pamoja: Jumamosi kama siku ya kwanza baada ya Ijumaa, Jumapili kama siku ya pili, Jumatatu kama siku ya tatu n.k.. Tabia hii katika Kiswahili ni ya pekee hasa kwa sababu Kiarabu ambacho ni lugha ya Korani takatifu na lugha ya kimataifa ya Waislamu kinafuata hesabu ya Kiyahudi na kuiita siku "ya pili".

## Siku ya mwezi

Katika lugha mbalimbali za Ulaya siku hii ina jina la "mwezi". Lugha hizi kama Kiingereza, Kifaransa au Kijerumani zinaendeleza urithi wa Roma ya Kale na zaidi wa Babiloni ambako kila siku ya wiki ilikuwa chini ya mungu fulani aliyeonekana kama nyota.

## Jumatatu katika lugha mbalimbali

Majina ya Jumatatu katika tamaduni mbalimbali| Lugha | Matamshi | Maana | Maelezo |
| --- | --- | --- | --- |
| Kiebrania | יום שני jom schenai | siku ya pili |  |
| Kigiriki | Δευτέρα deutéra | (siku) ya pili |  |
| Kiarabu | الاثنين al-ithnayn | (siku) ya pili | ي |
| Kiajemi | دوشنبه do-schanbe | siku ya pili |  |
| Kireno | Segunda-feira  | siku ya pili |  |
| Kilatini | dies lunae | Siku ya mwezi |  |
| Kiitalia | lunedì | Siku ya mwezi |  |
| Kihispania | lunes | Siku ya mwezi |  |
| Kifaransa | lundi | Siku ya mwezi |  |
| Kijerumani | Montag | Siku ya mwezi |  |
| Kiingereza | Monday | Siku ya mwezi |  |
| Kituruki | Pazartesi | baada ya Jumapili (=pazar) |  |

| Siku za juma (wiki) |
| --- |
| Jumapili - Jumatatu - Jumanne - Jumatano - Alhamisi - Ijumaa - Jumamosi |
# Jumanne

**Jumanne** ni siku ya tatu ya katika juma (wiki) ya siku saba yenye asili ya kiyahudi-kikristo. Iko kati ya siku za Jumatatu na Jumatano.

## Kiswahili, Kiarabu na utamaduni wa Kiislamu

Katika lugha ya Kiswahili jina la siku lina namba "4" ndani yake. Hii ni dokezo la asili ya Kiswahili katika utamaduni ya Kiislamu pasipo na athira ya Uyahudi unaoanza hesabu baada ya sikukuu ya Kiislamu ya Ijumaa ambayo ni siku ya sala ya pamoja: Jumamosi kama siku ya kwanza baada ya Ijumaa, Jumapili kama siku ya pili, Jumatatu kama siku ya tatu n.k.. Tabia hii katika Kiswahili ni ya pekee hasa kwa sababu Kiarabu ambacho ni lugha ya Korani takatifu na lugha ya kimataifa ya Waislamu kinafuata hesabu ya Kiyahudi na kuiita siku "ya tatu" (ثلاثاء - *thalatha*).

Lugha nyingi za nchi za Kiislamu zafuata kawaida ya Kiarabu na kuiita "siku ya tatu", kwa mfano Kiindonesia (selasa - *tatu*) au Kiajemi (Farsi) (سه‌شنب - se shanbe *tatu jumamosi*).

Katika lugha za Ulaya jina la siku hutunza kumbukumbu ya miungu iliyoabudiwa zamani za dini za Kiroma au Kigermanik kama vile Kifaransa "mardi" (siku ya Mars) au Kiingereza "Tuesday" (siku ya Tiu).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Jumanne** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |

| Siku za juma (wiki) |
| --- |
| Jumapili - Jumatatu - Jumanne - Jumatano - Alhamisi - Ijumaa - Jumamosi |
# Jumatano

**Jumatano** ni siku ya nne katika juma (wiki) ya siku saba yenye asili ya kiyahudi-kikristo. Iko kati ya siku za Jumanne na Alhamisi.

## Siku ya tatu au siku ya nne?

Kuna nchi zilizobadilisha hesabu ya juma kufuatana na kawaida ya mapumziko ya "wikendi" kwenye siku za Jumamosi/Jumapili. Katika muundo huu Jumatatu hutazamiwa kama siku ya kwanza katika juma ya kazi hivyo inahesabiwa kama siku namba "1" ya wiki katika kalenda hata kama jumuiya za kidini zinasisitiza hesabu ya kibiblia.

## Jina la siku kwa Kiswahili na kwa lugha mbalimbali

Katika lugha ya Kiswahili jina la siku lina namba "5" ndani yake. Hii ni dokezo la asili ya Kiswahili katika utamaduni ya Kiislamu pasipo na athira ya Uyahudi unaoanza hesabu baada ya sikukuu ya Kiislamu ya Ijumaa siku ya sala ya pamoja: Jumamosi kama siku ya kwanza baada ya Ijumaa, Jumapili kama siku ya pili, Jumatatu kama siku ya tatu n.k.. Tabia hii katika Kiswahili ni ya pekee hasa kwa sababu Kiarabu ambacho ni lugha ya Korani takatifu na lugha ya kimataifa ya Waislamu kinafuata hesabu ya Kiyahudi na kuiita أربعاء *arba'a* (ya nne).

Lugha nyingi za nchi za Kiislamu zafuata kawaida ya Kiarabu na kuiita "siku ya nne", kwa mfano Kiindonesia (Rabu - ya nne) au Kiajemi (Farsi) (چهارشنبه - *tchahor shanbe - siku ya nne*).

Katika lugha nyingi za Ulaya jina la siku hutunza kumbukumbu ya miungu iliyoabudiwa zamani za dini za Kiroma au Kigermanik kama vile Kifaransa "Mercredi" (siku ya Mercurius) au Kiingereza "Wednesday" (siku ya Wodan).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Jumatano** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |

| Siku za juma (wiki) |
| --- |
| Jumapili - Jumatatu - Jumanne - Jumatano - Alhamisi - Ijumaa - Jumamosi |
# Alhamisi

**Alhamisi** ni siku ya tano katika juma (wiki) ya siku saba yenye asili ya kiyahudi-kikristo. Iko kati ya siku za Jumatano na Ijumaa. Katika hesabu ya kimataifa ya ISO 8601 ni siku ya nne.

## Wikendi katika nchi za Kiislamu

Nchi kadhaa za Waislamu huanza mapumziko ya wikendi kwenye Alhamisi kama Ijumaa ni siku ya mapumziko. Hii si nchi zote za Kiislamu. Kwa mfano Misri wafanyakazi huanza wikendi Alhamisi na kuendelea Ijumaa; Uturuki inatumia wikendi ya magharibi yaani Jumamosi-Jumapili.

## Siku ya tano au siku ya nne?

Katika muundo wa juma wa kibiblia Alhamisi ni siku ya tano. Kanuni ya ISO 8601 ilibadilisha hesabu ya juma kufuatana na kawaida ya mapumziko ya "wikendi" kwenye siku za Jumamosi/Jumapili. Katika muundo huu Jumatatu hutazamiwa kama siku ya kwanza katika juma ya kazi hivyo inahesabiwa kama siku namba "1" ya wiki katika kalenda hivyo Alhamisi ni namba 4. Jumuiya za kidini zinasisitiza hesabu ya kibiblia na kawaida katika tamaduni nyingi inaendelea hesabu ya kale.

## Jina la siku kwa Kiswahili na kwa lugha mbalimbali

Katika lugha ya Kiswahili jina la siku lina namba "5" ndani yake lakini haieleweki kirahisi kwa sababu Alhamisi ina asili ya lugha ya Kiarabu. **خميس** (*khamis*) ni namba tano tu. Kiswahili chenyewe chatumia namba hii katika jina la siku ya Jumatano inayotangulia Alhamisi. Pamoja na Ijumaa ni siku ya pekee yenye jina la Kiarabu katika lugha ya Kiswahili.

Majina ya siku zingine yameanzishwa upya katika Kiswahili kuanzia siku ya sala ya pamoja ya Waislamu kwenye Ijumaa kuzitaja kama Juma-mosi, Juma-pili n.k.

Tabia hii katika Kiswahili ni ya pekee hasa kwa sababu Kiarabu ambacho ni lugha ya Korani takatifu na lugha ya kimataifa ya Waislamu kinafuata hesabu ya Kiyahudi na kuita siku hiyo kwa namba "tano". Lugha nyingi za nchi za Kiislamu zafuata kawaida ya Kiarabu na kuiita "siku ya tano", kwa mfano Kiindonesia (Kamis - ya tano) au Kiajemi (Farsi) (پنج‌شنبه - *panch shanbe - siku ya tano*).

Katika lugha nyingi za Ulaya jina la siku hutunza kumbukumbu ya miungu iliyoabudiwa zamani za dini za Kiroma au Kigermanik kama vile Kifaransa "Jeudi" (siku ya Jovi au Jupiter) au Kiingereza "Thursday" (siku ya Thor).

| Siku za juma (wiki) |
| --- |
| Jumapili - Jumatatu - Jumanne - Jumatano - Alhamisi - Ijumaa - Jumamosi |
# Jumamosi

**Jumamosi** ni siku ya saba katika juma (wiki) ya siku saba yenye asili ya kiyahudi-kikristo. Iko kati ya siku za Ijumaa na Jumapili. Katika hesabu ya kimataifa ya ISO 8601 ni siku ya sita.

Katika kawaida ya utamaduni wa magharibi Jumamosi imekuwa siku ya kuanza wikendi ikiwa ni siku ambako wafanyakazi wengi hupunzika au hufanya kazi nusu siku tu.

Katika Israeli Jumamosi huheshimiwa kama Sabato ya kibiblia. Wikendi ya Israel inaanza siku ya Ijumaa na kuendelea Jumamosi.

## Siku ya saba au siku ya sita?

Katika muundo wa juma wa kibiblia Jumamosi ni siku ya saba. Kanuni ya ISO 8601 ilibadilisha hesabu ya juma kufuatana na kawaida ya mapumziko ya "wikendi" kwenye siku za Jumamosi/Jumapili. Katika muundo huu Jumatatu hutazamiwa kama siku ya kwanza katika juma ya kazi hivyo inahesabiwa kama siku namba "1" ya wiki katika kalenda hivyo Jumamosi kuwa namba 6. Jumuiya za kidini zinasisitiza hesabu ya kibiblia na kawaida katika tamaduni nyingi inaendelea kutumia hesabu ya kale.

## Jina la siku kwa Kiswahili na kwa lugha mbalimbali

Katika lugha ya Kiswahili jina la siku lina namba "mosi" (moja) ndani yake. Hii ni dokezo la asili ya Kiswahili katika utamaduni wa Kiislamu pasipo na athira ya Uyahudi. Hesabu inaanza baada ya sikukuu ya Kiislamu ya Ijumaa ambayo ni siku ya sala ya pamoja: Jumamosi kuwa siku ya kwanza baada ya Ijumaa, Jumapili kama siku ya pili, Jumatatu kama siku ya tatu n.k.. Tabia hii katika Kiswahili ni ya pekee hasa kwa sababu Kiarabu ambacho ni lugha ya Korani takatifu na lugha ya kimataifa ya Waislamu kinatumia jina la Kiyahudi na kuiita siku ya **سبت** (sabat) yaani Sabato.

Lugha nyingi za nchi za Kiislamu zafuata kawaida ya Kiarabu na kuiita vilevile "Sabato" kwa mfano Kiindonesia (Sabtu) au Kiajemi (Farsi) (شنبه - shanbe, kutoka "shabat").

Katika lugha kadhaa za Ulaya jina la siku hutunza kumbukumbu ya mungu aliyeabudiwa zamani za dini ya Kiroma kama vile Kiholanzi "Zaterdag" au Kiingereza "Saturday" (yote: siku ya Saturnus). Lakini lugha zaidi za Ulaya hutumia pia jina la Sabato kwa namna mbalimbali kwa mfano Kifaransa "samedi" (kutoka Kilatini sambati dies - *siku ya Sabato*), Kihispania "Sábado", Kirusi Суббота (subbota - *Sabato*).

| Siku za juma (wiki) |
| --- |
| Jumapili - Jumatatu - Jumanne - Jumatano - Alhamisi - Ijumaa - Jumamosi |