Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mmea

Aina mbalimbali za mimea.
**Mimea** (kwa Kiingereza: "plants", kutoka Kilatini "Plantae") ni moja kati ya makundi ya viumbe hai duniani likijumuisha miti, maua, mitishamba na kadhalika. Kuna zaidi ya aina 300,000 ya mimea.

Sayansi inayochunguza mimea huitwa botania ambayo ni kitengo cha biolojia. Kwenye uainishaji wa kisayansi mimea hujumlishwa katika himaya ya plantae kwenye milki ya Eukaryota (viumbehai vyenye kiini cha seli na utando wa seli).

Kwa hiyo mimea huwa na utando wa seli wenye selulosi. Mmea unapata sehemu kubwa ya nishati kutoka nuru ya jua kwa njia ya usanisinuru, yaani hujilisha kwa msaada wa nuru. Ndani ya majani ya mimea kuna klorofili, dutu ya rangi ya kijani, inayofanya kazi ya kupokea nuru na kupitisha nishati yake kwa sehemu nyingine ya mmea ambamo inatumiwa kujenga molekuli zinazotunza nishati kwa njia ya kikemia na kutumiwa katika metaboli ya mwili.

Mimea kadhaa imepoteza uwezo wa kutengeneza klorofili ya kutosha, hivyo inajipatia nishati kama vimelea kutoka kwa mimea au viumbehai wengine.

Mimea mingi inazaa kwa njia ya jinsia, yaani kwa kuunganisha seli za kiume na kike; mara nyingi viungo vya kiume na vya kike vinapatikana ndani ya mmea mmoja. Kuna pia mimea inayozaa kwa njia isiyo ya kijinsia, kwa mfano kwa kuotesha mzizi wa hewani ambao unaingia ardhini na kuendelea kama mmea wa pekee.

Mimea ni msingi muhimu kwa viumbehai wengine duniani kwa sababu sehemu kubwa ya oksijeni katika angahewa ya dunia inatengenezwa na mimea..

Mimea inatoa chakula kwa binadamu kama vile nafaka, matunda na mboga za majani, pia lishe kwa wanyama wa kufugwa.

## Picha

* Mvumo wa Asia Borassus flabellifer
* Mavumo Borassus flabellifer (yaitwayo Thaati Munjelu kwa kienyeji) yanayouzwa katika soko ya Guntur, Uhindi.
* Manjano
* Kiazi kitamu, *Ipomoea batatas*, Bustani ya Kibotaniki ya Maui Nui
* Mkadi wa Asia (*Pandanus amaryllifolius*)
* Papai la Kalifornia
* Mapapai (*Carica papaya*), kultivari 'Sunset'
* Mzumari (*Cymbopogon citratus*)
* *Pachyrhizus erosus*, aina ya tunguu. Situgede, Bogor, Java ya Magharibi, Indonesia.
* Tufaa aina ya Kiku
* Miche ya *Sauropus androgynus*
* Nazi (*Cocos nucifera*)

## Tanbihi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Mmea** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Monokotiledoni

Shamba la monokotiledoni.
**Monokotiledoni** ni aina ya mimea ambayo mbegu zake hazijagawanyika mara mbili: mfano wa mimea hiyo ni mahindi, mtama, uwele na kadhalika.

Monokotiledoni zina spishi kama 60,000 hivi.

Mimea hii huwa na majani yenye vena zenye kunyooka zote upande mmoja wa jani.

Katika kilimo, idadi kubwa ya mimea inayotokana hutoka kwenye monokoti. Hizi ni pamoja na nafaka kubwa kama mchele, ngano, mahindi, n.k., lakini pia nyasi za mchanga, miwa, na mianzi.

Mazao mengine muhimu kwa uchumi yanajumuisha mitende mbalimbali, ndizi, vitunguu na familia ya vitungu. Zaidi ya hayo, balbu nyingi za maua, mimea iliyopandwa kwa mashina yao, kama vile maua.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Monokotiledoni** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kusini mwa Afrika

Nchi za Afrika ya Kusini
**Kusini mwa Afrika** (pia: **Afrika ya Kusini**) ni sehemu ya bara la Afrika iliyo kusini mwake, ikizunguka ncha ya kusini ya bara hilo. Kulingana na Umoja wa Mataifa, inajumuisha nchi zilizoko kusini mwa Mto Zambezi na Mto Kunene. Eneo hili linajulikana kwa mandhari yake mbalimbali, ikiwa ni pamoja na jangwa la Kalahari, Nyanda za Juu za Drakensberg, na pwani ndefu ya Bahari ya Atlantiki na Bahari ya Hindi. Eneo hilo ni tajiri kwa rasilimali asilia kama dhahabu na almasi, pamoja na mchanganyiko wa tamaduni, lugha, na historia ya pekee inayovutia wageni kutoka kote duniani.

## Nchi

Nchi za Kusini mwa Afrika| Bendera | Nchi | Mji mkubwa | Mji Mkuu | Eneo (km²) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Jamhuri ya Angola | Luanda | Luanda | 1,246,700 |
|  | Jamhuri ya Botswana | Gaborone | Gaborone | 581,730 |
|  | Ufalme wa Eswatini | Manzini | Mbabane | 17,364 |
|  | Ufalme wa Lesotho | Maseru | Maseru | 30,355 |
|  | Jamhuri ya Malawi | Lilongwe | Lilongwe | 118,484 |
|  | Jamhuri ya Msumbiji | Maputo | Maputo | 801,590 |
|  | Jamhuri ya Namibia | Windhoek | Windhoek | 825,615 |
|  | Jamhuri ya Afrika Kusini | Johannesburg | Pretoria | 1,221,037 |
|  | Jamhuri ya Zambia | Lusaka | Lusaka | 752,612 |
|  | Jamhuri ya Zimbabwe | Harare | Harare | 390,757 |

* Komori, Morisi, Shelisheli, Mayotte na Réunion ni visiwa vya Bahari Hindi vinavyohesabiwa kuwa sehemu za Afrika ya Mashariki.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Afrika bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Kusini mwa Afrika** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Dierdré A. Snijman

**Dierdré A. Snijman** ni mwanabiolojia wa Afrika Kusini.

## Maisha na kazi ya mapema

Snijman alizaliwa katika mji mdogo ulioko mashariki mwa Johannesburg, nchini Afrika Kusini na mapema alichukua jina "Dee" ambalo ni rahisi kuandika na kutamka. Alisoma katika Mtawa wa Imelda Baraka huko Brakpan na kutoka katika Chuo cha Damelin huko jijini Johannesburg. Matamanio yake ya mwanzo kwa maua ya Afrika Kusini yalichochewa, na bustani ya wazazi wake na picha za Cythna Letty na Aruiol Batten. Alimaliza shahada yake ya kwanza ya B.Sc (Botani na Hisabati) katika Chuo Kikuu cha Natal. Alipata MSc yake mwaka wa 1973 na wakati huo huo pia alihitimu Diploma katika Elimu. Kufundisha hakuonekana kuwa kwa upendezi wake kama ilivyothibitishwa na "mwaka wa kufundisha watoto wasiokuwa na nidhamu".

Manmo Mwaka wa 1974 alijiunga na Compton herbarium katika Kirstenbosch Botanical Gardens ambapo huko alikutana na kazi ya wanamageuzi kadhaa wa nchini Afrika Kusini, pamoja na Robert Harold Compton. W.F. Barker alikuwa amemaliza mkusanyiko wa monocots huko kabla ya kustaafu. Peter Goldblatt na John Rourke walifanya kazi yake ya mapema. Yeye pamoja na Pauline Perry walifanya safari nyingi za shamba katika mkoa yenye mvua ya baridi ya nchini Afrika Kusini.

Mnamo mwaka 1984 alichapisha Genus Haemanthus kwa kushirikiana pamoja na msanii wa mimea Ellaphie Ward-Hilhorst, na hii iliongozana na kazi hiyo kwenye Hessea na Strumaria, ambayo ilifanya sehemu ya shahada yake ya PhD.

## Kazi

* Snijman, D.A. (2013). *Plants of the Greater Cape Floristic Region* (kwa English). SANBI. ISBN 9781919976778. OCLC 874805573.`{{cite book}}`: CS1 maint: unrecognized language (link)
* Snijman, D.A. (2013). *Plants of the Greater Cape Floristic Region. 2, The extra Cape flora* (kwa English). South African National Biodiversity Institute, SANBI. ISBN 9781919976778. OCLC 1017436885.`{{cite book}}`: CS1 maint: unrecognized language (link)
* Snijman, D.A. (1984). *Revision of the Genus Haemanthus L. (Amaryllidaceae)* (kwa English). National Botanic Gardens of South Africa. OCLC 623237158.`{{cite book}}`: CS1 maint: unrecognized language (link)
* Snijman, D.A. (2014). *A taxonomic revision of the genus Pauridia (Hypoxidaceae) in Southern Africa* (kwa English). Magnolia Press. ISBN 9781775575054. OCLC 904051097.`{{cite book}}`: CS1 maint: unrecognized language (link)
* Snijman, D.A.; Hall, A.V. (1994). *Systematics of Hesses, Strumaria and Carpolyza (Amaryllideae; Amaryllidaceae)* (kwa English). Bolus Herbarium, University of Cape Town. OCLC 762205601.`{{cite book}}`: CS1 maint: unrecognized language (link)
* Manning, John; Goldblatt, Peter; Snijman, Dee (2002). *The color encyclopedia of Cape bulbs* (kwa English). Timber Press. ISBN 9780881925470. OCLC 469411205.`{{cite book}}`: CS1 maint: unrecognized language (link)

## Marejeo
# Wikidata

Nembo ya Wikidata
**Wikidata**, ni grafu ya maarifa ya lugha mbalimbali iliyohaririwa kwa ushirikiano unaosimamiwa na taasisi ya Wikimedia. Ni chanzo muhimu cha data wazi ambapo miradi ya Wikimedia kama vile Wikipedia, na mtu mwingine yeyote, anaweza kutumia chini ya leseni ya "CC0 public domain". Wikidata ni wiki inayoendeshwa na programu ya MediaWiki, na pia inaendeshwa na seti ya viendelezi vya grafu vya MediaWiki vinavyojulikana kama Wikibase.

## Dhana

Mchoro huu unaonyesha maneno muhimu zaidi yanayotumiwa katika Wikidata.
Wikidata ni hifadhidata inayolenga hati na vipengee, vinavyowakilisha aina yoyote ya mada, dhana au kitu. Kila kipengee kimetengewa kitambulishi cha kipekee na endelevu chenye nambari kamili inayoanishwa na herufi kubwa Q, herufi hii inayojulikana kama "QID". Hii huwezesha maelezo ya kimsingi yanayohitajika ili kubainisha mada ambayo kipengee kinashughulikia kutafsiriwa bila kupendelea lugha yoyote.

Mifano wa dhana, mtu au kitu ni pamoja na *1988 Summer Olympics (Q8470)*, *love (Q316)*, *Johnny Cash (Q42775)*, *Elvis Presley (Q303)*, na *Gorilla (Q36611)*.

Lebo za dhana,mtu au kitu hazihitaji kuwa za kipekee. Kwa mfano, kuna vitu viwili vinavyoitwa "Elvis Presley": *Elvis Presley (Q303)*, ambayo inawakilisha mwimbaji na mwigizaji wa Marekani, na *Elvis Presley (Q610926)*, ambayo inawakilisha albamu yake binafsi. Hata hivyo, mchanganyiko wa lebo na maelezo yake lazima yawe ya kipekee. Ili kuepuka utata, kitambulishi cha kipekee cha kipengee ( *QID* ) kwa hivyo kimeunganishwa kwenye mseto huu.

### Sehemu kuu

Mpangilio wa vipengele vinne vikuu vya ukurasa wa Wikidata wa awamu ya 1: lebo, maelezo, lakabu na viungo vya lugha..
Kimsingi,hujumuisha vitu vifuatavyo:

* Wajibu, kitambulisho (QID), kinachohusiana na lebo na maelezo.
* Kwa hiari, lakabu nyingi na idadi fulani ya taarifa (na mali na maadili).

## Marejeo
# Jimbo la Rasi

Jimbo la Rasi katika Afrika Kusini kabla ya 1994
**Jimbo la Rasi** lilikuwa kubwa kati ya majimbo manne ya Afrika Kusini kabla ya 1994. Lilianzishwa mwaka 1910 wakati Koloni ya Rasi ilipoingia katika Muungano ya Afrika Kusini pamoja na majimbo ya Natal, Transvaal na Dola Huru la Oranje. Mji mkuu wa jimbo ulikuwa Cape Town.

Katika miaka ya 1960 maeneo ya bantustan Bophuthatswana, Transkei na Ciskei zilitengwa na jimbo.

Katiba mpya ya 1994 illeta mpangilio mpya ya utawala na eneo la Jimbo la Rasi likagaawiwa na kuingia katika majimbo mapya ya Rasi ya Magharibi (Western Cape), Rasi ya Kaskazini, Rasi ya Mashariki (Eastern Cape) na Kaskazini-Magharibi.
# Korsika

|  |
| --- |
| Korsika |
|  |
|  **Bendera** |  **Nembo** |
| Nchi |  Ufaransa |
| Mji mkuu | Ajaccio |
| **Eneo** |
|  - Jumla | 278,650 km²
 |
| Tovuti:
 |

Korsika
**Korsika** (kwa Kifaransa:**Corse**; kwa Kikorsika: **Corsica**) ni kisiwa cha Ufaransa katika Mediteranea. Ni kisiwa kikubwa cha nne katika Mediteranea baada ya Sisilia, Sardinia na Kupri.

Iko upande wa kusini kwa Ufaransa na upande wa magharibi kwa Italia bara (lakini kaskazini kwa kisiwa chake cha Sardinia). Umbali wa bara ni kilomita 90 hadi Italia na kilomita 170 hadi Ufaransa kusini. Umbali na Sardinia ni kilomita 11 pekee.

Kisiwa kina pwani yenye urefu wa kilomita 1,000 na milima mingi inayofikia kimo cha mita 2706.

Wilaya ni Corse-du-Sud na Haute-Corse.

Mji mkuu ni Ajaccio.

Katika historia kisiwa kilikuwa chini ya Genua tangu mwaka 1300 hadi karne ya 18 kilipouzwa kwa Ufaransa na hivyo kuwa sehemu ya jirani ya kaskazini.

Hata utamaduni wa watu wa Korsika ulikuwa karibu zaidi na Italia kuliko Ufaransa. Lugha ya Kikorsika iko karibu na lahaja za Italia. Lakini leo hii ni takriban asilimia 35 tu za wakazi wanaotumia lugha hii. Serikali ya Ufaransa iliwahi kupigia marufuku matumizi yake shuleni lakini tangu mwaka 1989 imekubaliwa kama lugha rasmi pamoja na Kifaransa.

Eneo la kisiwa ni km² 8680 zinazokaliwa na wakazi 278,650.

Mwenyeji mashuhuri kabisa wa Korsika alikuwa Napoléon Bonaparte.

Miji muhimu ni (*majina ya Kikorsika*)

Ajaccio (*Aiacciu*)
Bastia (*Bastia*)
Corte (*Corti*)
Sartène (*Sartè*)
## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Korsika Corsica travel guide kutoka Wikisafiri
* PhotoGlobe - Corsica A collection of photos of Corsica together with GPS-based positions
* CNN Ilihifadhiwa 8 Aprili 2008 kwenye Wayback Machine. CNN coverage of rejection of autonomy proposals in 2003
* University of Corsica

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Ufaransa bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Korsika** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Azori

Região Autónoma dos AçoresJimbo la kujitawala la Azori**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bendera
 | Nembo
 |

 |
| Kaulimbiu ya taifa: Antes morrer livres que em paz sujeitos (Heri kufa huru kuliko amani ya utumwa) |
| Wimbo wa taifa: A Portuguesa (kitaifa) Hino dos Açores (kijimbo) |
|  |
| **Mji mkuu** | Ponta Delgada (Serikali ya kijimbo) Angra do Heroísmo (mahakama kuu)1 Horta (Bunge la Jimbo)2 37°44′ N 25°40′ W |
| **Mji mkubwa nchini** | Ponta Delgada |
| **Lugha rasmi** | Kireno |
| **Serikali** Rais | Jimbo la kujitawala Vasco Cordeiro |
| **Kukaliwa na watu** Jimbo la kujitawala |  1976 |
| **Eneo**  - Jumla  - Maji (%) |   2,333 km² ( )  |
| **Idadi ya watu**  - 2001 kadirio  - Msongamano wa watu |   241,763 ( ) 104/km² ( ) |
| **Fedha** | Euro (€)3 (`EUR`) |
| **Saa za eneo**  - Kiangazi (DST) | UTC-1 (UTC) UTC in EST (UTC) |
| **Intaneti TLD** | .pt |
| **Kodi ya simu** | `+351`
- |
| 1Angra do Heroísmo: 38º 39' N 27º 13' W 2Horta: 38º 32' N 28º 38' W 3Kabla ya 2002: Escudo ya Ureno  |

**Azori** (kwa Kireno: *Ilhas dos Açores* - *Visiwa vya vipanga*) ni funguvisiwa la Ureno lenye visiwa tisa vikubwa na vingine vidogo katika Atlantiki takriban km 1,500 magharibi ya Ulaya na 3,600 mashariki ya Amerika ya Kaskazini.

Ni jimbo la kujitawala la Ureno (Região Autónoma dos Açores) na sehemu ya Umoja wa Ulaya.

Visiwa vyote ni vya asili ya kivolkeno; hali halisi ni vilele vya milima mirefu sana vinavyotoka nje ya maji kutoka sakafu ya bahari. Milima hiyo ni sehemu ya mgongo kati wa Atlantiki yanapokutana mabamba ya gandunia ya Amerika ya Kaskazini na Afrika.

Mlima Pico kwenye kisiwa cha Pico ni mlima mrefu wa Ureno wenye kimo cha m 2,351 juu ya UB.

Visiwa viligunduliwa na mabaharia Wareno mwaka 1427: vilipatikana bila wanadamu. Wakazi wa kwanza walifika kutoka Ureno mwaka 1439.

| **Visiwa vikubwa zaidi vya funguvisiwa la Azori** |
| --- |
| **Kisiwa** | Eneo (km²) |
| São Miguel | 759 |
| Pico | 446 |
| Terceira | 403 |
| São Jorge | 246 |
| Faial | 173 |
| Flores | 143 |
| Santa Maria | 97 |
| Graciosa | 62 |
| Corvo | 17 |

## Viungo vya nje

* Azores Info Ilihifadhiwa 9 Januari 2016 kwenye Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Ulaya bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Azori** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Visiwa vya Juan Fernandez

Kisiwa cha Robinson Crusoe Island, kilivyokuwa kati ya karne ya 19 na karne ya 20.
**Visiwa vya Juan Fernandez** viko katika bahari ya Pasifiki, vina asili ya volkeno na ni sehemu ya Jamhuri ya Chile.

Kwa jumla vina eneo la kilometa mraba 99.6 na wakazi 900 wanaotegemea utalii na uvuvi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu eneo fulani bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu eneo hilo kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Je, unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuiongezea habari*.*
*Usitaje majina ya madiwani na viongozi au maafisa wengine wa sasa maana wanabadilika haraka mno.* |
# Ascension

Georgetown ni kitovu cha kisiwa.
**Ascension** ni kisiwa chenye asili ya volikano kilichoko kusini kidogo kwa ikweta, katika Bahari ya Atlantiki, kilomita 1,600 hivi kutoka Afrika na 2,300 hivi kutoka Amerika Kusini (Brazil).

Wakazi wote ni 806 tu (sensa ya mwaka 2016).

Kiutawala kiko chini ya koloni la Saint Helena, ambalo liko chini ya Ufalme wa Muungano.

Jina lilitokana na sherehe ya Kupaa Bwana, ambayo ndiyo siku ya mwaka 1501 kisiwa kilipoonekana kwa mara ya kwanza.

## Tanbihi

* Keynes, Richard (2001), *Charles Darwin's Beagle Diary*, Cambridge University Press, ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 18 Septemba 2010, iliwekwa mnamo 19 Septemba 2010`{{citation}}`: CS1 maint: date auto-translated (link)

## Marejeo

* Duff Hart-Davis, *Ascension, the story of a South Atlantic island*, p. 15
* Mitchell, David F. 2010. *Ascension Island and the Second World War Ilihifadhiwa 30 Januari 2021 kwenye Wayback Machine.*. Ascension Island: Ascension Island Heritage Society.
* Correspondent's diary: Ascension Island | The Economist
* Official Ascension Island Government site Ilihifadhiwa 16 Julai 2012 kwenye Wayback Machine.
* Global Volcanism Program: Ascension Island
* Sanders, Sarah, *Important Bird Areas in the United Kingdom Overseas Territories; priority sites for conservation* (RSPB, 2006)
* Stonehouse, Bernard. (1960). *Wideawake Island. The Story of the BOU Centenary Expedition to Ascension*. Hutchinson: London
* Duff Hart-Davis, The Spectator 17 October 2015, "The Stone Frigate Sails On", p. 16.

## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Ascension

  Ascension travel guide kutoka Wikisafiri

### Taarifa na serikali

* Ascension Island Government
* Ascension Government Conservation Department
* Ascension Island Newsletter

### Historia na Jiografia

* Live Web Cam of Ascension
* Colonial History of Ascension Island
* Ascension Island at Britlink – British Islands & Territories
* Isla Ascensión o Ascension island Ilihifadhiwa 1 Desemba 2020 kwenye Wayback Machine.(Spanish)
* CIA World Factbook entry about Saint Helena, Ascension, and Tristan da Cunha Ilihifadhiwa 28 Desemba 2010 kwenye Wayback Machine.
* Google Satellite View

### Taasisi

* Rocket launches from Ascension
* Detailed description of the BBC Atlantic Relay Station
* Army Ornithological Society Ascension Island Research Ilihifadhiwa 2 Machi 2012 kwenye Wayback Machine.
* The Status and Location of the Military Installations of the Member States of the European Union and Their Potential Role for the European Security and Defence Policy (ESDP). Brussels: European Parliament, 2009. 25 pp.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Afrika bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Ascension** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Tunguu (mmea)

**Mmea wa kitunguu unaoonyesha tunguu lakeTunguu** ni sehemu ya shina la mimea fulani ilio na majani manene kwa umbo wa gamba yanayohifadhi chakula. Mifano ni kitunguu, kitunguu saumu na matunguu ya mimea mingine ya ngeli Monocots. Tunguu ni tofauti na kiazi ambacho ni sehemu ya mzizi.

## Picha

* Kitunguu kilichokatika juu chini
* Matunguu ya kitunguu saumu (*Allium sativum*)
* Matunguu ya tulipa (*Tulipa* sp.)
* Tunguu la amarili (*Amaryllis belladonna*)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mmea fulani bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Tunguu (mmea)** kama uainishaji wake wa kibiolojia, uenezi au matumizi yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Jani

Majani yenye umbo la sindano
Muundo wa jani
Jani ni ogani ya mimea na kazi yake ya msingi ni usanisinuru na upumuaji (badiliko la gesi). Kwa hiyo ni sehemu ya mmea iliyopo juu ya ardhi.

## Umbo

Umbo lake mara nyingi ni bapa na nyembamba. Ubapa unaisaidia kuwa na uso mkubwa kwa kupokea nuru nyingi iwezekanavyo, na wembamba unasaidia nuru kufikia seli ambako inatumiwa na vyembe vya viwiti kuendesha usanisinuru.

Umbo tofauti ni kama sindano. Maumbo ya jani kama sindano au miiba yanatokana na mazingira ambayo ni yabisi, ama kwa miezi kadhaa au kwa muda mrefu zaidi.

Hili ni pia umbo la majani ya kudumu ya miti inayoweza kustawi katika mazingira yenye jalidi kama vile misunobari.

## Muundo wa jani

* Jani hufunikwa na ngozi ya nje ambayo ni ganda jembamba sana la nta. Chini yake ni epidemisi au ngozi ya ndani. Katikati ya maganda haya ya nje kuna seli za kati (mesophyll). Kuna aina mbili za seli hizi:
* Seli safu za kati zenye umbo la mcheduara ndefu kidogo zikipangwa kwa safu. Ndani ya seli hizi kuna idadi kubwa ya viwiti vinavyopokea nuru, viko moja kwa moja chini ya epidemisi upande wa juu ya jani na kuelekea nuru
* Seli sifongi za kati ziko chini ya seli safu, hazipangwi ipasavyo na kuna viwiti vichache tu. Vina nafasi kati yake zinazounganishwa na vinyweleo.
* Ngozi ya jani ya chini huwa na vinyweleo, kila kinyweleo huwa na seli linzi kando yake. Hapo ni nafasi ya jani "kupumua" yaani kuingiza dioksidi kabonia na kutoa oksijeni.
* Ndani ya jani lote kuna vitita neli vyenye kazi ya mishipa damu na mifupa kwa pamoja. Kitita neli ni kama fungo la "mabomba" yanayoundwa kwa seli za pekee zinazosafirisha virutubisho ndani ya jani hadi tawi au shina na mizizi.

## Viungo vya Nje

* Science Aid: The leaf Ilihifadhiwa 19 Januari 2013 kwenye Wayback Machine.
* Encyclopedia\_Americana\_(1920): Leaves

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Jani** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Alkoholi

Alkoholi
**Alkoholi** (pia: **alikoholi**) ni jina kwa kundi la viowevu visivyo na rangi. Neno latumiwa mara nyingi kutaja aina yoyote ya pombe; hali halisi hii ni aina moja kati ya alkoholi mbalimbali ambayo ni alkoholi ethili iliyopo ndani ya aina zote za pombe na kusababisha ulevi.

Katika elimu ya kemia alkoholi ni kampaundi ogania yoyote yenye kundi hidroksidi (–O–H) iliyounganishwa na atomi ya kaboni.

Alkoholi zinapatikana kiasili katika kampaundi nyingi. Ethili hutokea kiasili wakati wa kuchachuka kwa matunda au majimaji yenye sukari ikitengenezwa na bakteria za hamira. Kwa lugha nyingine alikoholi ethili hutokea kaisili katika umetaboli ya hamira kwa hiyo inapatikana kia mahali penye bakteria za hamira.

Matumizi ya alkoholi inayojulikana hasa ni yale ya ethanoli katika vinywaji. Uchumi wa kisasa hutumia aina nyingi za alkoholi mbalimbali kama madawa katika utengezaji wa vitu mbalimbali. Alkohili zina matumizi kama fueli au madawa ya kuyeyusha na kusafisha. Madawa ya tiba hutengenezwa mara nyingi kwa kutumia alkoholi inayoyeyusha dutu katika mimea au mizizi inayotumika kwa kutibu watu.

## Aina za alkoholi

Alikoholi zinazotumiwa mara nyingi ni methanoli (au alkoholi methili) na ethanoli (au alkoholi ethili). Zina muundo ufuatao:

```
     H           H H
     |           | |
   H-C-O-H     H-C-C-O-H
     |           | |
     H           H H
  methanoli    ethanoli
```