Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Siku

Mabadiliko ya siku husababishwa na mzunguko wa dunia yetu kwenye mhimili wake. Hapa tunatazama upande wa mchana unaoangazwa na jua. Upande mwingine ni upande wa giza au usiku.
**Siku** ni muda wa saa 24 ambamo tunaona vipindi viwili: kile cha mwanga wa mchana na kile cha giza la usiku.

## Mchana na usiku

Mabadiliko hayo ya mchana na usiku husabibishwa na mzunguko wa dunia kwenye mhimili wake. Upande wa dunia unaotazama jua unapata mwanga wa mchana lakini upande mwingine usiotazama jua unakuwa gizani.

Sisi pamoja na vitu vyote vilivyo juu ya uso wa dunia, yaani bahari, mito, milima, binadamu, misitu, majangwa, majengo, barabara na kila kitu unachoweza kuwaza kuwa kipo kwenye uso wa dunia, basi vyote huwa katika mwendo kadiri dunia inavyojizungusha kwenye mhimili wake. Hivyo basi, wakati upande ule wa uso wa dunia tulipo unapogeukia au kutazamana na jua, basi kwetu inakuwa mchana, pale ambapo upande huo hatutazamani na dunia, basi tunapata usiku, yaani tunakuwa kwenye giza.

## Mwanzo na mwisho

Mwanzo na mwisho wa siku ni jambo la mapatano baina ya watu ma hapa kuna kawaida tofautitofauti katika tamaduni za Dunia.

Uchumi na sheria siku hizi hufuata muda sanifu wa dunia unaopanga mwisho na mwanzo wa siku ya kalenda katikati ya usiku, yaani saa sita usiku, au kwa lugha nyingine kwenye 24:00 au 0:00 h.

Kalenda za kidini kama kalenda ya Kiyahudi na Kalenda ya kiislamu hupanga mwisho wa siku wakati wa machweo, ambayo ni pia mwanzo wa siku mpya. Kwa sababu hiyo sherehe ya Sabato katika Uyahudi (ambayo inalingana na Jumamosi ya Kiswahili) inaanza baada ya machweo kwenye Ijumaa, na pia utaratibu wa kuzuia kazi unakwisha kwenye jioni ya Jumamosi baada ya machweo.

## Muda wa siku

Mzunguko huo wa dunia kwenye mhimili wake unachukua muda wa nukta (sekunde) 86,400 au masaa 24.

Kwa sababu muda wa mzunguko haulingani kikamilifu na kipimo cha sekunde kuna siku ndefu au fupi zinazopatikana kwa kuingiza au kupunguza nukta moja kufuatana na azimio ya wataalamu wa wakati. Hii haina umuhimu wowote katika maisha ya kila siku lakini inapaswa kuangaliwa pale ambapo saa kamili sana ya kiatomi hutumiwa.

## Siku na mwaka

Dunia, pamoja na kujizungusha kwenye mhimili wake, ina mwendo mwingine pia , yaani ule wa kulizunguka jua. Ikikamilisha mwendo huu basi mwaka unakuwa umekamilika. Kipindi cha mwaka hakilingani kwa kila mwaka: kuna miaka mirefu na miaka mifupi. Hii ni kwa mujibu wa Kalenda ya Gregori ambapo mwaka wa kawaida (mfupi) huwa na siku 365 na kila mwaka wa nne (mwaka mrefu) kuwa na siku 366.
# Wakati

Saa ya mfukoni
**Wakati** ni neno la kutaja ama mfuatano wa matokeo au muda ama kipindi ambamo jambo linatokea.

Tunaishi katika wakati na tunapanga maisha yetu kufuatana na wakati, lakini si rahisi kusema wakati ni kitu gani. Sayansi, hasa fizikia, pia falsafa na dini, zote zina njia mbalimbali za kuangalia na kueleza wakati.

## Wakati kama mpito

Katika maarifa ya kila siku wakati ni utaratibu wa mfululizo wa matokeo. Tunaweza kuona ya kwamba jambo liliwahi kutokea (wakati uliopita), linaendelea sasa (wakati wa kisasa) na tunatarajia litatokea tena (wakati ujao). Ndivyo tunavyotazama maisha yetu tukikumbuka mambo yaliyopita, tunasikia hali au mambo yanayoendelea na kutegemea kuona siku inayokuja.

Kwa sababu hiyo kuna usemi kama "wakati unapita" au "wakati unakimbia".

## Wakati kisayansi

Sayansi hutumia wakati kwa vipimo vingi hata kama haijui wakati wenyewe ni kitu gani. Imeunda vipimo vya wakati wenyewe vinavyowezesha kuelewa matokeo na kuyalinganisha.

Hapa sayansi inajaribu kuona wakati kama wanda (dimensioni) moja ya ulimwengu pamoja na zile tatu za nafasi ya ulimwengu. Hapa huitwa "wanda wa nne" (the fourth dimension).

Tofauti yake na nyanda za nafasi ni kwamba wakati una mwendo na mwelekeo.

## Vipimo vya kawaida vya wakati

Vipimo vya wakati hutumia matokeo yanayorudia mara kwa mara bila mabadiliko.

Kipimo cha kawaida ni siku au, kwa lugha nyingine, muda wa mzunguko mmoja wa dunia yetu unaoonekana kwetu kutokana na mabadiliko ya mchana na usiku.

Muda huo wa mzunguko mmoja hugawiwa katika saa 24 na kuitwa "siku". Saa hugawiwa katika dakika 60 na kila dakika kwa sekunde 60.

Mbio moja ya dunia yetu kuzunguka jua huitwa "mwaka". Utaratibu wa miaka hupangwa kwa njia ya kalenda.

Vipindi kama mwezi na wiki hupanga siku ndani ya kalenda.

Saa atomia.
## Vipimo vya kisayansi

Sayansi hairidhiki tena na vipimo hivyo vya kawaida. Mizunguko ya dunia au siku havilingani kikamilifu. Hapo sayansi imeondoka katika siku kama msingi wa vipimo vya wakati. Badala yake imechukua muda wa sekunde na kukiliganisha kwa mwendo wa atomi.

Katika vipimo sanifu vya kimataifa sekunde imewekwa kama muda wa radidi (periodi) 9,192,631,770 za mnururisho wa atomi ya caesi ya 133Cs.

Kisayansi Saa ndiyo chombo maalum ambacho hutumika kupima wakati hasa saa za kronografia *(chronograph watches) -* saa zijulikanazo kwa Kingereza kama *"Stop-Watch"* za kupimia muda mfupi wakati tukio kama shindano la riadha zinafanyika.

## Vipindi vya wakati

* milenia = miaka 1000
* karne = miaka 100
* mwaka = miezi 12 = siku 365.25
* mwezi ≈ wiki 4 ≈ siku 30
* wiki (juma)= siku 7
* siku = masaa 24
* saa = dakika 60
* dakika = 60 sekunde
* sekunde = 1000 millisekunde
* milisekunde = 1000 mikrosekunde
* mikrosekunde = 1000 nanosekunde
* nanosekunde= 1000 pikosekunde
* pikosekunde= 1/1,000,000,000,000 sekunde

## Marejeo

## Viungo vya Nje

* Google Map
* World Clock
* U.S. Naval Observatory Ilihifadhiwa 30 Agosti 2010 kwenye Wayback Machine.
* Hexadecimal Time Ilihifadhiwa 10 Agosti 2011 kwenye Wayback Machine.
# Mwongozaji wa filamu

Mwongozaji wa filamu, upande wa kulia, akitoa maelekezo kwa washiriki, wakati uigizaji wa filamu za kimira katika maeneo ya mjini London.
**Mwongozaji wa filamu** ni mtu anayetoa msaada wa kuongoza pindi mtu anapoigiza filamu. Wanaangalia vitu vya kisanii visiende kombo. Wanatoa maelekezo kwa waigizaji na kuongoza watu katika uigizaji wa filamu.

Mwongozaji wa filamu yeye ndiyo anayochukua jukumu zima wa wanachama wanaofnya kazi ya uigizaji (waigizaji, watayrishaji, na kadharika). Kwa mfano, mtu yule ambaye anashughulika na taa anamwambia mtindo gani unaotakiwa taa imulikwe pindi yeye anapotoa maelekezo kwa waigizaji.

Ni kawaida sana kwa waongozaji wa filamu kufanya kazi pamoja na mtayarishaji wa filamu. Mtayarishaji wa filamu ni mtu asiyehusika na upande wa kisanii wakati wa utengenezaji wa filamu. Kwa mfano, wao ndiyo wanaoshikiria fedha zote ambazo zinatumika kwa ajili ya utengenezaji wa filamu.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mtu huyo bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Mwongozaji wa filamu** kama wasifu wake, habari za maisha au kazi yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kikorea

**Kikorea** (kwa Kikorea: **한국어**, *Hangeul*; **한국말**, *Hangukmal*; **조선말**, *Chosŏnmal*) ni lugha ya Korea Kusini na Korea Kaskazini.

| Kikorea | Alfabeti ya Kilatin | Kiswahili |
| --- | --- | --- |
| 안녕하십니까 | Annyeong hashimnikka | Habari ya asubuhi! |
| 안녕하세요! | An-yŏng-ha-se-yo! | Hujambo! |
| 어떻게 지내세요? | Eotteohke jinaeseyo? | Habari yako? |
| 네 | Ne | Ndiyo |
| 아니요 | Aniyo | Hapana |
| 성함이 어떻게 되십니까? | Sungham ee uttoke daesipnika | Jina lako ni nani? |
| 어디서 오셨어요? | Eodiseo osyeosseoyo? | Unatoka wapi? |
| 영어를 할수 있어요? | Yeongeorul malsum halsu isseoyo? | Unazungumza kiingereza? |
| 감사합니다 | Kamsahamnida | Asante |
| 一 | il | moja |
| 二 | ee | mbili |
| 三 | sam | tatu |
| 四 | sa | nne |
| 五 | o | tano |
| 六 | yuk | sita |
| 七 | chil | saba |
| 八 | pal | nane |
| 九 | gu | tisa |
| 十 | ship | kumi |

## Viungo vya nje

* **(en)** Learning to Speak Korean
* **(en)** Omniglot
* lugha ya Kikorea kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kikorea Ilihifadhiwa 23 Septemba 2015 kwenye Wayback Machine.
* lugha ya Kikorea katika Glottolog
* lugha ya Kikorea kwenye Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kikorea** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kirusi

| Kirusi *русский язык (ru)* |
| --- |
| Lugha |
| Asili | Urusi, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Ukraini, na nchi za zamani za Umoja wa Kisovyeti |
| Wasemaji | L1 : takriban 145 milioni
L2: zaidi ya 108 milioni
Jumla: zaidi ya 253 milioni |
| Familia za lugha | Kihindi-Kiulaya Kislavoni Kislavoni cha Mashariki |
| Aina za Awali | Kirusi cha Kale Kislaviki cha Kale |
| Mfumo wa kuandika | Alfabeti ya Cyrillic |
| **Lugha Rasmi** |
| Lugha rasmi kwa | Urusi, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstani na nyingine kadhaa |
| **Nambari za Msimbo** |
| ISO 639-1 | ru |
| ISO 639-2 | rus |
| Glottolog | russ1263 |
|
 *Lugha rasmi       Kirusi kama lugha mojawapo ya wakazi wa nchi* |

**Kirusi** (русский язык, russkiy yazyk) ni lugha ya Kislaviki cha Mashariki na ndiyo lugha rasmi ya Shirikisho la Urusi. Inahusiana na familia ya lugha za Kihindi-Kiulaya, ndani ya tawi la Kislaviki/Kislavoni, na inakaribiana sana na Kiukraini na Kibelarusi. Kirusi ni lugha yenye wazungumzaji wa asili wengi zaidi barani Ulaya, ikiwa na zaidi ya watu milioni 150, hasa nchini Urusi, Belarusi, Kazakhstan, na Kyrgyzstan. Pia inazungumzwa sana katika nchi nyingi za zamani za Umoja wa Kisovyeti.

Kirusi ni moja ya lugha sita rasmi za Umoja wa Mataifa na ina umuhimu mkubwa katika nyanja za kitamaduni, kisiasa, na kisayansi. Inaandikwa kwa kutumia herufi za alfabeti ya Kisirili na ina urithi tajiri wa fasihi, ikiwa na waandishi kama Leo Tolstoy, Fyodor Dostoevsky, na Anton Chekhov waliotoa mchango mkubwa katika fasihi ya dunia. Lugha ya Kirusi inajulikana kwa sarufi yake tata, ikiwa ni pamoja na mfumo wa visawe vya vitenzi, hali mbalimbali za nomino, na msamiati mpana unaoakisi historia na urithi wake wa kitamaduni.

Pia watu wengi duniani wamejifunza Kirusi kwa sababu ilikuwa lugha ya kimataifa kati ya nchi zilizoshikamana na Umoja wa Kisovyeti. Wanafunzi wengi kutoka nchi mbalimbali za Afrika walipata elimu ya juu kwenye vyuo vikuu vya Umoja wa Kisovyeti kwa lugha ya Kirusi.

Kwa karne kadhaa, Warusi walifuata sera ya kikatili ya Urusishaji - kuhamishwa kwa lugha za asili, uingizwaji wao na lugha ya Kirusi, na baadaye ufutaji kamili wa utambulisho wa watu walioshindwa na kuunganishwa kwao na vikundi tofauti vya Warusi - vikundi vya kaskazini na kusini kulingana na mkoa. Tofauti kati ya Milki ya Urusi na madola mengine makubwa ya wakati huo ilikuwa kwamba makoloni ya Urusi katika karne ya 18 na 19 hayakuwa mali ya ng'ambo, kama ilivyokuwa kwa falme za Ulaya, lakini karibu zaidi, na ndiyo sababu lugha ya Kirusi ilienea hasa katika majimbo yanayopakana na Urusi.

## Viungo vya nje

* makala za OLAC kuhusu Kirusi (Kiingereza)
* lugha ya Kirusi katika Glottolog (Kiingereza)
* lugha ya Kirusi katika Ethnologue (Kiingereza)
* Russian Random Text Generator Ilihifadhiwa 7 Machi 2007 kwenye Wayback Machine. (Kiingereza)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kirusi** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kithai

Eneo la Kithai.
**Kithai** ni lugha ya taifa na lugha rasmi ya nchini Thailand pamoja na kuwa lugha mama ya Wathai, kundi kubwa la watu nchini Thailand.

Karibu watu milioni 70/75 wanazungumza lugha hiyo.

Ni lugha muhimu zaidi kati ya lugha za Kithai, ambazo zinaunda tawi la lugha za Kra-Dai.

## Alfabeti

Alfabeti ya Kithai ina herufi 44.
ก ข ฃ ค ฅ ฆ ง จ ฉ ช ซ ฌ ญ ฎ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ด ต ถ ท ธ น บ ป ผ ฝ พ ฟ ภ ม ย ร ล ว ศ ษ ส ห ฬ อ ฮ

Lugha ya Kithai ina tarakimu zake za pekee pia: ๑ 1
๒ 2
๓ 3
๔ 4
๕ 5
๖ 6
๗ 7
๘ 8
๙ 9
๐ 0

## Tanbihi

## Viungo vya nje

 Wikiquote ina mkusanyiko wa dondoo kuhusu: Thai proverbs Thai language school Ilihifadhiwa 5 Septemba 2009 kwenye Wayback Machine.
* Thai phrasebook at Wikivoyage
* Ethnologue write-up on Thai Ilihifadhiwa 5 Machi 2005 kwenye Wayback Machine.
* IPA and SAMPA for Thai
* Thai-English dictionary
* Thai2english.com Ilihifadhiwa 7 Septemba 2009 kwenye Wayback Machine.: LEXiTRON-based Thai-English dictionary
* The Royal Institute Dictionary Ilihifadhiwa 3 Machi 2009 kwenye Wayback Machine., official standard Thai-Thai dictionary
* Say Hello in the Thai Language
* Thai language pronunciation Ilihifadhiwa 17 Desemba 2009 kwenye Wayback Machine.

Wikipedia
 Kithai ni toleo la Wikipedia, kamusi elezo huru

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kithai** kama historia yake, uenezi au maendeleo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |

.
# Busan

Geumjeong
**Busan** (부산) ni mji mkubwa wa pili katika Korea ya Kusini, ukiwa na wakazi zaidi ya milioni tatu unusu.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu maeneo ya Asia bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu **Busan** kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |