Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tundra

Tundra ya Aktiki kwenye Kisiwa cha Wrangel, Urusi.
**Tundra** ni eneo ambako miti haiwezi kustawi kutokana na halijoto duni na kipindi kifupi cha kuota kwa majani. Halijoto ya ardhi chini ya kina cha sentimita 30-200 haipandi juu ya sentigredi 0°C muda wote; hata wakati wa "joto" nI sentimita za juu pekee ambako barafu inayeyuka.

Uoto wote katika sehemu hizi ni manyasi, kuvumwani na kuvu. Kwenye ardhi ya aina hii hakuna miti, au kama iko inatokea kwa umbo la vichaka vidogo. Mpaka kati ya maeneo ya tundra na maeneo ya misitu hujulikana kama "mstari wa miti".

Kuna aina tatu za tundra:

* tundra ya Aktiki
* tundra ya Antaktiki
* tundra ya milimani

Tabianchi katika maeneo ya tundra ni baridi kali na halijoto kidogo juu ya 0°C wakati wa wiki au miezi michache ya majira ya joto ilhali joto halitoshi kuyeyusha ardhi iliyoganda, isipokuwa kwenye sentimita za juu za ardhi.

Maeneo ya **Tundra** duniani
     **Tundra karibu na ncha, penye kuvumwani na kuvu pekee** (uoto unafunika 10 - 80 % za uso wa nchi)
     **Tundra yenye majani na vichaka vidogo** (uoto unafunika zaidi ya 80 % za uso wa nchi)
     **Tundra ya mlimani karibu na nchaTundra ya mlimani ya latitudo za katiMbuga karibu na ncha**
## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Tundra** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Tambarare kuu za Marekani

Tambarare kuu katika jimbo la Nebraska, Marekani (shamba la mahindi baada ya mavuno).
Ramani ya Tambarare Kuu za Marekani (kijani).
**Tambarare kuu za Marekani (kwa Kiingereza: Great Plains)** ni eneo kubwa la nchi hiyo lisilo na milima katika sehemu za kati na za magharibi za Marekani. Sehemu ya kaskazini inaingia ndani ya Kanada.

Upande wa magharibi zinaishia kwenye milima ya Rocky Mountains. Upande wa mashariki tambarare hizi zinapakana na maeneo ambako usimbishaji unaruhusu kustawi kwa misitu.

Majimbo yafuatayo ni sehemu za tambarare kuu:

* Maeneo yote ya Kansas, Nebraska, Dakota Kaskazini na Dakota Kusini (Marekani)
* Sehemu za Colorado, Montana, New Mexico, Oklahoma, Texas na Wyoming (Marekani)
* Sehemu za kusini za Alberta, Saskatchewan na Manitoba (Kanada)

Tabianchi huwa na miezi ya joto kali pamoja na miezi ya baridi sana. Uoto asilia wa nchi ulikuwa manyasi tu, maana mvua haitoshi kwa miti mingi.

Kabla ya kuja kwa Wazungu huko Marekani, tambarare kuu zilikuwa na ng'ombe mwitu aina ya baisoni kwa mamilioni waliowindwa na Maindio wahamaji na kuwa chakula chao kikuu.

Baisoni waliuawa kwa makusudi na Wamarekani weupe waliotaka kuondoa msingi wa kiuchumi wa Maindio na kutumia maeneo yao kwa kilimo. Sasa ni kitovu cha mazao ya nafaka kama mahindi na ngano ambazo hulisha mifugo na watu.

## Tovuti za Nje

* Chuo Kikuu cha Jimbo la Dakota Kaskazini: *Hadithi ya Jiografia ya Tarafa Kubwa* Ilihifadhiwa 5 Machi 2009 kwenye Wayback Machine.
* Kansas Heritage Group: Nyumba za *Wenyeji, Uhifadhi, Maua, na Utafiti*
* Maktaba ya Congress: *Matawi mazuri*
* Chuo Kikuu cha Nebraska-Lincoln: *Utafiti Mkuu wa Matawi*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu eneo fulani bado ni **mbegu**. Je unajua kitu kuhusu eneo hilo kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Je, unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuiongezea habari*.*
*Usitaje majina ya madiwani na viongozi au maafisa wengine wa sasa maana wanabadilika haraka mno.* |
# Gundi (mnyama)

| **Gundi** |
| --- |
|  Gundi kaskazi (*Ctenodactylus gundi*) |
| **Uainishaji wa kisayansi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Himaya: | Animalia (Wanyama)  |
| Faila: | Chordata (Wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni)  |
| Ngeli: | Mammalia (Wanyama wenye viwele wanaonyonyesha wadogo wao)  |
| Oda: | Rodentia  |
| Nusuoda: | Hystricomorpha  |
| Familia: | Ctenodactylidae Gervais, 1853 |

 |
| Ngazi za chini |
| **Jenasi 4, spishi 5:Ctenodactylus* Gray, 1830
	+ *C. gundi (Rothmann, 1776)*
	+ *C. vali* Thomas, 1902
* *Felovia* Lataste, 1886
	+ *F. vae* Lataste, 1886
* *Massoutiera* Lataste, 1885
	+ *M. mzabi* (Lataste, 1881)
* *Pectinator* Blyth, 1856
	+ *P. spekei* Blyth, 1856
 |

**Gundi** (kutoka Kiingereza: gundi) au **panya-kichanuo** (kutoka Kiingereza: comb rat) ni wagugunaji wadogo wa familia Ctenodactylidae wanaotokea kaskazini kwa Afrika. Huishi katika majangwa yenye miwamba. Mwili wao ni mnono wenye urefu wa sm 17-18 na unafunikwa kwa manyoya laini. Wana miguu mifupi, macho makubwa na mkia mfupi. Miguu yote ina vidole vinne tu na vile vya kati vya miguu ya nyuma vina nywele ngumu zinazofananana na kichanuo (sababu ya jina la panya-kichanuo). Hula kila aina ya mmea ipatikanayo, lakini, kama wanyama wengi wa jangwa, hawakunywi na hupata maji yote wanayoyahitaji kutoka chakula chao. Jike huzaa watoto wawili kila mara baada muda wa mimba wa mieze miwili. Kwa sababu ya uhitaji wa kuhifadhi maji jike hutoa maziwa machache tu na watoto hulikizwa kabisa baada ya wiki nne.

Gundi huishi katika makoloni ya wanyama hadi mia moja au zaidi, lakini idadi ni ndogo katika maeneo ambapo chakula ni adimu. Hawatengenezi matundu ya aushi lakini hujisitiri katika mianya ya miamba usiku au mchana wakati wa joto kubwa. Wanyama hawa hufanya sauti sana na wana namba ya sauti za alamu na mawasiliano ambazo zinawasaidia kwa kugundisha makundi yao.

## Spishi

* *Ctenodactylus gundi*, Gundi Kaskazi (Common au North African Gundi)
* *Ctenodactylus vali*, Gundi wa Val (Val's au Desert Gundi)
* *Felovia vae*, Gundi wa Felou (Felou Gundi)
* *Massoutiera mzabi*, Gundi wa Mzab (Mzab Gundi)
* *Pectinator spekei*, Gundi wa Speke (Speke's Gundi au Pectinator)

## Picha

* Gundi wa Val

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu **"Gundi (mnyama)"** inatumia neno (au maneno) ambalo si kawaida na matumizi yake ni jaribio la kutafsiri neno (au maneno) la asili **gundi, comb rat** kutoka lugha ya Kiingereza. Neno (au maneno) la jaribio ni **gundi, panya-kichanuo**. Wasomaji wanaombwa kuchangia mawazo yao kwenye ukurasa wa majadiliano ya makala.
*Kamusi za Kiswahili ama zinatofautiana kuhusu matumizi ya neno hili au hazieleweki au hazina neno kwa jambo linalojadiliwa.* |
# Fuko (Bathyergidae)

| **Fuko** |
| --- |
|  Fuko wa Damaraland (*Fukomys damarensis*) |
| **Uainishaji wa kisayansi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Himaya: | Animalia (Wanyama)  |
| Faila: | Chordata (Wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni)  |
| Ngeli: | Mammalia (Wanyama wenye viwele)  |
| Oda: | Rodentia (Wanyama wagugunaji)  |
| Familia: | Bathyergidae (Wanyama walio na mnasaba na fuko-mchanga) Waterhouse, 1841 |

 |
| Ngazi za chini |
|
Jenasi 6:
*Bathyergus* Illiger, 1811
*Cryptomys* Gray, 1864
*Fukomys* Kock *et al.*, 1906
*Georychus* Illiger, 1811
*Heliophobius* Peters, 1846
*Heterocephalus* Rüppell, 1842 |

**Mafuko** hawa ni wanyama wa familia Bathyergidae ambao wanachimba katika ardhi na kushinda takriban maisha yao yote chini ya uso wake. Wanyama wengine waitwao fuko ni wanafamilia wa Chrysochloridae (oda Afrosoricida), Spalacidae (Rodentia), Talpidae (Soricomorpha) na Notoryctidae (Notoryctemorphia). Spishi zote za Bathyergidae zinatokea Afrika kusini kwa Sahara. Hula mizizi, matunguu na viazi. Kwa hivyo wanyama hawa wana meno manne makubwa mbele mdomoni. Huyatumia meno haya pia kwa kuchimba mahandaki yao. Macho na masikio yao ni madogo na mkia vilevile. Wamepoteza nusra uwezo wa kuona, lakini angalau spishi mbili wanaweza kuhisi nuru. Manyoya yao ni kama bahameli na yana rangi ya kahawia au hudhurungi, lakini fuko uchi hana manyoya. Takriban spishi zote huishi peke yao lakini fuko uchi na fuko wa Damaraland ni mamalia wa pekee ambao huishi kwa jamii za aina ya eusocial kama nyuki au mchwa. Jike mmoja na dume mmoja tu huzaa; wanyama wengine wa jamii ni gumba na husaidia kwa kutafuta chakula na kutunza makinda.

## Spishi

* *Bathyergus janetta*, Fuko-mchanga wa Namakwa (Namaqua Dune Mole Rat)
* *Bathyergus suillus*, Fuko-mchanga Kusi (Cape Dune Mole Rat)
* *Cryptomys anomalus*, Fuko wa Pretoria
* *Cryptomys holosericeus*, Fuko Manyoya-laini
* *Cryptomys hottentotus*, Fuko wa Kawaida (Common Mole Rat)
* *Cryptomys natalensis*, Fuko wa Natal
* *Cryptomys nimrodi*, Fuko wa Matabeleland (Matabeleland Mole Rat)
* *Fukomys amatus*, Fuko wa Zambia (Zambian Blesmol)
* *Fukomys anselli*, Fuko wa Ansell (Ansell's Blesmol)
* *Fukomys bocagei*, Fuko wa Bocage (Bocage's Blesmol)
* *Fukomys damarensis*, Fuko wa Damaraland (Damaraland Blesmol)
* *Fukomys darlingi*, Fuko wa Mashona (Mashona Blesmol)
* *Fukomys foxi*, Fuko wa Nijeria (Nigerian Blesmol)
* *Fukomys ilariae*, Fuko Somali (Somali striped Mole Rat)
* *Fukomys kafuensis*, Fuko wa Kafue (Kafue Blesmol)
* *Fukomys mechowii*, Fuko wa Mechow (Mechow's Blesmol)
* *Fukomys micklemi*, Fuko wa Kataba (Kataba Blesmol)
* *Fukomys occlusus*, Fuko wa Kigogo
* *Fukomys ochraceocinereus*, Fuko Ukaria (Ochre Blesmol)
* *Fukomys vandewoestijneae*, Fuko wa Caroline (Caroline's Blesmol)
* *Fukomys whytei*, Fuko wa Malawi (Malawian Blesmol)
* *Fukomys zechi*, Fuko wa Ghana (Ghana Blesmol)
* *Georychus capensis*, Fuko Kusi (Cape Blesmol)
* *Heliophobius argenteocinereus*, Fuko Fedha (Silvery Blesmol)
* *Heterocephalus glaber*, Fuko Uchi (Naked Mole Rat)

## Picha

* Fuko-mchanga kusi
* Fuko wa Ansell
* Fuko wa Mechow
* Fuko kusi
* Fuko fedha
* Fuko uchi

## Marejeo
# Ndezi

| **Ndezi** |
| --- |
|  Ndezi mkubwa (*Thryonomys swinderianus*) |
| **Uainishaji wa kisayansi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Himaya: | Animalia (Wanyama)  |
| Faila: | Chordata (Wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni)  |
| Ngeli: | Mamalia (Wanyama wenye viwele wanaonyonyesha wadogo wao)  |
| Oda: | Rodentia (Wagugunaji)  |
| Nusuoda: | Hystricomorpha (Wanyama kama nungunungu)  |
| Familia: | Thryonomyidae (Wanyama walio na mnasaba na ndezi) Pocock, 1922 |
| Jenasi: | *Thryonomys* Fitzinger, 1867 |

 |
| Ngazi za chini |
| **Spishi 2:T. gregorianus* (Thomas, 1894)
* *T. swinderianus* (Temminck, 1827)
 |

**Ndezi** ni wagugunaji wakubwa wa familia Thryonomyidae ambao wana mnasaba karibu kiasi na nungunungu. Wanatokea mahali panyevu pa Afrika kusini kwa Sahara. Wamo miongoni mwa wagugunaji kubwa kabisa duniani. Mwili wao una urefu wa sm 35-60 na uzito wa kg 6-10. Wana manyoya magumu yenye rangi ya kahawa na vidoa kijivu na njano. Hula manyasi ya maji porini lakini katika maeneo ya kilimo hula mimea ya shamba kama muwa, muhogo n.k. Wanaweza kudidimiza hasara kubwa. Ndezi hufugwa sana huko Benini na Togo, na hata nchini Kameruni, Kodivaa, Gaboni, Gana, Nijeria, Senegali na Kongo wakulima wahimizwa kufuga wanyama hawa. Nyama yao ni nzuri sana..

## Spishi

* *Thryonomys gregorianus*, Ndezi Mdogo (Lesser Cane Rat)
* *Thryonomys swinderianus*, Ndezi Mkubwa (Greater Cane Rat)

## Picha

* Ndezi waliogwiwa nchini Kodivaa
* Ndezi afugwaye nchini Gaboni
* Ndezi afugwaye nchini Kameruni
# Inka

Ramani inyonyesha uenezaji wa Dola la Inka katika Amerika Kusini wakati wa watawala mbalimbali
**Inka** ilikuwa cheo cha mfalme mkuu au Kaisari wa Dola la Inka katika Peru na nchi jirani. Jina latumiwa pia kwa taifa la Wainka.

Kati ya karne za 13 hadi 16 walitawala dola kubwa upande wa magharibi ya Amerika Kusini. Kutoka mwanzo wake katika milima ya Andes za Peru dola lilienea hadi Ekuador, Bolivia, Chile na sehemu za Argentina na Kolombia.

Dola la Inka liliharibika na Wahispania waliofika kuanzia mwaka 1531 waliokuwa na silaha za juu.
Tar. 15 Novemba 1532 Wahispania chini ya Francisco Pizarro walimkamata Inka Atahualpa wakamwua tar. 29 Agosti 1533.

Inka wa mwisho Tupac Amaru aliuawa na Wahispania mwaka 1572.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kihistoria bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Inka** kama enzi zake au matokeo yake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |