# Panya (Rattus)

| **Panya** |
| --- |
|  Panya kahawia (*Rattus norvegicus*)
 Panya mweusi (*Rattus rattus*) |
| **Uainishaji wa kisayansi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Himaya: | Animalia (Wanyama)  |
| Faila: | Chordata (Wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni)  |
| Ngeli: | Mammalia (Wanyama wenye viwele wanaonyonyesha wadogo wao)  |
| Oda: | Rodentia (Wanyama wagugunaji)  |
| Familia ya juu: | Muroidea (Wanyama kama panya)  |
| Familia: | Muridae (Wanyama walio na mnasaba na vipanya)  |
| Nusufamilia: | Murinae (Wanyama wanaofanana zaidi na vipanya)  |
| Jenasi: |  *Rattus* Fischer von Waldheim, 1803 |

 |
| Ngazi za chini |
| **Spishi 64, 2 katika Afrika:R. norvegicus* (Berkenhout, 1769)
* *R. rattus* (Linnaeus, 1758)
 |

**Panya** wa jenasi *Rattus* ni wanyama wagugunaji (Rodentia) wadogo kiasi wa nusufamilia Murinae katika familia Muridae ambao wana mkia mrefu. Jenasi hii ina spishi 64 lakini mbili tu hupatikana katika Afrika: panya kahawia na panya mweusi wanaotoka Asia kiasili. Spishi nyingi za Muridae huitwa panya pia na hata spishi za familia nyingine za familia ya juu Muroidea.

## Maelezo

Spishi za jenasi *Rattus* zina maumbile ya kawaida ya wagugunaji. Nyingi ni nyembamba kiungalifu, ingawa nyngine ni nono. Zina pua ndefu na miguu mifupi kiasi. Zina ukubwa wa wastani na nyingi zina urefu wa mwili kati ya sm 10 na 30 na mkia wa urefu sawa au mrefu zaidi, ingawa nyingine zina mkia mfupi zaidi. Kwa kawaida huwa na uzito kati ya g 100 na 500. Takriban panya hawa wote wana rangi ya kahawia, lakini wengine wanaweza kuwa kijivu au weusi. Chini yao ni nyeupe au rangi nyingine iliyofifia. Manyoya yao ni mafupi kiasi kwa kawaida, ingawa spishi nyingine zina manyoya marefu. Mkia na nyayo za miguu zina manyoya machache au hazinayo kabisa na ni nyeupe, pinki au kahawia.

Panya wanaweza kuishi hadi miaka mitatu, lakini kwenye asilia, wengi sana huishi mwaka mmoja tu likiwa tokeo la kuwindwa na wanyama wengine, kama vile nyoka, mbweha, bundi na ndege mbuai wengine.

## Panya na watu

Panya wengi huishi kati ya wanadamu. Hii mara nyingi husababisha uhaba wa chakula katika nchi zinazoendelea. Walakini panya wasumbufu katika kundi hili ni wachache sana kwani spishi nyingi zinaishi kwenye visiwa na ziko hatarini kwa sababu ya uharibifu wa makazi yao.

### Uambukizaji kwa magonjwa

Panya hubeba magonjwa kadhaa, ambayo wanaweza kupitisha kwa wanadamu na mamalia wengine. Kwa mfano, "Kifo Cheusi" (tauni, kilichokumba Ulaya, Afrika ya Kaskazini na sehemu za Mashariki ya Kati, kinaaminika kuwa kilisababishwa na bakteria *Yersinia pestis* na mwanzoni kilipitishwa na viroboto kutoka kwa panya kuelekea wanadamu. Panya pia huhusishwa na magonjwa ya mifugo kama leptospirosis, salmonellosis, toxoplasmosis n.k.

Panya wa kufugwa.
### Ufugaji

Panya wamefugwa tangu karne ya 19. Wengi sana ni panya kahawia lakini weusi pia hufugwa. Panya wafugwao wana sifa tofauti wakilinganishwa na panya mwitu kulingana na vizazi vingapi vimezalishwa. Panya wafugwao pia hawaleti hatari ya ugonjwa kama mifugo mingine, kama vile paka na mbwa. Panya wafugwao huwa marafiki na wanaweza kufundishwa kutekeleza majukumu anuwai.

Panya wa Zucker.
### Panya wa maabara

Panya hawa wafugwao walianza kutumiwa kwa majaribio ya maabara. Aina nyingi zilitengenezwa kwa uchunguzi wa magonjwa fulani. Aina moja ya panya ya maabara inajulikana kama panya wa Zucker. Panya hao huzalishwa na uwezo wa kuwa wazito kupita kiasi.

## Kama chakula

Pengine panya wanaweza kutumiwa kwa chakula. Panya ni chanzo bora cha protini kuliko nyama nyingine. Nchini Australia Waaborijine hutumia panya katika lishe yao na nchini Uhindi wanawake wa Mishmi hutumia panya kwa sababu wanaruhusiwa kula samaki na nyama ya nguruwe na panya tu.

### Kwenye utamaduni

Panya weusi huruhusiwa kutembea huru kwenye Hekalu la Karni Mata
Huko Uchina panya ni mmoja wa wanyama kwenye kalenda ya Kichina ya Zodiaki. Watu waliozaliwa katika Mwaka wa Panya wanachukuliwa kuwa na sifa za panya pamoja na: ukweli, ukarimu, kiu cha kuchukua hatua, hasira ya haraka na taka. Watu waliozaliwa katika mwaka wa panya hupatana sana na watu waliozaliwa katika Miaka ya Kima na Joka na sivyo na wale wa Mwaka wa Farasi.

Kwa utamaduni wa India, mungu Ganesha hupanda panya na kwa hivyo panya huvumiliwa katika mahekalu yake. Kaskazini magharibi mwa Uhindi, katika jiji la Deshnoke, panya weusi katika Hekalu la Karni Mata wanaonyeshwa kama wanaume watakatifu. Watumishi hulisha panya kwa nafaka na maziwa. Kula chakula ambacho kimeguswa na panya inachukuliwa kama baraka kutoka kwa Mungu.

## Spishi

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * *Rattus adustus* (Sunburned Rat) – Kisiwa cha Enggano, Indonesia; labda imekwisha sasa
* *Rattus andamanensis* (Sikkim Rat) – Butani, Kamboja, Uchina, Uhindi, Laos, Myama, Nepal, Uthai, na Vietnam
* *Rattus arfakiensis* (Vogelkop Mountain Rat – Indonesia
* *Rattus argentiventer* (Rice-field Rat) – Asia ya Kusini-Mashariki
* *Rattus arrogans* (Western New Guinea Mountain Rat – Indonesia
* *Rattus baluensis* (Summit Rat) – Malaysia
* *Rattus blangorum* (Aceh Rat – Indonesia
* *Rattus bontanus* (Bonthain Rat) – Indonesia
* *Rattus burrus* (Nonsense Rat) – Uhindi
* *Rattus colletti* (Dusky Rat) – Australia
* *Rattus elaphinus* (Sula Rat) – Indonesia
* *Rattus enganus* (Enggano Rat) – Indonesia
* *Rattus everetti* (Philippine Forest Rat) – Ufilipino
* *Rattus exulans* (Polynesian Rat) – Fiji na Visiwa vingi vya Polynesia, Nyuzilandi, Kisiwa cha Pasaka, Visiwa vya Hawaii
* *Rattus feliceus* (Spiny Ceram Rat) – Indonesia
* *Rattus fuscipes* (Bush Rat) – Australia
* *Rattus giluwensis* (Giluwe Rat) – Papua Guinea Mpya
* *Rattus hainaldi* (Hainald's Rat) – Indonesia
* *Rattus hoffmanni* (Hoffmann's Rat) – Indonesia
* *Rattus hoogerwerfi* (Hoogerwerf's Rat) – Indonesia
* *Rattus jobiensis* (Japen Rat) – Indonesia
* *Rattus koopmani* (Koopman's Rat) – Indonesia
* *Rattus korinchi* (Korinch's Rat) – Indonesia
* *Rattus leucopus* (Cape York Rat) – Australia, Indonesia, na Papua Guinea Mpya
* *Rattus losea* (Lesser Rice-field Rat) – Uchina, Laos, Taiwan, Uthai, na Vietnam
* *Rattus lugens* (Mentawai Rat) – Indonesia
* *Rattus lutreolus* (Australian Swamp Rat) – Australia
* †*Rattus macleari* (Maclear's Rat) – Kisiwa cha Krismasi; imekwisha sasa
* *Rattus marmosurus* (Opossum Rat) – Indonesia
* *Rattus mindorensis* (Mindoro Black Rat) – Ufilipino
* *Rattus mollicomulus* (Little Soft-furred Rat) – Indonesia
* *Rattus montanus* (Nillu Rat) – Sri Lanka
* *Rattus mordax* (Eastern Rat) – Papua Guinea Mpya
* *Rattus morotaiensis* (Molaccan Prehensile-tailed Rat) – Indonesia
* †*Rattus nativitatis* (Bulldog Rat) – Kisiwa cha Krismasi; imekwisha sasa
* *Rattus niobe* (Moss-forest Rat) – Papua Guinea Mpya, Indonesia
 |  | * *Rattus nitidus* (Himalayan Field Rat) – Bangladesh, Butani, Uchina, Uhindi, Indonesia, Laos, Myama, Nepal, Palau, Ufilipino, Uthai, na Vietnam
* *Rattus norvegicus* (Brown Rat or Norway Rat) – duniani kote ghairi ya Antarctica
* *Rattus novaeguineae* (New Guinean Rat) – Papua Guinea Mpya
* *Rattus omichlodes* (Arianus's Rat – Indonesia
* *Rattus osgoodi* (Osgood's Rat) – Vietnam
* *Rattus palmarum* (Palm Rat) – Uhindi
* *Rattus pelurus* (Peleng Rat) – Indonesia
* *Rattus pococki* (Pocock's Highland Rat – Indonesia, Papua Guinea Mpya
* *Rattus praetor* (Large New Guinea Spiny Rat) – Indonesia, Papua Guinea Mpya, Visiwa vya Solomon
* *Rattus pyctoris* (Turkestan Rat) – Afghanistan, Uchina, Uhindi, Iran, Kyrgyzstan, Nepal, Pakistan
* *Rattus ranjiniae* (Kerala Rat) – Uhindi
* *Rattus rattus* (Black Rat) – duniani kote ghairi ya Antarctica
* *Rattus richardsoni* (Glacier Rat) – Indonesia
* *Rattus salocco* (Southeastern Xanthurus Rat – Indonesia
* *Rattus sanila* (New Ireland Forest Rat – New Ireland, Papua Guinea Mpya
* *Rattus satarae* (Sahyadris Forest Rat – India
* *Rattus simalurensis* (Simalur Rat) – Indonesia
* *Rattus sordidus* (Dusky Field Rat) – Australia, Indonesia, na Papua Guinea Mpya
* *Rattus steini* (Stein's Rat) – Indonesia na Papua Guinea Mpya
* *Rattus stoicus* (Andaman Rat) – Visiwa vya Andaman
* *Rattus tanezumi* (Tanezumi Rat) – Afghanistan, Bangladesh, Kamboja, Uchina, Kisiwa cha Cocos (Keeling), Fiji, Uhindi, Indonesia, Japani, Korea ya Kaskazini, Korea ya Kusini, Laos, Malaysia, Myama, Nepal, Pakistan, Ufilipino, Taiwan, Uthai, na Vietnam
* *Rattus tawitawiensis* (Tawitawi Forest Rat) – Ufilipino
* *Rattus timorensis* (Timor rat) – Timor
* *Rattus tiomanicus* (Malayan Field Rat) – Indonesia, Malaysia, Ufilipino, na Uthai
* *Rattus tunneyi* (Pale Field Rat) – Australia
* *Rattus vandeuseni* (Van Deusen's Rat) – Papua Guinea Mpya
* *Rattus verecundus* (Slender Rat) – Indonesia na Papua Guinea Mpya
* *Rattus villosissimus* (Long-haired Rat) – Australia
* *Rattus xanthurus* (Yellow-tailed Rat) – Indonesia
 |

## Picha

* Ricefield rat
* Summit rat
* Polynesian rat
* Bush rat
* Australian swamp rat
* Sahyadris forest rat
* Long-haired rat

## Marejeo