Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Taya

Taya la chini la binadamu.
**Taya** (pia **utaya**; kwa Kiingereza: jaw) ni sehemu ya muundo wa kinywa cha wanyama wengi. Kazi yake ni kushika na kuhamisha chakula mara nyingi pamoja na kukikatakata.

## Mataya ya vertebrata

Kwenye vertebrata (au wanyama wenye uti wa mgongo) mataya yanajengwa kwa mfupa au gegedu na kupatikana kwa jozi, yaani taya la chini na taya la juu. Kwa spishi nyingi huwa na meno.

Kwenye wanyama wenye miguu minne mifupa ya taya la juu imeunganishwa na mifupa ya fuvu ya ubongo. Taya la chini linaunganishwa kwa njia mbalimbali na taya la juu. Nyoka zinaweza kuachana mataya yote mawili kabisa na hivyo kumeza hata windo kubwa sana.

Kwenye mamalia taya la chini hushikwa kwa kiungo imara na taya la juu na mfumo huu unaweka mipaka kwa uwezo wa kufungua kinywa.

## Mataya ya arithropodi

Mataya ya kando ya sisimizi.
Kwenye arithropodi kama wadudu mataya yako kando ya kinywa na yamejengwa kwa chitini. Yanashika chakula, pia wanyama wadogo wengine wanaowindwa na kukipasua.

## Shida za taya

Shida zinazokumba taya ni kama jaw pain ambapo unapatwa na maumivu kwa mataya. Hili laweza kuwa limesababishwa na: ajali uliyopata na taya zako zikaumizwa, sinuses au mshtuko wa moyo (heart attack). Pia misuli inayoshikilia taya yaweza kuwa imeumia.

Kuna watu pia huzaliwa na taya zisizo laini. Endapo unapatwa na shida za taya kama vile kutokuwa laini basi waweza kumuuliza daktari wa meno akuwekee vifaa vya chuma vinavyofungamishwa na kushikisha meno ili mtu aweze kuuma vitu au hata taya zake zinyooke (kwa Kiingereza: dental braces).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya anatomia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Taya** kama matumizi yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Chui milia

| **Chui milia** |
| --- |
|  Chui milia wa Bengali |
| **Uainishaji wa kisayansi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Himaya: | Animalia (Wanyama)  |
| Faila: | Chordata (Wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni)  |
| Ngeli: | Mamalia (Wanyama wenye viwele wanaonyonyesha watoto wao)  |
| Oda: | Carnivora (Wanyama mbua)  |
| Nusuoda: | Feliformia (Wanyama kama paka)  |
| Familia: | Felidae (Wanyama walio na mnasaba na paka)  |
| Nusufamilia: | Pantherinae (Wanyama wanaofanana na chui)  |
| Jenasi: | *Panthera*  |
| Spishi: | *Panthera tigris* (Linnaeus, 1758) |

 |
| Ngazi za chini |
| **Nususpishi 5:P. t. sondaica* (Temminck, 1844)
* *P. t. tigris* (Linnaeus, 1758)
* †*P. t. acutidens* (Zdansky, 1928)
* †*P. t. soloensis* Koenigswald, 1933
* †*P. t. trinilensis* Dubois, 1908
 |
|  Msambao wa chui milia mnamo 1900 (machungwa) na wa kisasa (nyekundu) |

Chui milia
**Chui milia** (pia: **babara** kutoka Kiarabu: babar; jina la kisayansi: *Panthera tigris*; kwa Kiingereza: *tiger*) ni mnyama mkubwa mlanyama wa familia ya Felidae katika ngeli ya mamalia, kwa hiyo chui milia hufanana na paka mkubwa.

Chui milia wanaishi katika Asia katika pembetatu kati ya Uhindi, Siberia ya kusini na Indonesia. Mazingira wanayoendelea ni misitu. Siku hizi idadi ya chui milia imepungua sana kutokana na upotevu wa maeneo na kuwindwa.

Chakula chao ni nyama inayopatikana kwa kuwinda wanyama wengine. Kama wanyama wengi wanaofanana na paka, chui milia hupendelea kuwinda peke yake. Kila mmoja ana eneo lake analoweka alama za mkojo na kulitetea dhidi ya chui milia wengine.

Ukubwa wa wanyama hao hutofautiana kutokana na maeneo yao na nususpishi zao. Wale wa Sumatra ni wadogo, wakiwa na urefu wa mwili (pamoja na kichwa bila mkia) sentimita 140 pekee na uzito wa kg 120. Mkubwa zaidi ni chui milia wa Siberia mwenye urefu unaopita mita 2 na uzito wa kilogramu 150 (jike) hadi 250 (dume). Aina ya Siberia ni kubwa kushinda simba wa Afrika.

Jike anazaa watoto 2-3 na kuwatunza kwa miaka 2 - 3. Baadaye wanapaswa kujitafutia eneo lao. Kwa umri wa miaka 3-4 anaweza kuzaa na kufikia umri wa miaka 20 - 25.

## Viungo vya nje

* Redio China: Habari za chui milia huko China (sw)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mnyama fulani bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Chui milia** kama uainishaji wake wa kibiolojia, maisha au uenezi wake? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kindi Mrukaji

| **Kindi mrukaji** |
| --- |
|  Kindi mrukaji wa Pel (*Anomalurus pelii*) |
| **Uainishaji wa kisayansi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Himaya: | Animalia (Wanyama)  |
| Faila: | Chordata (Wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni)  |
| Ngeli: | Mamalia (Wanyama wenye viwele wanaonyonyesha wadogo wao)  |
| Oda: | Rodentia (Wagugunaji)  |
| Nusuoda: | Anomaluromorpha (Wanyama kama kindi warukaji)  |
| Familia: | Anomaluridae Gervais, 1849 |

 |
| Ngazi za chini |
| **Jenasi 3, spishi 7:Anomalurus* Waterhouse, 1843
	+ *A. beecrofti* Fraser, 1853
	+ *A. derbianus* (J.E.Gray, 1842)
	+ *A. pelii* (Schlegel & Müller, 1845)
	+ *A. pusillus* Thomas, 1887
* *Idiurus* Matschie, 1894
	+ *I. macrotis* Miller, 1898
	+ *I. zenkeri* Matschie, 1894
* *Zenkerella* Matschie, 1898
	+ *Z. insignis* Matschie, 1898
 |

**Kindi warukaji** ni wanyama wadogo hadi wakubwa kiasi wa familia Anomaluridae. Wanatokea misitu ya Afrika kusini kwa Sahara. Kuna kindi warukaji huko Asia pia, lakini jamii hizi hazina mnasaba. Wale wa Afrika wana ngozi kati ya miguu ya mbele na ya nyuma, isipokuwa spishi moja, kindi mkia-magamba. Upande wa chini wa msingo wa mkia wao mrefu una mistari miwili ya magamba yenye ncha kali yanayomsaidia mnyama ili kupanda juu ya miti. Rangi yao ni kijivu, kahawia, kahawiachekundu au hudhurungi. Hula matunda, makokwa, maua na majani na pengine wadudu pia.

## Spishi

* *Anomalurus beecrofti*, Kindi Mrukaji wa Beecroft (Beecroft's Flying Squirrel)
* *Anomalurus derbianus*, Kindi Mrukaji wa Derby (Lord Derby's Scaly-tailed flying squirrel)
* *Anomalurus pelii*, Kindi Mrukaji wa Pel (Pel's Flying Squirrel)
* *Anomalurus pusillus*, Kindi Mrukaji Mdogo (Dwarf Scaly-tailed Squirrel)
* *Idiurus macrotis*, Kindi Mrukaji Masikio-marefu (Long-eared Flying Mouse)
* *Idiurus zenkeri*, Kindi Mrukaji Kibete (Pygmy Scaly-tailed Flying Squirrel)
* *Zenkerella insignis*, Kindi Mkia-magamba (Cameroon Scaly-tail)

## Spishi ya kabla ya historia

* *Kabirmys qarunensis* (Mwisho wa Eocene ya Birket Qarun, Misri)

## Picha

* Kindi mrukaji wa Beecroft
* Kindi mrukaji wa Derby
* Kindi mrukaji mdogo
* Kindi mrukaji kibete
* Kindi mkia-magamba
# Urujuanimno

Urujuanimno upande wa lukoka fupi zaidi ya spektra inayoonekana
**Urujuanimno** (pia **ultravaoleti**, kwa Kiingereza: *ultraviolet*, kifupi: **UV**) ni aina ya nuru isiyoonekana na binadamu ila na wanyama mbalimbali. Kwa lugha nyingine na makini zaidi ni sehemu ya mnururisho wa sumakuumeme wenye lukoka (*wavelength*) baina ya nanomita 400 hadi 10, ambayo ni lukoka fupi kuliko urujuani inayoonekana lakini ndefu kuliko eksirei.

Wanyama wengi pamoja na wadudu kadhaa, mamba, ndege wengine wadogo wanaweza kutambua urujuanimno.
Mnururisho wa urujuanimno unafika duniani kama sehemu ya nuru ya jua.

## Mnururisho wa urujuanimno na afya ya watu

Viwango vikubwa vya mnururisho wa urujuanimno vinaweza kusababisha uharibifu kwa seli za binadamu. Ngozi ya binadamu inajenga rangi ya melanini kama kinga dhidi yake. Tabaka la ozoni katika angahewa ya Dunia inachuja sehemu ya mnururisho huo lakini kwenye maeneo ya ikweta kiwango kinachofika hadi uso wa dunia ni kikubwa zaidi.

Ndiyo sababu ya kwamba watu katika maeneo karibu na ikweta wana rangi nyeusi zaidi. Watu wanaoishi mbali na ikweta hawahitaji kiwango hicho cha kinga dhidi ya mnururisho wa urujuanimno na kwa sababu hiyo watu wenye rangi nyeupe zaidi waliweza kuendelea huko kaskazini. Pale ambako watu kutoka sehemu za kaskazini walihamia katika maeneo ya ikweta wana hatari kubwa zaidi ya kupata kansa ya ngozi na hii inaonekana katika asilimia kubwa ya kansa hiyo kati ya Wazungu wa Australia.

Asilimia kubwa ya kansa ya ngozi kati ya watu walioathiriwa na uzeruzeru katika Afrika ina sababu hiyohiyo.

Uga sumaku ya Dunia hukengeusha kiasi kikubwa cha mnururisho wa urujuanimno pamoja na upepo Jua kutoka angahewa na kwa njia hiyo inakinga angahewa yetu.

## Kujisomea

* Hu, S; Ma, F; Collado-Mesa, F; Kirsner, R. S. (Julai 2004). "UV radiation, latitude, and melanoma in US Hispanics and blacks". *Arch. Dermatol*. **140** (7): 819–824. doi:10.1001/archderm.140.7.819. PMID 15262692.`{{cite journal}}`: CS1 maint: date auto-translated (link)
* Hockberger, Philip E. (2002). "A History of Ultraviolet Photobiology for Humans, Animals and Microorganisms" (– Scholar search). *Photochemisty and Photobiology*. **76** (6): 561–569. doi:10.1562/0031-8655(2002)076<0561:AHOUPF>2.0.CO;2. PMID 12511035. `{{cite journal}}`: External link in ``|format=`` (help)
* Allen, Jeannie (6 Septemba 2001). *Ultraviolet Radiation: How it Affects Life on Earth*. Earth Observatory. NASA, USA.`{{cite book}}`: CS1 maint: date auto-translated (link)

## Viungo vya Nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 Urujuanimno

Simple English Wiktionary
Wikamusi ya Kiswahili ina maelezo na tafsiri ya maana ya neno:
urujuanimno Ultraviolet light from our sun (NASA) Ilihifadhiwa 27 Januari 2011 kwenye Wayback Machine.
* What is ultraviolet light?

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Urujuanimno** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Hidrati kabonia

**Hidrati kabonia** (pia: **kabohidrati** au **hamirojo**) ni kampaundi ya kikemia inayojengwa kwa oksijeni, hidrojeni na kaboni. Katika kemia huitwa kwa jumla kwa jina "sukari" hata kama sukari kwa lugha ya kawaida ni sehemu tu ya kabohidrati.

Hidrati kabonia ni kati ya molekyuli muhimu zinazojenga viumbehai duniani. Kazi zake ni nyingi: kwa mfano, kuhifadhi na kubeba nishati (wanga) ndani ya mwili wa wanyama na mimea au kujenga mwili kwa umbo la selulosi au chitini cha wadudu.

Umbo la msingi wa kabohidrati ni monosakaridi (Cn(H2O)n) zinazoungana kuwa aina nyingine za kabohidrati.

Aina za hidrati kabonia ni kwa mfano:

* monosakaridi (glukosi, fruktosi)
* disakaridi (sukrosi yaani sukari ya kawaida)
* polisakaridi (wanga, selulosi)

## Chakula

Hidrati kabonia ni chanzo cha nishati katika chakula cha watu wengi. Takriban asilimia 40 - 75 za mahitaji ya nishati ya watu hutokana na hidrati kabonia. Vyakula vyenye hidrati kabonia nyingi ni vile vyenye wanga, hasa nafaka, na vyote vilivyotengenezwa kwa kutumia nafaka kama vile ugali, mkate, pasta, wali pamoja na mazao kama viazi na ndizi.

Vyakula hivyo tofauti vina viwango tofauti vya hidrati kabonia: vyakula kama vilivyoundwa viwandani kama vile sukari, mkate na pasta vikiongoza vikifuatwa na nafaka zilizosagwa. Vyakula kama vile nafaka vinavyopikwa bila kusagwa zina viwango vya chini vya hidrati kabonia. Hivyo ni muhimu, hasa kwa walio na magonjwa kama vile ya kisukari au hali za kimwili kama vile wanariadha, wanaohitaji viwango fulani cha nichati, kuwa wangalifu na ikiwezekana kupima viwango vya hidrati kabonia katika vyakula vyao. Kuna njia tofauti za kuhesabu hidrati kabonia katika chakula, ikiwemo vikokotoo vilivyo mitandaoni.

Katika tamaduni chache watu hula kabohidrati kidogo na karibu chakula chote ni protini ya nyama, kama vile kati ya Eskimo au Wamasai wanaokula hasa protini, lakini mwili unaweza kubadilisha protini kuwa kabohidrati isipokuwa lishe yake inapungua.

## Tanbibi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya kemia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Hidrati kabonia** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Utumbo

Mchoro wa utumbo wa binadamu
**Utumbo** (pia **matumbo**) ni ogani ya mwili inayounganisha tumbo na mkundu. Ni sehemu ya mfumo wa mmeng'enyo wa chakula.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya anatomia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Utumbo** kama matumizi yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |