# Australia

| **Jumuiya ya AustraliaCommonwealth of Australia* |
| --- |
|
Bendera

Nembo

 |
| **Wimbo wa taifa:Advance Australia Fair* |
|
Mahali pa Australia |
|  **Mji mkuu** | Canberra |
| **Mji mkubwa** | Sydney (Jiji) Melbourne (Jiji Kuu)  |
| **Lugha ya taifa** | Kiingereza |
|  • Mfalme wa Australia | Charles III |
|  • Gavana Mkuu | Sam Mostyn |
| **Uhuru kutoka Uingereza** |
|  • Katiba ya Australia | 1 Januari 1901 |
|  • Sanamu ya Westminster | 11 Desemba 1931 |
|  • Sheria za Australia | 3 Machi 1986 |
| **Eneo** |  |
|  • Jumla | km2 7,617,930 (ya 6) |
|  • Maji (asilimia) | 1.79% |
|  • Ardhi | km² 2,969,907 |
| **Idadi ya watu** |  |
|  • Kadirio la 2024 | 27,618,900 |
|  • Msongamano | 3.4/km2 |
| **PLT (PPP)** | Kadirio la 2024 |
|  • Jumla | ▲ $1.898 Trillion |
|  • Kwa kila mtu | ▲ $69,475 |
| **PLT (Kawaida)** | Kadirio la 2024 |
|  • Jumla | ▲ $1.8 Trillion |
|  • Kwa kila mtu | ▲ $65,970 |
| **HDI** (2024) | ▲ 0.946 **juu sana** |
| **Gini** (2020) | 32.5 |
| **Sarafu** | Dola ya Australia |
| **Upande wa magari** | Kushoto |
| **Msimbo wa simu** | +61 |
| **Jina la kikoa** | .au |

**Australia**, rasmi kama **Jumuiya ya Australia**, ni nchi iliyo katika Oceania, inayojumuisha bara la Australia, kisiwa cha Tasmania, na visiwa vingine vidogo. Inapakana na Bahari ya Hindi magharibi na Kusini, Bahari ya Pasifiki mashariki, na nchi za Indonesia, Timor ya Mashariki, na Papua Guinea Mpya kaskazini. Ina idadi ya watu takriban milioni 27, ikiwa ya 55 duniani. Jiji lake kubwa zaidi ni Sydney na mji mkuu ni Canberra. Australia imegawanyika katika majimbo 6 na maeneo 2 yanayojiendesha. Ina eneo jumla la km² 7,688,287 (sq mi 2,968,464), likifanya kuwa nchi ya sita kwa ukubwa duniani na kubwa zaidi katika Oceania.

Inajulikana kwa mazingira yake ya kipekee, ikiwemo Jangwa la Outback, Miamba ya Matumbawe ya Great Barrier Reef, na wanyama wa kipekee kama kangaruu na koala.
Vilevile Australia huangaliwa pamoja na visiwa vya Pasifiki katika orodha ya mabara ya dunia kama "Australia na Pasifiki".

Australia ni demokrasia ya kibunge ya shirikisho inayofuata mfumo wa utawala wa kifalme wa kikatiba, ambapo Mfalme Charles III ni mkuu wa nchi wa heshima, na Waziri Mkuu ndiye mkuu wa serikali. Australia ni mwanachama wa mashirika ya kimataifa kama vile Umoja wa Mataifa (UN), G20, Jumuiya ya Madola (Commonwealth), na OECD. Taifa hili lina utulivu wa kisiasa, mfumo wa mahakama huru, na hupata viwango vya juu katika masuala ya demokrasia na maendeleo ya binadamu. Mfumo wake wa kisheria unategemea sheria ya kawaida ya Kiingereza, na serikali yake imegawanyika katika ngazi za shirikisho, majimbo, na mamlaka za mitaa.

Australia ina uchumi wa kipato cha juu unaochochewa na sekta za madini, kilimo, huduma, na elimu ya juu. Ni miongoni mwa wauzaji wakuu duniani wa madini ya chuma, mkaa, na gesi asilia. Idadi kubwa ya watu huishi mijini, hususan katika miji mikuu kama Sydney, Melbourne, Brisbane, na Perth.Ingawa Kiingereza ndiyo lugha ya taifa, jamii ya Australia ni ya kitamaduni mseto, ikiakisi urithi wa Waasili wa asili (Aboriginal) na mawimbi ya uhamiaji wa kimataifa. Changamoto kuu za kitaifa ni pamoja na mabadiliko ya tabianchi, usimamizi wa rasilimali za maji, na uhifadhi wa bioanuwai.

## Demografia

**Australia** ina msongamano wa watu wa wastani wa watu 3.4 kwa kila kilomita ya mraba ya eneo lote la ardhi, jambo linaloifanya kuwa moja ya nchi zenye msongamano mdogo zaidi wa watu duniani. Idadi kubwa ya watu inapatikana kwenye pwani ya mashariki, hasa katika eneo la kusini-mashariki kati ya Kusini Mashariki mwa Queensland upande wa kaskazini-mashariki na Adelaide upande wa kusini-magharibi.

Australia pia ina kiwango kikubwa cha miji mikuu, ambapo 67% ya idadi ya watu waliishi katika Maeneo ya Takwimu za Miji Mikuu (maeneo ya miji mikuu ya majimbo na miji mikuu ya wilaya ya bara) mwaka 2018. Maeneo ya miji mikuu yenye zaidi ya wakazi milioni moja ni Sydney, Melbourne, Brisbane, Perth, na Adelaide.

Kama ilivyo kwa nchi nyingi zilizoendelea, Australia inakumbwa na mabadiliko ya idadi ya watu kuelekea kwenye idadi kubwa ya wazee, ikiwa na wastaafu wengi na idadi ndogo ya watu wa umri wa kufanya kazi. Mnamo mwaka 2021, wastani wa umri wa watu ulikuwa miaka 39. Mnamo 2015, 2.15% ya idadi ya watu wa Australia waliishi nje ya nchi, moja ya viwango vya chini zaidi duniani.

### Dini

Hurlstone Park Vietnamese Baptist Church katika New South Wales
Katika sensa ya mwaka 2021, Wakristo walikuwa 43.9% ya wakazi wote, wakiongozwa na Wakatoliki (20%) na Waanglikana (9.8). Waislamu walikuwa 3.2%, Mabanyani 2.7%, Wabuddha 2.4%, Singasinga 0.8%, Wayahudi 0.4% n.k. 38.9% walisema hawana dini yoyote.

### Lugha

Australia haina lugha rasmi, lakini 72% ya wakazi nyumbani wanaongea Kiingereza cha Kiaustralia tu. Lugha nyingine zinazotumika na zaidi ya 1% ya wakazi ni ni Kichina, Kiarabu, Kivietnam, Kipanjabi n.k. Wachache nyumbani wanaongea mojawapo kati ya lugha asili za Australia. Angalia pia Orodha ya lugha za Australia.

## Jiografia

Hali ya hewa Australia kufuatana na Köppen classification.
Bara la Australia linakaa juu ya sehemu imara ya bamba la Australia bila mipaka ya gandunia, hivyo hakuna volkeno na matetemeko ya ardhi ni madogo tu. Umbali kati ya magharibi na mashariki ni takriban km 4,000, na kati ya kaskazini na kusini ni km 3,700. Australia huzungukwa na bahari ya Hindi, Bahari ya Pasifiki na Bahari ya Kusini, ikiwa na pwani yenye urefu wa kilomita 34,218. Mbele ya pwani ya mashariki-kaskazini kuna Great Barrier Reef, mkusanyiko mkubwa zaidi wa matumbawe duniani wenye urefu wa takriban kilomita 2,000.

Sehemu kubwa ya bara ni jangwa au maeneo yabisi sana, ambapo karibu asilimia 40 ya eneo limefunikwa na matuta ya mchanga. Ardhi yenye rutuba hupatikana hasa kusini-mashariki na katika kona ya kusini-magharibi, maeneo yenye hali ya hewa isiyo na joto kali. Kaskazini kuna hali ya kitropiki yenye misitu minene, savana na pia maeneo ya jangwa. Kwa ujumla, uso mkubwa wa nchi ni tambarare pamoja na majangwa.

Kwenye pwani ya mashariki na upande wa magharibi kuna safu za milima zinazofikia kimo cha hadi mita 2,200. Sehemu ya juu kabisa ni Alpi za Australia au Milima ya Theluji, ambapo mlima Kosciuszko una kimo cha mita 2,229 na kuna barafuto za kudumu. Sehemu ya chini kabisa iko katika beseni la ziwa Eyre, ambalo liko mita 17 chini ya usawa wa bahari; eneo hili huwa kavu mara nyingi na hujaa maji tu baada ya mvua kubwa sana. Mahali pakavu zaidi ni jangwa la Simpson lenye usimbishaji wa chini ya 200 mm kwa mwaka.

Mito mingi muhimu huanzia katika Alpi za Australia, hasa Murray na Darling ambayo huunda beseni la Murray-Darling, eneo muhimu kwa kilimo cha Australia. Mito mingine ni Mto Snowy, Mto Murrumbidgee, mto Fitzroy (Queensland), mto Ord, mto Swan (Australia ya Magharibi), mto Derwent, mto Tamar (Tasmania) na mto Hawkesbury (New South Wales).

Sehemu kubwa ya bara haina watu wengi, na wakazi wengi pamoja na miji mikubwa hupatikana kwenye pwani ya mashariki na kusini. Miji mikubwa ni Sydney (wakazi milioni 3.7), Melbourne (milioni 3.6), Brisbane (milioni 1.7), Perth (milioni 1.4) na Adelaide (milioni 1.1). Mji mkuu, Canberra (wakazi 308,700), ulijengwa kati ya Sydney na Melbourne baada ya miji hiyo kushindwa kukubaliana ni upi uwe mji mkuu.

Uchumi wa maeneo yabisi unategemea hasa ufugaji wa kondoo wapatao milioni 130 na ng'ombe milioni 25.

### Ekolojia

Australia ilitengana na mabara mengine miaka milioni mingi iliyopita, jambo lililosababisha kuwepo kwa aina nyingi za kipekee za mimea na wanyama wasiopatikana kwingine duniani. Mifano ya wanyama hao ni kanguru na koala. Pia, miti kama mkalitusi imeenezwa katika sehemu mbalimbali duniani zenye hali ya hewa inayofaa.

## Historia

### Australia ya Asili

Waustralia asili
Australia ilikaliwa na Waustralia wa Asili(*Aboriginals*) na Wakazi wa Visiwa vya Torres Strait kwa angalau miaka 65,000,. jambo linaloifanya kuwa mojawapo ya tamaduni za kitambo zaidi zinazoendelea kuwepo duniani. Jamii za asili zilikuwa za aina mbalimbali, zikiwa na mamia ya lugha, mifumo ya kijamii, na mila za kiroho tofauti. Walijihusisha na uwindaji, uvuvi, na ukusanyaji wa chakula, wakitumia ujuzi wa kina kuhusu ardhi, mzunguko wa majira, na tabia za wanyama. Utamaduni wao ulikuwa tajiri katika sanaa, muziki, na usimulizi wa hadithi. Zana za mawe, michoro ya miambani, maeneo ya ibada, na njia za nyimbo zinadhihirisha usimamizi wa mazingira ulio wa hali ya juu na mwendelezo wa kitamaduni. Licha ya kuwasili kwa Wazungu, Waustralia wa asili wameendelea kudumisha uhusiano thabiti na ardhi,jamii, na urithi wa mababu zao, na hivyo kuathiri jamii na utambulisho wa kisasa wa Australia.

### Ukoloni wa Ulaya

James Cook akiwasili katika ghuba ya Botany
Mawasiliano ya Ulaya na Australia yalianza mwaka 1606, wakati mvumbuzi Mholanzi Willem Janszoon alipofanya ramani ya sehemu za pwani ya kaskazini. Wachunguzi wengine wa Kiholanzi, akiwemo Abel Tasman, walifanya ramani ya Tasmania na sehemu za bara hilo, ambalo waliliita *New Holland.* Mwaka 1770, mchunguzi Mwingereza James Cook alichora ramani ya pwani ya mashariki na kudai eneo hilo kwa Uingereza, akaliita New South Wales. Mawasiliano ya awali yalikuwa machache, lakini mwaka 1788, Meli ya Kwanza, iliyokuwa imebeba wafungwa, iliwasili Port Jackson ili kuanzisha koloni la adhabu. Ukoloni ulileta mabadiliko makubwa, yakiwemo kusafisha ardhi, kuingizwa kwa mifugo na mazao mapya, na mifumo mipya ya utawala. Idadi ya watu wa asili ilipungua kwa kasi kutokana na magonjwa, kunyang’anywa ardhi, na migogoro ya kikatili, jambo lililobadilisha kwa msingi mazingira ya kijamii na kimazingira ya bara hilo.

### Maendeleo na Upanuzi wa Karne ya 19

Katika karne ya 19, makazi ya Wazungu yalienea kote Australia, na kuibadilisha kutoka makoloni ya adhabu kuwa jamii zenye shughuli nyingi za kilimo na uchimbaji madini. Ugunduzi wa dhahabu huko New South Wales na Victoria katika miaka ya 1850 ulipelekea ongezeko kubwa la watu, huku wahamiaji kutoka Uingereza, Ulaya, na China wakivutiwa huko. Miji mipya, reli, na bandari vilijengwa, na hivyo kuchochea ukuaji wa uchumi na biashara ya kikanda. Serikali za kikoloni zilipata uhuru zaidi kutoka Uingereza, zikianzisha mifumo ya sheria, miundombinu, na taasisi za umma. Hata hivyo, Waustralia wa Asili walikabiliwa na kufukuzwa kwa nguvu, mauaji ya halaiki, na kutengwa kijamii huku walowezi wakiteka ardhi. Kipindi hiki kiliweka misingi ya uchumi na jamii ya Australia ya kisasa, kikichanganya maendeleo ya haraka na ukosefu wa usawa wa kijamii ulioendelea kwa muda mrefu.

### Shirikisho na Taifa

Mnamo Januari 1, 1901, makoloni sita ya Uingereza yaliungana kuunda Jumuiya ya Madola ya Australia, mamlaka ya kujitawala ndani ya Ufalme wa Muungano. Muungano huo uliwezesha utawala wa kitaifa, usawazishaji wa sheria, na uratibu wa sera za kiuchumi na ulinzi. Australia ilishiriki kikamilifu katika Vita vya Kwanza vya Dunia, na ikapata hasara kubwa ya maisha katika mapigano kama vile *Gallipoli*, jambo lililochangia kuibuka kwa utambulisho wa kitaifa ulio tofauti. Kati ya vita hivyo viwili, miundombinu, miji, na viwanda vilikua, ikiwemo viwanda, kilimo, na uchimbaji madini. Sera za kijamii ziliunga mkono uhamiaji kutoka Ulaya na makazi vijijini, huku Waustralia wa Asili wakibaki wengi wao wakitengwa. Vita vya Pili vya Dunia vililichonga zaidi taifa hili, kwani Australia ilipata umuhimu wa kimkakati katika uwanja wa vita wa Pasifiki na ikaimarisha uhusiano wake na Marekani.

### Australia ya Kisasa

Baada ya Vita vya Pili vya Dunia, Australia ilipitia mabadiliko ya haraka ya kijamii, kiuchumi, na kidemografia. Uhamiaji kutoka Ulaya, na baadaye Asia, ulisukuma ongezeko la watu na utofauti wa kitamaduni, huku viwanda na ukuaji wa miji vikipanua ajira na miundombinu. Mageuzi ya kijamii katika mwisho wa karne ya 20 yalijumuisha kutambuliwa kwa haki za ardhi za Waustralia asili, sera za tamaduni mbalimbali, na juhudi za usawa wa kijinsia. Australia ilikuza kiwango cha juu cha maisha, mifumo ya kisasa ya elimu na afya, na uchumi ulioendelea unaoungwa mkono na uchimbaji madini, kilimo, huduma, na teknolojia. Leo, ni demokrasia thabiti yenye ushawishi mkubwa wa kikanda na kimataifa, ikisawazisha urithi wake wa asili, historia ya ukoloni, na jamii ya tamaduni mbalimbali huku ikiendeleza ukuaji wa kiuchumi na ushirikiano wa kimataifa.

## Uchumi

Sydney, Australia
Uchumi wa Australia ni uchumi ulioendelea sana na ni miongoni mwa uchumi mkubwa duniani. Nchi hii imeainishwa kama uchumi wa kipato cha juu wenye viwango bora vya maendeleo ya binadamu. Mnamo 2024, pato la taifa (GDP) la Australia linakadiriwa kuwa takribani dola za Marekani trilioni 1.8 kwa thamani ya kawaida (nominal), na kuiweka miongoni mwa uchumi 15 wakubwa duniani, huku pato la mtu mmoja mmoja likizidi dola 69,570. Australia ni mwanachama wa mashirika makubwa ya kiuchumi ya kimataifa kama G20, OECD, na WTO, na imejijengea sifa ya uthabiti wa kiuchumi, ikiwa na viwango vya chini vya ukosefu wa ajira, mfumuko wa bei wa wastani, na ukuaji endelevu kwa muda mrefu.

Muundo wa uchumi wa Australia unatawaliwa na sekta ya huduma, inayochangia zaidi ya asilimia 60 ya pato la taifa na kuajiri sehemu kubwa ya nguvu kazi, hasa katika nyanja za fedha, afya, elimu, na huduma za kitaalamu. Sekta za viwanda kama uchimbaji madini, ujenzi, na utengenezaji pia zina mchango mkubwa, huku uchimbaji madini hasa usafirishaji wa nje wa chuma cha madini ya chuma (*iron ore*), makaa ya mawe, na gesi asilia ukiwa mhimili muhimu wa biashara ya kimataifa ya nchi hiyo. Kilimo, ingawa kinachangia kwa kiwango kidogo, bado kina ushindani mkubwa kimataifa kwa kuzalisha mazao kama ngano, nyama ya ng’ombe, na sufu. Uchumi wa Australia umeunganishwa kwa karibu na eneo la Asia-Pasifiki, ukiwa na washirika wakuu wa kibiashara kama China, Japan, Korea Kusini, na Marekani.

Katika miaka ya karibuni, uchumi wa Australia umeendelea kukua kwa kiwango cha wastani huku ukikabiliwa na changamoto za kimuundo. Ukuaji wa uchumi unachochewa zaidi na uwekezaji wa sekta binafsi na matumizi ya kaya, huku ukuaji wa pato la taifa ukitarajiwa kuwa takribani asilimia 2 hadi 2.3 katika miaka ya mwisho ya muongo huu. Hata hivyo, changamoto kama kupungua kwa kasi ya ongezeko la uzalishaji , ongezeko la gharama za makazi, pamoja na masuala ya nishati na mazingira zimekuwa vipaumbele muhimu vya sera za serikali. Licha ya changamoto hizi, Australia inaendelea kuwekeza katika miundombinu, teknolojia za kidijitali, na nishati mbadala ili kuhakikisha ukuaji wa muda mrefu na kudumisha kiwango cha juu cha maisha kwa wananchi wake.

## Serikali na Utawala

Bunge la Wawakilishi la Australia
Australia ni demokrasia ya shirikisho ya bunge na ufalme wa kikatiba, ikichanganya utawala wa uwakilishi na ufalme wa kifahari kama kiongozi wa taifa. Ina majimbo sita na mikoa miwili, kila moja ikiwa na serikali yake, huku serikali ya shirikisho ikishughulikia masuala ya kitaifa kama vile ulinzi, siasa za kigeni, na biashara. Katiba ya mwaka 1901 inagawanya madaraka kati ya tawi la utendaji, bunge, na tawi la mahakama. Bunge la shirikisho lenye vyumba viwili linajumuisha Nyumba ya Wawakilishi, inayowakilisha idadi ya watu, na Seneti, inayowakilisha majimbo.

Mfalme wa Ufalme wa Muungano ndiye kiongozi wa taifa la Australia, akiwakilishwa kwa kiwango cha ndani na Gavana mkuu, ambaye hufanya majukumu ya kifahari na kuteua waziri mkuu. Waziri mkuu anaongoza serikali, akiwa kiongozi wa tawi la utendaji na chama kikuu au muungano katika Nyumba ya Wawakilishi. Serikali za majimbo na mikoa zinaongozwa na waziri mkuu wa jimbo au mkuu wa mkoa. Uchaguzi wa kawaida, mahakama huru, na mgawanyo wa madaraka huhakikisha uwajibikaji wa kidemokrasia na kwamba viongozi wanabaki kuwa wa kujibu mahitaji ya wananchi.

## Tazama pia

* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

## Marejeo

## Bibliografia

* Davison, Graeme; Hirst, John; Macintyre, Stuart (1999). *The Oxford Companion to Australian History*. Melbourne, Vic.: Oxford University Press. ISBN 0-19-553597-9.`{{cite book}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
* Jupp, James (2001). *The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people, and their origins*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-80789-1.
* Smith, Bernard; Smith, Terry (1991). *Australian painting 1788–1990*. Melbourne, Vic.: Oxford University Press. ISBN 0-19-554901-5.`{{cite book}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
* Teo, Hsu-Ming; White, Richard (2003). *Cultural history in Australia*. University of New South Wales Press. ISBN 0-86840-589-2.`{{cite book}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (link)

* Denoon, Donald, et al. (2000). *A History of Australia, New Zealand, and the Pacific*. Oxford: Blackwell. ISBN 0-631-17962-3
* Goad, Philip and Julie Willis (eds) (2011). *The Encyclopedia of Australian Architecture* Cambridge University Press, Port Melbourne, Victoria. ISBN 978-0-521-88857-8
* Hughes, Robert (1986). *The Fatal Shore: The Epic of Australia's Founding*. Knopf. ISBN 0-394-50668-5.
* Powell JM (1988). *An Historical Geography of Modern Australia: The Restive Fringe*. Cambridge, U.K.: Cambridge University Press. ISBN 0-521-25619-4
* Robinson GM, Loughran RJ, and Tranter PJ (2000) *Australia and New Zealand: economy, society and environment*. London: Arnold; NY: OUP; 0340720336 paper 0-340720328 hard.

## Viungo vya nje

* About Australia Ilihifadhiwa 31 Desemba 2014 kwenye Wayback Machine. from the Department of Foreign Affairs and Trade website
* Governments of Australia website (federal, states and territories)
* Australian Government website
* Australian Bureau of Statistics
* Community organisations portal Ilihifadhiwa 2 Mei 2010 kwenye Wayback Machine.
* Tourism Australia
* Australia entry at *The World Factbook*
* Australia Ilihifadhiwa 16 Novemba 2009 kwenye Wayback Machine. at *UCB Libraries GovPubs*
* Australia katika Open Directory Project

|  |
| --- |
| **Nchi\_na maeneo ya Australia na Pasifiki** |
| Australia | Fiji | Guam | Hawaii | Kaledonia Mpya | Kiribati | Kisiwa cha Pasaka | Mikronesia | Nauru | Nyuzilandi | Niue | Pitcairn | Polinesia ya Kifaransa | Palau | Papua Guinea Mpya | Samoa | Samoa ya Marekani | Visiwa vya Cook | Visiwa vya Mariana ya Kaskazini | Visiwa vya Marshall | Visiwa vya Solomon | Tonga | Tuvalu | Vanuatu | Wallis na Futuna |