Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Himaya (biolojia)

Ngazi za uainishaji katika biolojia; ngazi ndogo za kati hazionyeshwi.
**Himaya** (kwa Kiingereza: *Kingdom*) ni ngazi inayotumika katika biolojia kuainisha viumbehai wote katika makundi.

Himaya ni migawanyiko ya domeni, halafu kila himaya imegawanyika katika faila kadhaa.

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Himaya (biolojia)** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Kodata

| **Kodata (Chordata)** |
| --- |
|  Ugwe wa neva wa samaki huyu (*Pristella tetra*) uonekana kupitia ngozi |
| **Uainishaji wa kisayansi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Himaya: | Animalia (Wanyama)  |
| Nusuhimaya: | Eumetazoa  |
| Faila ya juu: | Deuterostoma (Wanyama ambao blastospori yao inakuwa mkungu)  |
| Faila: | Chordata  |
| Kladi: | Bilateria (Wanyama wenye uenzipacha)  |

 |
| Ngazi za chini |
| *Nusufaila:'*:
* Nusufaila Cephalochordata
* Nusufaila Tunicata (Urochordata)
* Craniata (bila tabaka)
	+ Nusufaila Hyperotreti
	+ Nusufaila Vertebrata
 |

Muundo wa kodata (samaki sahili): 1 = uvimbe wa ugwe wa neva ("ubongo"), 2 = notokodi, 3 = ugwe wa neva, 4 = mkia nyuma ya mkungu, 5 = mkungu, 6 = njia ya chakula, 7 = mfumo wa mzunguko, 8 = atriopori, 9 = uwanda kuzunguka koromeo, 10 = ufa wa tamvua, 11 = koromeo, 12 = uwanda wa mdomo, 13 = minyiri, 14 = mdomo, 15 = gonadi (ovari/kende), 16 = jicho sahili, 17 = neva, 18 = mkunjo wa tumbo, 19 = ini sahili
**Kodata** (kutoka lugha ya kisayansi: Chordata) ni kundi kubwa la wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni.

Ugwe unaunganisha neva ambazo ni muhimu kwa mwili kwa jumla na neva za kila sehemu au kiungo zinatoka hapa. Ugwe wa neva unaenda sambamba na mhimili wa seli ambazo ni imara zaidi ama gegedu au mfupa.

Mhimili huu ni chanzo cha uti wa mgongo kwa wanyama wengi wa kundi hili na kiunzi cha mifupa cha ndani ya mwili.

Kodata waliendelea kutoka kwa wanyama wengine kama Arthropoda wenye kiunzi cha nje.

Katika uainishaji wa kisayansi Kodata ni faila ya wanyama (Animalia). Nusufaila yenye spishi nyingi ni Vertebrata. Hapa mhimili wa kati unaendelea kuwa uti wa mgongo.

Samaki, amfibia, reptilia na mamalia ni oda ndani ya vertebrata.

## Picha

* *Branchiostoma lanceolatum* (Cephalochordata)
* *Rhopalaea* sp. (Tunicata)
* Mikunga-ute (Hyperotreti)
* Salamanda mabaka-njano (Vertebrata)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Kodata** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |

## Viungo vya nje

* Chordate node at Tree Of Life Ilihifadhiwa 24 Februari 2007 kwenye Wayback Machine.
* Chordate node at NCBI Taxonomy
# Vertebrata

| **Vertebrata** |
| --- |
|  Mjusi ni mfano wa vertebrata |
| **Uainishaji wa kisayansi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Himaya: | Animalia  |
| Faila: | Chordata  |
| Nusufaila: | **Vertebrata** Cuvier, 1812 |

 |
| Ngazi za chini |
|
Ngeli 9 (uainisho wa kimila):
* Placodermi
* Acanthodii
* Agnatha
* Chondrichthyes
* Osteichthyes
* Amphibia
* Reptilia
* Aves
* Mammalia
 |

Mbwa ni mfano wa wanyama wa vertebrata
**Vertebrata** ni jina la kitaalamu la kutaja wanyama wote wenye uti wa mgongo. Mifano ni mamalia, ndege (Aves), reptilia (wanyama watambaaji kama nyoka au mamba) na samaki. Mwanadamu pia huhesabiwa humo kibiolojia.

Vertebrata wana kiunzi cha ndani, neva kuu zinapitishwa ndani ya uti wa mgongo zinapohifadhiwa ndani ya ganda la mfupa. Kuna kitovu cha neva upande wa juu ya uti wa mgongo na kwa wanyama walioendelea zaidi kitovu hiki kimeendelea kuwa ubongo unahifadhiwa ndani ya fuvu.

Vertebrata wako kote duniani kwenye mabara yote na aina mbalimbali za mazingira kuanzia nchi kavu, baharini hadi tako la bahari na hewani (ndege). Takriban spishi 58.000 zinajulikana. Ni wanyama wakubwa maana wanyama wasio na uti wa mgongo kwa jumla ni wadogo zaidi hadi wadogo sana.

## Uainisho

* **Nusufaila Vertebrata**
	+ **Agnatha**
		- Myxini (Mikunga-ute)
	+ †Conodonta
	+ †Pteraspidomorphi
		- †Thelodonti
		- †Anaspida
		- †Galeaspida
		- †Pituriaspida
		- †Osteostraci
	+ **Gnathostomata**
		- †Placodermi
		- Chondrichthyes (Papa, taa)
		- †Acanthodii
		- Osteichthyes (Samaki)
			* Actinopterygii
			* Sarcopterygii
			* Coelacanthimorpha
			* Dipnoi
	+ **Tetrapoda**
		- Amphibia (Vyura, salamanda)
		- Amniota
			* Sauropsida (Mijusi, kobe, nyoka)
				+ Aves (Ndege)
			* Synapsida
				+ Mammalia (Mamalia)

## Viungo vya Nje

* Tree of Life Ilihifadhiwa 22 Aprili 2021 kwenye Wayback Machine.
* Tunicates and not cephalochordates are the closest living relatives of vertebrates
# Ngeli (biolojia)

Ngazi za uainishaji katika biolojia; ngazi ndogo za kati hazionyeshwi.
**Ngeli** ni ngazi inayotumika katika biolojia kuainisha viumbehai wote katika makundi. Kila ngeli imegawanyika katika makundi.

Kuna ngeli nyingi katika kila faila. Kwa mfano mamalia ni moja ya makundi ya ngeli ya viumbe wenye uti wa mgongo, na kundi hilo limegawanyika katika makundi kama Monotremes, Marsupials na Eutheria.

## Marejeo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Ngeli (biolojia)** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Mamalia

**Mamalia** ni wanyama ambao wanawanyonyesha watoto wao maziwa kwa kutumia viwele vyao. Wana damu moto na kupumua kwa mapafu.

| **Mammalia** |
| --- |
|  Kangaruu ni mamalia wa Australia |
| **Uainishaji wa kisayansi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Himaya: | Animalia  |
| Faila: | Chordata  |
| Ngeli: | **Mammalia**  |

 |
| Ngazi za chini |
| * Nusungeli †**Allotheria Nusungeli **Prototheria Nusungeli **Theria**
	+ Ngeli ya chini †Trituberculata
	+ Ngeli ya chini Metatheria
	+ Ngeli ya chini Eutheria
 |

Kuna takriban spishi 5,400 za mamalia. Spishi 5 kati ya hizo wanataga mayai, lakini wengine wote wanazaa watoto hai.

Ukubwa unatofautiana sana, kuanzia spishi ndogo aina ya popo mwenye urefu wa sentimita 4 pekee hadi spishi kubwa nyangumi buluu mwenye urefu wa mita 33.

## Uainishaji

Mamalia ni ngeli ya faila Kodata.

Ngeli yao hugawiwa katika nusungeli mbili:

* Prototheria ni mamalia wanaotaga mayai au kubeba watoto wao ndani ya mfuko wa mwilini kwa muda fulani baada ya kuzaa
* Theria ni mamalia wa kawaida na spishi nyingi zimo humo.

## Picha

* Dubu barafu
* Popo
* Ngamia
* Nguva

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Mamalia** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Oda

Ngazi za uainishaji katika biolojia; ngazi ndogo za kati hazionyeshwi.
**Oda** ni ngazi katika uainishaji wa kisayansi wa viumbehai. Oda ya wanyama au mimea hujumlisha familia mbalimbali zilizo karibu.

Kwa mfano familia ya Felidae (wanyama wanaofana na paka) ni sehemu ya oda ya Carnivora yaani wanyama walanyama.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Oda** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Familia (biolojia)

Ngazi za uainishaji katika biolojia; ngazi ndogo za kati hazionyeshwi.
**Familia** ni ngazi katika uainishaji wa kisayansi wa viumbehai. Familia ya wanyama au mimea hujumlisha spishi mbalimbali zilizo karibu.

Kwa mfano paka-kaya ni spishi mojawapo pamoja na spishi 41 nyingine ndani ya familia ya Felidae inayojumlisha paka pamoja na chui, simba, tiger n.k.

Ndani ya familia kuna jenasi mbalimbali (zinazojumlisha spishi za karibu zaidi); kila familia ni sehemu ya ngazi ya juu zaidi inayoitwa oda. Familia ya Felidae (wanyama wanaofanana na paka) ni sehemu ya oda ya Carnivora yaani wanyama walanyama.

Kwa kawaida majina ya kisayansi ya kila familia huishia kwa

- "idae" kama ni familia ya wanyama au
- "aceae" kama ni familia ya mimea.

Familia kubwa sana zinaweza kugawiwa katika nusufamilia; vilevile oda kubwa sana inaweza kuwa na familia za juu za kujumlisha ngazi ya familia.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Familia (biolojia)** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Nusufamilia

**Nusufamilia** (kwa Kilatini: *subfamilia*, wingi *subfamiliae*) katika uainishaji wa kisayansi ni ngazi ya kati chini ya familia lakini juu ya jenasi. Majina sanifu ya kundi hilo yanaishia "-oideae" katika mimea, na "-inae" katika wanyama.

## Vyanzo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Nusufamilia** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Jenasi

Ngazi za uainishaji katika biolojia; ngazi ndogo za kati hazionyeshwi
**Jenasi(kutoka Kigiriki Γένος* genos */ Kilatini genus "nasaba, ukoo, familia, aina")* ni ngazi katika uainishaji wa kisayansi unaopanga viumbehai (mimea, wanyama) katika vikundi kulingana na nasaba zao.

Jenasi moja huwa na spishi ndani yake. Jenasi kwa pamoja hupangwa katika familia.

Katika jina la Kisayansi la kiumbehai ni lazima kutaja jenasi. Kwa mfano paka anaitwa "*Felis silvestris catus*". Felis ni jina la jenasi. Jenasi huandikwa kwa herufi kubwa.

## Maelezo

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Jenasi** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# Spishi

Ngazi za uainishaji katika biolojia; ngazi ndogo za kati hazionyeshwi
**Spishi(kutoka Kilatini "species", yaani: aina, maumbile)* katika biolojia ni jina la kutaja kundi la wanyama au mimea wa aina moja. Spishi ni kitengo muhimu katika uainishaji wa kisayansi.

Kwa kuhesabiwa katika spishi ileile haitoshi kama viumbe vinafanana sana, ni lazima waweze kuzaliana na kuwa na watoto ambao wanaweza kuzaa tena.

Kwa mfano, farasi na punda ni spishi mbili tofauti zinazoweza kuzaliana lakini watoto wao, wanaoitwa baghala, hawazai tena. Mbwa wote ni spishi moja, hata kama wanaonekana na maumbile tofauti kutokana na historia ya ufugaji wa kuteua sifa kadhaa tu kwa kuzaana. Lakini hata mbwa mkubwa kabisa anaweza kuzaliana na mbwa mdogo na watoto wao wanazaa tena.

Spishi za karibu hupangwa pamoja katika jenasi.

Mfano: mbwa, mbweha, mbweha wa Ethiopia na koyote wa Marekani wote ni spishi mbalimbali za jenasi inayoitwa "*Canis*".

## Nususpishi

Nususpishi ni aina ndani ya spishi moja inayoonesha tofauti za wazi na spishi kwa jumla. Viumbe vya nususpishi moja wanaweza kuzaa na viumbe vya nususpishi nyingine lakini hii haitokei kwa kawaida; mfano moja ni kwamba eneo la nususpishi lipo mbali kwa hiyo hawakutani.

Nususpishi inapewa neno la tatu ndani ya jina lake.

## Jina la kisayansi

Kila spishi inaweza kupewa jina la kisayansi kufuatana na kanuni za uainishaji. Hali halisi wanyama wakubwa wameshaainishwa karibu wote lakini bado kuna wadudu, viumbehai wa baharini na bakteria wengi ambao hawajaainishwa bado.

Jina la spishi huwa na maneno mawili: Kwanza jina la jenasi (linaloanza kwa herufi kubwa) halafu neno la pili la kutofautisha spishi (linaloanza kwa herufi ndogo). Maneno ya jenasi na spishi huandikwa kwa herufi italiki.

Kwa mfano jina la paka ni "*Felis silvestris*". *Felis* ni jenasi na paka yumo pamoja na wanyama wengine wanaofanana naye kama simba, tiger au chui. Ndani ya spishi la *Felis silvestris* kuna nususpishi kadhaa; kwa mfano paka wa porini wa Afrika Kaskazini *(Felis silvestris lybica)* anayeaminiwa kuwa asili ya paka wa nyumbani *(Felis silvestris catus)*.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu mambo ya biolojia bado ni **mbegu**. Je, unajua kitu kuhusu **Spishi** kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine? Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari*.* |
# 1904

Lango la Historia | Lango la Biografia | Karibuni | Orodha ya Miaka

◄ |
Karne ya 19 |
**Karne ya 20**
| Karne ya 21

◄ |
Miaka ya 1870 |
Miaka ya 1880 |
Miaka ya 1890 |
**Miaka ya 1900**
| Miaka ya 1910
| Miaka ya 1920
| Miaka ya 1930
| ►

◄◄ |
◄ |
1900 |
1901 |
1902 |
1903 |
**1904**
| 1905
| 1906
| 1907
| 1908
| ►
| ►►

Makala hii inahusu mwaka **1904 BK** (Baada ya Kristo).

## Matukio

## Waliozaliwa

**Mwaka 2026 katika kalenda nyingine**| Kalenda ya Gregori | 2026 *MMXXVI* |
| Kalenda ya Kiyahudi | 5786 – 5787 |
| Ab urbe condita (Roma ya Kale) | 2779 |
| Kalenda ya Ethiopia | 2018 – 2019 |
| Kalenda ya Kiarmenia | 1475 ԹՎ ՌՆՀԵ |
| Kalenda ya Kiislamu | 1448 – 1449 |
| Kalenda ya Kiajemi | 1404 – 1405 |
| **Kalenda za Kihindu** |  |
| - *Vikram Samvat* | 2081 – 2082 |
| - *Shaka Samvat* | 1948 – 1949 |
| - *Kali Yuga* | 5127 – 5128 |
| Kalenda ya Kichina | 4722 – 4723 乙巳 – 丙午 |

* 4 Februari - MacKinlay Kantor, mwandishi kutoka Marekani
* 2 Machi - Theodor Seuss Geisel (anajulikana hasa kama **Dr. Seuss**, mwandishi Mmarekani kwa watoto)
* 5 Aprili - Richard Eberhart, mshairi kutoka Marekani
* 6 Aprili - Kurt Georg Kiesinger, Chansela wa Ujerumani (1966-1969)
* 6 Mei - Harry Martinson, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi mwaka wa 1974
* 11 Mei - Salvador Dali, mchoraji kutoka Hispania
* 12 Julai - Pablo Neruda, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1971
* 14 Julai - Isaac Bashevis Singer, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1978
* 28 Julai - Pavel Cherenkov, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1958
* 7 Agosti - Ralph Bunche, mwanasiasa Mmarekani, na mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani, mwaka wa 1950
* 16 Agosti - Wendell Stanley, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1946
* 20 Agosti - Werner Forssmann, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1956
* 21 Agosti - Count Basie, mwanamuziki wa Jazz kutoka Marekani
* 3 Oktoba - Charles Pedersen, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1987
* 16 Novemba - Nnamdi Azikiwe, Rais wa kwanza wa Nigeria
* 21 Novemba - Coleman Hawkins, mwanamuziki kutoka Marekani
* 22 Novemba - Louis Neel, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1970
* 25 Desemba - Gerhard Herzberg, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1971

## Waliofariki

* 13 Aprili - Vasili Vereshchagin, msanii mchoraji kutoka Urusi
* 1 Mei - Antonín Dvořák, mtunzi wa muziki kutoka Ucheki
* 10 Mei - Henry Morton Stanley, mwandishi wa habari kutoka Welisi na Marekani aliyesafiri hasa Afrika Mashariki
* 15 Julai - Anton Chekhov, mwandishi Mrusi
* 24 Septemba - Niels Ryberg Finsen, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba, mwaka wa 1903

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 1904
# IUCN

Hii ni nembo ya Umoja wa Kimataifa wa Uhifadhi wa Asili na Vikundi vya Usimamizi wa Eneo linalolindwa la IUCN.
**IUCN** ni kifupisho cha International Union for the Conservation of Nature yaani Umoja wa Kimataifa wa Kulinda Uasilia.

Makao makuu yako Geneva, Uswisi.

## Viungo vya nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:
 IUCN Official website
* Review of the 2008 Red List of Threatened Species Ilihifadhiwa 10 Agosti 2010 kwenye Wayback Machine.
* IUCN publications Ilihifadhiwa 13 Septemba 2010 kwenye Wayback Machine.
* Netherlands Commission for Environmental Assessment
* IUCN Rights-Based Approach to Conservation portal

|  |  |
| --- | --- |
|  | Makala hii kuhusu **"IUCN"** ni fupi mno. Inahitaji kupanuliwa mapema. |