Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Érloji

Érloji
**Érloji** mangrupa jam anu nuduhkeun waktu anu dipaké dina leungeun..

## Sajarah jeung Kamekaran Érloji

Kecap jam atawa (érloji) geus dipaké dina abad ka-14 sakitar 700 taun, anu asalna tina basa latén nyaéta **clocca**. Numutkeun sajarah, sundial atawa jam panon poé mangrupa jam anu kahot dina perabadan manusa. Jam ieu dijieun ku salah saurang ahli Astronomi muslim anu ngaranan Ibnu al-Shatir sakitar 3.500 taun saméméh Maséhi. Jam ieu nembongkeun waktu dumasar perenahna panaon poé. Ibnu al-Shatir ngabagi waktu dina sapoé 12 jam, dina musim tiris waktuna samporét sedengkeun musim panas waktuna leuwih lila. Sakitar 5.000-6.000 taun katukang, urang Mesir ngukur waktu jeung nyieun kalénder maké obelisk. Dina taun 1400 SM urang Mesir geus mimiti maké jam cai anu ngarana **Clepsydra**.

Jam cai paling canggih mimiti kapanggihna di jaman kajayaan Islam anu dijieun ku Al-Jaziri dina taun 1136-1206 anu bentukna gajah anu bisa ngahasilkeun sora di unggal jam. Jam astronomi anu panggedéna anu dijieuna di Al-Jazari disebut **Castle Clock**, anu dianggap jadi jam analog komputer anu munggaran. Di Islam, Al-Jazari lain salah sahiji jalma anu nyiptakeun jam. Ayana jam pasir sakitar 1400 SM. Mimitina masarakat Eropa wanoh kana jam sakitar taun 1300. Masarakat Inggris mimiti nyieun erloji dina taun 1580. Sedengkeun sakitar taun 1525 Peter Henlein, tukang konci ti Nurnberg, Jerman ngawanohkeun jam imah anu diameterna 10-12,5 cm jeung kandelna 7,5 cm. Ahir abad ka-16, lonceng mimiti dijieun lempeng jeung di awal abad ka-17 mesina mimiti dibéré bengkus tina kuningan, kalayan tutup kaca jeung jarum paranti nunjukkeun menit. Jam digital atawa éléktrik mimitina dijieun ku perusahaan The Hamilton Watch Co of Lancaster, Pennsylvania sakitar taun 1950. Sanggeus kitu mimiti ayana sababraha mérek jeung modél arloji.

## Lalajo pinter

Tracker kabugaran mangrupikeun alat anu penting pikeun jalma anu biasa ngawas kaséhatan, khususna pikeun atlit. Dina modél gelang kabugaran modéren, aya fungsi:

* pangukuran laju jantung;

* cacah jarak ngumbara;

* kalori dibakar

* analisa kualitas saré anjeun sareng seueur deui.

## Sumber Rujukan
# Argon

Argon dina Tabel Periodik Unsur
**Argon** mangrupa salah sahiji unsur kimia nu boga simbul **Ar** jeung nomer atomna 18.[*rujukan?*] Argon kaasup kana periode ka-3 dina Tabél Unsur jeung boga beurat atom 39.948. Argon mangrupa gas mulia nu katilu, dina periode 8, jeung ngawangun antara 1% tina atmosfer Bumi.

## Sajarah

Argon ceuk sangkaan, cenah kapanggih ku Henry Cavendish dina taun 1785 ngan teu kapanggih deui nepi ka 1894 ku Lord Rayleight jeung Sir William Ramsay.

## Referensi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Ubar psikoaktif

Sababaraha conto ubar psikoaktif
**Ubar psikoaktif** atawa **zat psikotropika** nyaéta zat kimia anu utamana mangaruhan kana sistem saraf puseur sahingga nimpah fungsi otak, nu ngabalukarkeun robahna persépsi, mud, kasadaran, jeung kalakuan. Ieu ubar bisa dipaké pikeun kasenangan ku jalan ngaleungitkeun kasadaran, pikeun éntéogén dina kagiatan spiritual atawa ritual, pikeun ngulik fungsi pikiran, jeung pikeun natambaan.

ku sabab zat psikoaktif bisa ngaganggu kasadaran ku datangna euforia atawa ngahudangkeun kaawas, biasana ieu zat matak kacanduan. Gara-gara nyandu, ieu ubar sok dipaké kaleuleuwihi, teu mikirkeun balukarna anu goréng. Mun terus-terusan, awak bisa jadi gumantung kana ieu ubar, nu beuki lila beuki hésé ninggalkeunana. Natambaan nu kacanduan bisa dipigawé ku gabungan psikoterapi, riungan pangrojong, jeung zat psikoaktif lianna anu bisa megatkeun siklus kacanduanana.

## Rujukan

## Tumbu kaluar

* Erowid: Extensive online library primarily relating to psychoactive drugs (*Wikipedia article about the website:* Erowid)
* Journal of Psychoactive Drugs: The first journal established to discuss drugs and drug abuse in the United States. (*Wikipedia article about the website:* Journal of Psychoactive Drugs)
* The Lycæum Archived 2016-05-16 di Portuguese Web Archive: Resources and discussions relating to psychoactive drugs
* Neuroscience of Psychoactive Substance Use and Dependence by the WHO
* BehaveNet Clinical Capsules: Comprehensive database of psychoactive substances and related pharmacological information
* Research into the cerebral and neuronal effects of drugs use Archived 2009-09-22 di Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Paéh

Kuoleman puutarha, Hugo Simberg (1906)
Rorongkong manusa paéh di scrub di Australia Kulon, circa 1900–1910
**Paéh** (basa Sunda Indramayu: **Paé**) téh ngandung harti eureunna kahirupan fisik organismeu atawa kaayaan organismeu sanggeusna.

Sacara biologis, paéh bisa lumangsung ka sagemblengna atawa wawaréhan. Pikeun conto, bisa waé hiji sél atawa organ ngalaman paéh, sedengkeun organismena mah tetep hirup; sél loba nu umurna pondok pisan, antukna sél-sél organisme terus-terusan diganti ku nu anyar. Sabalikna, bisa ogé organismena paéh, sedengkeun organ/sélna tetep hirup antukna bisa dicangkokkeun. Dina kasus ieu, jaringan nu hirup kénéh téh kudu geuwat dipindahkeun méméh kaburu milu paéh. Bisa ogé kajadian "abadi", "imortal", dina kasus budidaya/kultur sél, misalna galur sél HeLa (Henrietta Lacks).

*Iréversibilitas*, teu bisa malik, mangrupa konci ngeunaan paéh. Dumasar watesan, organisme paéh moal bisa dihirupkeun deui; mun bisa, hal ieu nunjukkeun yén sabenerna mah teu/can paéh. Tapi, aya ogé nu teu percaya yén paéh teu bisa dibalikkeun deui; misalna dina kapercayaan relijius nu yakin ayana hirup sanggeus paéh, sedengkeun nu séjén malah miharep bisa dikembangkeunana téhnologi krionik atawa nu séjénna nu bisa malikkeun paéh.

## Baca og

* Aborsi
* Apoptosis
* Ars moriendi ("Seni Paéh")
* Otopsi
* Bibel jeung réinkarnasi
* Paéh otak
* Pajaratan
* Paéh klinis
* Koma
* Karoshi

|

* Sakarat
* Moksa
* Ngahyang
* Kaabadian
* kremasi
* Eutanasia
* Mot
* Réinkarnasi
* Tanatologi (ulikan ilmiah ngeunaan paéh, sabab-musabab jeung fénoména)
* Yama

|}

## Tumbu kaluar

* Deaths and death rates for the 10 leading causes of death in specified age groups: United States, preliminary 1996
* Odds of dying due to various injuries or accidents Sumber: National Safety Council, United States, 2001
* Dying, Yamaraja and Yamadutas + terminal restlessness Archived 2005-10-26 di Wayback Machine (Sawangan Vedik/Hindu)
* Death & Dying in Islam Naon nu karasa ku manusa nalika sakarat? Naha paéh téh patut dipikasieun?
* The Cycle of Life Archived 2005-10-25 di Wayback Machine Dina kontéks kaca *New Age* Aquarius.
* Death, life, and personal identity In regard to memetics.
* Why is there death and suffering? Ti jihat para kréasionis.
* Deaths and death scenes. WARNING: very explicit
* George Wald: The Origin of Death Dadaran ahli biologi ngeunaan hirup jeung paéh dina rupa-rupa organisme patali jeung évolusi.
* Stanford Encyclopedia of Philosophy entry on death
* Death Clock Archived 2005-10-13 di Wayback Machine Bobodoran ngeunaan sésa waktu hirup anjeun.
* The Death Clock
* www.autopsyvideo.com Archived 2019-04-25 di Wayback Machine - Loka ieu nawarkeun dokuméntasi otopsi, nu dihasilkeun tina gawé bareng Kantor Los Angeles County Coroner.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Mnemonic

Mnemonik buuk jari dua leungeun
**Mnemonic** nyaéta salaku istilah menemonic asalna tina Dewi Yunani kuno Menmosyne, dewa memori. Memori dianggap salaku pangabisa mental kolot dina sejarah kahirupan manusa. Istilah mnemonic tos umum diwanoh dina ilmu matematika, malah mah ku rupa rupa téknik, sapertos: imajinasi, asosiasi, lokasi kata kunci, irama, akronim, akrostik, jeung sajabana. Dina kahirupan sapopoe mineng ogé disebut titian kata atawa jembatan keledai kawas cara-cara jeker nginget keun warna pelangi (*mejikuhibiniu)*. Dina kajian sastra heubeul istilah *mnemonic* nu sok dipaké ku babarengan ku formula. Boh formula atawa *mnemonic* dianggap salaku dua cara nu dilakukeun ku tukang carita pikeun ngungkapkeun deui tradisi lisan. Bedana, formula dipaké pikeun ngungkapkeun deui carita panjang sapertos *Illiad* jeung *Odyssey, mnemonic* pikeun carita-carita, masala nu relatif pondok. (Baca ogé Akrostikon; Formula; Kelisanan).

Rujukan
# Kalénder Grégori

**Kalénder Grégorian** nyaéta kalénder anu ayeuna pangréana dipaké di Dunya Kulon. Ieu mangrupa modifikasi Kalénder Julian. Anu mimiti mengusulkannya nyaéta doktor Aloysius Lilius, ti Napoli, Italia sarta disatujuan ku Paus Gregorius XIII dina tanggal 15 Oktober 1582. Penanggalan taunkalénder ieu, dumasar taun Maséhi.

## Tempo ogé

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel ngeunaan kalénder *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Samagaha bulan

Samagaha bulan
Diagram samagaha bulan: Kalangkang marcapada nu nutupan bulan
Samagaha bulan saacan jadi samagaha total dina taun 2011
**Samagaha bulan** kajadian nalika sawaréh atawa sakabéh panampang bulan katutup ku kalangkang marcapada. Éta téh kajadianna mun marcapada nyéngclé di antara panonpoé jeung bulan dina sagaris lempeng nu sarua, sangkan cahya panonpoé teu bisa ngahontal bulan lantaran kahalangan ku marcapada.

Ku émbaran lian, samagaha bulan téh bijil mun bulan keur dina oposisi jeung panonpoé. Ngan ku lantaran kadéngdékan widang orbit bulan kana widang ékliptika gedéna 5°, mangka henteu unggal oposisi bulan jeung panonpoé bakal ngabalukarkeun kajadianna samagaha bulan. Popotongan widang orbit bulan jeung widang ékliptika bakal ngabijilkeun 2 titik potong nu disebut *node*, nyaéta titik di mana bulan motong widang ékliptika. Ieu samagaha bulan bakal kajadian nalika bulan keur oposisi kana éta *node*. Bulan merlukeun waktu 29,53 poé pikeun obah ti hiji titik oposisi ka titik oposisi lianna. Mangka sakuduna, mun kajadian samagaha bulan, bakal dituturkeun ku samagaha panonpoé lantaran éta dua *node* téh malagrang dina garis nu nepungkeun antara panonpoé jeung marcapada.

Saenyana, dina kajadian samagaha bulan, mindengna mah bulan téh masih bisa katémbong kénéh. Lantaran masih aya kénéh cahya panonpoé nu dipéngkolkeun ke arah bulan ku atmosfer marcapada. Sarta kalolobaanana mah cahya nu dipéngkolkeun téh mibanda spéktrum cahya beureum. Kitu sababna nalika samagaha bulan, bulan bakal katempo poék, bisa jadi warna beureum tambaga, jingga, atawa coklat.

Ari samagaha bulan mah bisa diilikan ku panon sacara langsung sarta teu aya bahaya.

Nalika samagaha bulan keur lumangsung, umat Islam nu narémbongan atawa mikanyaho kana éta samagaha téh disunatkeun pikeun ngalakonan solat samagaha (solat khusuf).

## Jenis samagaha bulan

Samagaha bulan kabagi jadi 3, nyaéta:

1. **Samagaha bulan total kabagi jadi 2 nyaéta: samagaha bulan total négatif: Dina ieu samagaha, bulan bakal pas aya dina daérah NTT sarta warna bulan jadi beureum tapi teu rata.
	* samagaha bulan total positif: Dina ieu samagaha, bulan liwat titik puseur daérah umbra sarta warna bulan jadi beureum rata.
2. **Samagaha bulan sawaréh**
Dina ieu samagaha, marcapada teu sagemblengna ngahalangan bulan tina cahya panonpoé. Sedengkeun sawaréh panampang bulan nu lian aya di daérah penumbra. Sangkan masih aya sawaréh cahya panonpoé anu nepi kana panampang bulan.
3. **Samagaha bulan penumbra**
Dina ieu samagaha, sakumna bagéan bulan aya di bagéan penumbra. Sangkan bulan masih bisa katémbong kalawan warna nu burem.

## Tempo ogé

* Samagaha
* Samagaha panonpoé

## Galeri

* 16 Méi 2003
* 7 Nopémber 2003
* 28 Oktober 2004
* 3 Maret 2007
* 21 Pébruari 2008
* 16 Agustus 2008
* 15 Juni 2011

## Rujukan
# Baku

Citakan:Other uses

| Baku Bakı |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  Ségel |

 |
| Nagara |  Azerbaijan |
| Pamaréntahan |
|  • Walikota | Hajibala Abutalybov |
| Lega |
|  • Total | 2.130 km2 (820 sq mi) |
| Luhurna | −28 m (−92 ft) |
| Pangeusi (2010) |
|  • Total | 2.064.900 |
|  • Kapadetan | 969,44/km2 (251,080/sq mi) |
| Zona wanci | UTC+4 (AZT) |
|  • Usum Panas (DST) | UTC+5 (AZST) |
| Kode pos | AZ1000 |
| Kode wewengkon | 12 |
| Ramatloka | BakuCity.az |

**Baku** (Basa Azerbaijan: *Bakı*), kadang diéjah **Baki** atanapi **Bakou**, nyaéta ibu kota jeung kota panggedéna di Azerbaijan. Kota ieu aya di basisir kidul Samenanjung Absheron. Kota ieu miboga 2 bagian utama: puseur jeung jero. Baku dibagi kana 11 distrik administratif (raion) jeung 48 pakotaan.

## Hubungan internasional

### Kota kembar

Baku dikembarkeun jeung:[sacara kronologis]

|  | Nagara |  | Kota |  | Daérah | Kaping |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Sénégal |  | **Dakar** |  | *Région Dakar* | 1967 |
|  | Italia |  | **Napoli** |  | *Campania* | 1972 |
|  | Irak |  | **Basra** |  | *Kagubernuran Basra* | 1972 |
|  | Bosnia jeung Hérzégovina |  | **Sarajevo** |  | *Kanton Sarajevo* | 1975 |
|  | Amérika Sarikat |  | **Houston** |  | *Texas* | 1976 |
|  | Perancis |  | **Bordeaux** |  | *Aquitaine* | 1979 |
|  | Iran |  | **Tabriz** |  | *Propinsi Azerbaijan Wétan* | 1980 |
|  | Turki |  | **Izmir** |  | *Propinsi İzmir* | 1985< |
|  | Viétnam |  | **Vũng Tàu** |  | *Propinsi Bà Rịa–Vũng Tàu* | 1985 |
|  | Amérika Sarikat |  | **Honolulu** |  | *Hawaii* | 1998 |

### Kota mitra

* Aberdeen, Skotlandia
* Mainz, Jérman
* Stavanger, Norwégia

Aya ogé hubungan kamitraan dina tingkat nu béda jeung: Berlin, Paris, Wina, Tbilisi, Astana, Minsk, Moskow, Volgograd, Kizlyar, Tashkent, jeung Chengdu.

## Galeri

* Majelis Nasional AzerbaijanMajelis Nasional Azerbaijan
* Munara SeuneuMunara Seuneu
* Alun-Alun Bandéra Nasional
* Musieum Karpét AzerbaijanMusieum Karpét Azerbaijan
* Monumén keur Ismail IMonumén keur Ismail I
* Dérék di Palabuan Baku
* Bank Séntral AzerbaijanBank Séntral Azerbaijan

## Tingali ogé

* Babagian administratif Azerbaijan
* Ganja
* Daptar kota di Azerbaijan
* Mingachevir
* Nakhchivan
* Sumgait

## Rujukan

## Tumbu kaluar

   *Tempo ogé **Baku** di Wikivoyage*

* UNESCO/ICOMOS (April 29, 2003). "Joint UNESCO-ICOMOS Mission to the Walled City of Baku" (PDF). *UNESCO/ICOMOS*.
* Baku's profile at the Organization of World Heritage Cities website
* UNESCO World Heritage Site listing Walled City of Baku

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Saméméhna Iskandariyah, Djibouti, Lahore | **Ibu Kota Kabudayaan Islam** 2009 | Sanggeusna Tarim |

Citakan:Baku
Citakan:Baku raions
Citakan:List of Asian capitals by region

Citakan:Host cities of the Eurovision Song Contest
Citakan:World Heritage Sites in Azerbaijan

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel ngeunaan géografi ti hiji nagara atawa wewengkon *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |