Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# International Standard Serial Number

International Standard Serial Number* - ISSN** (Nomor Séri Standar Internasional) nyaéta hiji nomer husus anu dipaké salaku ciri *publikasi* dina waktu anu tangtu tina hiji *media cetak* anapon éléktronik. Nomer ieu kawas no anu dijieun pikeun buku anu tayalian ISBN.

## Anu ngatur kaluarna ISSN di Indonésia

*Pusat Dokumentasi dan Informasi Ilmiah* (PDII) LIPI tayalian lembaga pamaréntahan anu bisa ngaluarkeun no ISSN *National Center* pikeun pamakéan nagara Indonésia, sarta mibanda tugas jeung *wewenang* pikeun ngalaksanakeun *tugas* ngaroris sakabéh publikasi périodik nu dipedalkeun di Indonésia. Salaku bagéan tina éta tanggung-jawab, PDII ngaluarkeun ISSN anu mangrupa tanda pangwanoh anu husus unggal aya média anu medalan sarta lumaku sacara global.

ISSN dikaluarkeun ku [ISDS] *(International Serial Data System)* anu dumuk di Paris, Prancis. ISSN *diadopsi* salaku *implementasi* ISO-3297 dina taun 1975 ku *Subkomite* no. 9 ti Komite Téknik no. 46 tina ISO (TC 46/SC 9). ISDS ngadelegasikeun méré nomer ieu ISSN boh sacara régional anapon Nasional. Pikeun régional Asia puseurna di *Thai National Library*, Bangkok, Thailand. PDII LIPI mangrupakeun hiji-hijina ISSN *National Centre* pikeun Indonésia.

Tisaprak 1 April 2008, sakabéh prosés timimiti daptar nepika medalna ISSN di Indonésia geus dilakukeun sacara élektronik ngaliwatan situs ISSN Online Archived 2020-07-31 di Wayback Machine anu dikokolakeun PDII LIPI. Ku ayana ieu sistim leuwih ngagampangkeun ngokolaan ISSN, murah jeung siparna nembrak. Leuwih ti éta sistem ieu méré *fasilitas* tambahan mangrupa *barcode generator online* anu bisa dipaké pikeun nyieun kodebar ISSN henteu kudu mibanda pakakas atawa *softwarena* anu hargana lumayan mahal. *Fasilitas* ieu mangrupakeun anu munggaran di dunya tur *diintegrasikeun* kana ngokolaan ISSN.

## Nomor ISSN jeung kodebar

Sarua jeung ISBN, *kodebar* pikeun ISSN ngagunakeun *EAN-13* anu diwangun ku 13 *digit*. Tapi nomer ISSN diwangun ku *kombinasi* 8 angka jeung hurup X. Tapi nomer husus salaku *identifikasi* ISSN ngan 7 angka pangheulana, sedengkeun angka / hurup X anu pandeuri tayalian *karakter cék ISSN.*

Sedengkeun kodebar ISSN memakai standar EAN-13 anu diwangun ku kombinasi 13 angka jeung hurup X, cirina 3 angka panghareupna 977 dituturkeun ku 7 angka pang hareupna nomer ISSN, 2 angka tambahanna pikeun kode medalna media tur 1 *karakter* *cék* EAN-13.

Pikeun leuwih jero ngeunaan ISSN sarta kodebarna bisa dibaca di halaman manual ISSN Online.

## Dicutat tina

## Tutumbu ka luar

* ISSN
* Pusat Dokumentasi dan Informasi Ilmiah LIPI Archived 2020-04-19 di Wayback Machine
* International Organization for Standardization
# Bibcode

**Bibcode** (dipikawanoh ogé salaku **refcode**) nyaéta pangawanoh ringkes nu dipaké ku sababaraha sistim data astronomi jang nangtukeun référénsi literatur ku cara nu unik.
# Énsiklopédi Britannica

**Énsiklopédi Britannica** nyaéta énsiklopedi umum maké basa Inggris nu diterbitkeun ku Encyclopedia Britannica, Inc. Énsiklopedi ieu mangrupa énsiklopedi pangkolotna di dunya. Dianggap ku loba pihak jadi otoritas pangluhurna dina widang ieu. Artikel-artikelna ilaharna dianggep akurat. Artikelna sorangan kira-kira 100000 kalawan sakitar 4000 urang kontributor.

Ensiklopedia ieu diterbitkeun taun 1768 di Edinburgh, Skotlandia jeung tereh pisan populerna, ogé tereh pisan nambahan ukuranana. Dina edisi katilu nu diterbitkeun taun 1801, ensiklopedia ieu disusun nepi ka 21 jilid. Dina taun 1901, penerbitan Encyclopedia Britannica pindah ka Amerika Serikat. Kiwari, ensiklopedia ieu ogé geus ngabuka situs ensiklopedia online nu diupdate unggal poé jeung bisa dibeuli dina bentuk DVD-ROM jeung CD-ROM.
# Agronomi

**Agronomi** bisa disebut salaku produksi tutuwuhan, jeung dihartikeun hiji usaha manajemén tutuwuhan jeung lingkungana pikeun meunangkeun hasil nurutkeun tujuan. Aya dua tujuan, nyaéta pikeun ngamaksimalkeun *output* atawa ngaminimalkeun *input* guna ngalestarikeun lahan supaya tetep kajaga.
Dina awal kahirupan manusa di bumi, ukur hirup tina néangan dahareun tina hasil leuweung sacara langsung. Kamekaran saterusna, beuki loba anggota kelompokna, tuluy aya tempat keur netep jeung ngamimitian tani dina taneuh di sabudeureun imahna sarta mimiti miara ternak jeung kawangun pakarangan.

Sanggeus éta, mekar di leuweung mupus lahan pikeun budidaya, ku kituna ngan bisa dipelak sababaraha taun saterusna pindah tempat, mindeng dipikawanoh minangka lahan berpindah.

Sanggeus pangeusina mimiti nambahan, sistem-sistem éta teu bisa dijaga, mangka nyoba nahan tingkat kasuburan taneuh jeung mimiti dipikawanoh téhnik budidaya (Agronomi).

**Elmu Agronomi** mangrupa élmu anu ngulik cara ngokolakeun pepelakan pertanian jeung lingkungan keur meunangkeun produksi maksimum. Produksi maksimum boga harti boh kuantitatif atawa kualitatif.

Manajemén dilumangsungkeun di rupa-rupa tingkat ti anu sederhana nepika maju, sarta dina waktuna tingkat éféktivitas jeung efisiensi geuningan dipangaruhan ku tingkat budaya manusana.

## Wengkuan

Aya tilu poko pikiran utama nu aya dina agronomi. Éta tilu hal téh nyaéta lingkungan tutuwuhan, ngokolakeun, kitu ogé produksi maksimum. Lingkungan téh mangrupa tempat tutuwuhan dibudidayakeun. Tanpa ayana lingkungan pikeun tutuwuhan tumuwuh, mangka hasil nu dipiharep tina tutuwuhan moal bisa dibeunangkeun. Manajemén mangrupa usaha pikeun nyieun lingkungan di mana tutuwuhan tumuwuh nurutkeun pepelakan anu di tumuwuhkeun. Manajemén bisa lumangsung sacara direncanakeun ku ngamangpaatkeun sagala rupa téknologi nu geus aya. Beuki kudu manusa keur dahareun, perlu pikeun produk tutuwuhan ogé jadi beuki loba. Ayana Ligkungan jeung manajemén anu alus kana lingkungan éta bakal méré hasil anu maksimal.

Agronomi mah béda tina usaha tani. Dina Agronomi, aspék ekonomis teu diperhatikeun. Éféktivitas jeung efisiénsi produksi hasil tutuwuhan teu kaasup kana aspék agronomis. Nu aya ngan kumaha carana sangkan tutuwuhan ngahasilkeun panén anu saloba-lobana leupas tina sababaraha lobana modal anu dikaluarkeun pikeun meunangkeun hasil anu maksimal. Aspék agronomi ngan ngawengku pamuliaan tutuwuhan, fisiologi, ékologi, jeung tangtu téhnik budidaya tutuwuhan.

## Referensi
# Antropologi

Gambar Jelema
**Antropologi** asalna tina basa Yunani, nyaéta *anthropos* anu hartina 'manusa', jeung *logos* anu hartina 'élmu pangaweruh'. Jadi, **antropologi** téh nyaéta salah sahiji 'élmu pangaweruh' (sains/science) nu maluruh, ngabahas, jeung nalungtik ngeunaan manusa. Objek anu nyampak dina antropologi téh nyaéta manusa anu geus jadi masarakat atawa sélér bangsa, kabudayaan katut paripolahna. Budaya asalna tina basa sansakerta hasil ringkesan dua kecap 'budi' jeung 'daya' anu hartina tarékah, tanaga, karep, pikiran, jeung rasa jalma. Lamun kabudayaan mah mangrupa hasil tanaga, karep, pikiran sarta perasaan jalma guna nambahan kasugemaan jeung kanikmatan ku rupa rupa akal jalma. Kabéh élmu sosial budaya pasti nalungtik kahirupan manusa. Unggal cabang élmu budaya (sosiologi, psikologi, hukum,sastra,sajarah,pulitik, komunikasi,ékonomi, arkéologi, jeung linguistik) boga puseur kajian séwang-séwangan. Antropologi boga puseur kajian dina kabudayaan nu dipiboga ku kelompok masarakat. Hubungan antara manusa jeung lingkungan hirupna anu cukang lantaranana nyaéta kabudayaan. Disawang tina ieu segi, kabudayaan bisa disebut sipatna téh adaptip lantaran ngalengkepan manusa ku cara méré nahkeun diri dina kabutuhan-kabutuhan pisiologis tina awak manéhna sorangan, méré nahkeun dina lingkungan anu sipatna pisik-géograpis, boh lingkungan sosialna. Nyatana loba kabudayaan anu aya kénéh malah nambahan mekar, éta téh nunuhkeun yén kabiasaan-kabiasaan nu aya di hiji masarakat masih dipaké, kalungguhanana sarua jeung kabutuhan-kabutuhan anu tangtu ti lingkunganana.

## Tokoh-Tokoh Antropologi

### William A. Havilan

Antropologi nyaéta studi ngeunaan umat manusa, tarékah pikeun nyusun generalisasi nu mangpaat ngeunaan manusa jeung perilakuna sarta pikeun meunangkeun wangenan anu lengkep ngeunaan kahirupan manusa anu variatif.

### David Hunter

Antropologi nyaéta salah sahiji élmu anu medal tina rasa hayang nyaho anu tan wates wangen ngeunaan manusa.

### Koentjaraningrat

Antropologi nyaéta salah sahiji élmu anu maluruh manusa sacara umum atawa wangun fisik masarakat sarta kabudayaan anu dihasilkeunana.

## Rupa-Rupa Jinis Cabang Disiplin Élmu Anak Turunan Antropologi

### Antropologi Pisik

1. Paléoantrologi nyaéta salah sahiji élmu anu maluruh asal-usul manusa jeung épolusi manusa ku cara nalungtik posil-posil anu kapanggih.
2. Somatologi nyaéta salah sahiji élmu anu maluruh rupa-rupa sélér bangsa manusa ku cara ditalungtik ciri-ciri fisikna.

### Antropologi Budaya

1. Préhistori nyaéta salah sahiji élmu anu maluruh sajarah sumebar jeung mekarna budaya manusa anu geus wanoh kana

budaya tulis.

1. Étnolinguistik antrologi nyaéta salah sahiji élmu anu maluruh sélér bangsa nu aya di sakuliah dunya.
2. Étnologi nyaéta salah sahiji élmu anu maluruh asas kabudayaan manusa dina hirup kumbuh masarakat di sakuliah dunya.
3. Étnopsikologi nyaéta salah sahiji élmu anu maluruh kapribadian bangsa sarta peranan individu keur nagara dina prosés parobahan adat jeung ajén universal anu nyoko kana konsép psikologi.

## Galeri

 David Hunter\_Tokoh Antropologi
David Hunter
## Rujukan
# Biostatistika

**Biostatistika** (kadangkala disebut ogé **biométrika**), leuwih umum, nyaéta "aplikasi" statistika keur biologi jeung, biasa ogé dipaké, dina kedokteran. ku sabab pananya dina panalungtikan biologi jeung kedokteran mah rupa-rupa pisan, ambahan biostatistika ngalegaan antukna ngawengku modél kuantitatif naon waé nu bisa dipaké pikeun ngajawab pananya-pananyaéta.

Salaku hiji disiplin nu dirancang pikeun ngahasilkeun informasi, *biostatistika* bisa dianggap salah sahiji cabang informatika kedokteran, nu bisa pacampur jeung bioinformatika.

Akibatna, biostatistika mangrupa métodeu kuantitatif saperti dina widang:

* statistik,
* operations research/panalungtikan operasi,
* ékonomi, jeung, umumna,
* matematik

sareng dilarapkeun kana patarosan panalungtikan dina widang sapertos:

* public health, kalebet na: épidemiologi, gizi, kaséhatan lingkungan, sareng panalungtikan jasa kaséhatan,
* génomics sareng genetik populasi,
* medicine/\*landong,
* écologi/Ilmu ngeunaan Hubungan Organisme jeung Lingkungannya
* bioassay/Pengukuran Aktivitas Biologis, sareng
* *agriculture*/tatanén .

Finally, the terms, biostatistics and biometry, appéar to be interchangéable, although biometry tends to connote a biological (or even agricultural), rather than medical, application.
# Mikrobiologi

**Mikrobiologi** nyaéta studi ngeunaan *mikroorganisme*, nu unisélulér atawa organisme mikroskopik *cell-cluster*. Kaasup di antarana eukariot (nu mibanda nukleus) saperti dina fungi jeung protists, jeung prokariot (nu henteu miboga nukleus) saperti baktéri jeung virus (sanajan ari virus mah henteu pasti digolongkeun minangka mahluk hirup).

Sanajan ayeuna geus loba anu dipikawanoh dina mikrobiologi, kamajuannana tetep dikembangkeun sacara régulér. Dina kanyatannana, pangiraan umum ningali yén urang kakara manggihan 1% tinu sakabéh mikroba dina sababaraha lingkungan. Ku sabab eta, sanajan paktana pamanggihan mikroba téh geus leuwih ti tilu ratus taun, cabang mikrobiologi kakara tuwuh sakedik dibandingkeun jeung disiplin élmu séjénna saperti zoologi, botani atawa éntomologi.

## Sajarah

Baktéri munggaran ditalingakeun ku Anton van Leeuwenhoek dina 1676 ngagunakeun mikroskop lénsa tunggal rancangan anjeunna sorangan. Ngaran baktéri diwanohkeun sababaraha waktu satuluyna, ku Ehrenberg dina 1828, diturunkeun tina kecap Yunani βακτηριον nu ngandung harti "teteken leutik". Samentara Antony van Leeuwenhoek sering disebut-sebut minangka mikrobiologis pangmimitina, sedengkeun panalungtikan mikrobiologi mimiti nu karékam , dijieun dina 1665 ku Robert Hooke.
# Patologi

Patologi
**Patologi** (tina basa Yunani *pathos*, ngarasa, nyeri, *menderita*; jeung *logos*, élmu ngeunaan; tingali ogé -ologi) nyaéta studi ngeunaan prosés nu midasar panyakit jeung wangun séjén tinu gering, kahenteunormalan anu ngabahayakeun, atawa disfungsi. Dina biologi ogé aya cabang obat-obatan, anu husus ngalakukeun studi jeung diagnosa parobahan struktural jeung fungsional sél, jaringan jeung organ) nu midasar panyakit. Patologi minangka cabang élmu pangaweruh saterusna ngawangun dasar pamikiran élmu pangaweruh di satukangeun prakték médis.

## Scope of pathology

The primary goal of pathology is the study of the four main aspects of a diséase:

* Etiology: what causes the diséase
* Pathogenesis: the mechanism by which a certain etiological factor causes diséase
* Morphologic changes: the structural changes induced in the cells, tissues and organs
* Clinical significance: the functional consequences of the morphologic changes

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Farmakologi

**Farmakologi** (Yunani Kuna φάρμακον, *pharmakon*, "ubar"; jeung -λογία, *-logia*) téh ulikan peta ubar, nyaéta ulikan ngeunaan interaksi nu lumangsung antara organisme hirup jeung bahan kimia éksogén nu nimpah fungsi biokimia normal. Ieu ulikan ngawengku kandungan jeung pasipatan, interaksi, toksikologi, terapi, jeung larapan médis sarta kamampuh antikuman ubar-ubaran. Farmakologi teu sarua jeung farmasi, nu dipaké pikeun nyebut profési. Farmakologi ulukutek dina cara interaksi ubar jeung sistem biologis ngarah mangaruhan fungsina, ulikan ngeunaan ubar, ngeunaan réaksi awak mun dibéré ubar, asal-usul ubarna, watekna, sarta pasipatanana.

## Babagian

Farmakologi salaku élmu kimia dipraktékkeun ku farmakolog, anapon subdisiplinna, nyaéta

* *farmakologi klinis* - ngulik pangaruh ubar ka manusa,
* *neuro-* jeung *psikofarmakologi* (pangaruh ubar kana paripolah jeung fungsi sistem saraf),
* *farmakogenetika* (uji klinis variasi génétik nu ngabalukarkeun bédana réspon kana ubar),
* *farmakogénomika* (larapan téhnologi génomik pikeun nyiar ubar anyar atawa karakterisasi ubar heubeul),
* *farmakoépidemiologi* (studi pangaruh ubar ka sagolongan jalma loba),
* *toksikologi* - studi toksisitas atawa balukar goréng tina hiji ubar,
* *farmakologi téoritis*,
* *posologi* - cara ngadosis ubar,
* *farmakognosi* - nurunkeun ubar tina tutuwuhan.

## Rujukan

* *Pharmacology*. Wikipédia basa Inggris. Disalin 21 Oktober 2008.

## Tumbu kaluar

* Pharmaceutical Business Review.
* Pharmaceutical company profiles at NNDB.
* International Conference on Harmonisation.
* US Pharmacopeia.
* Medicine updates.
* International Union of Basic and Clinical Pharmacology.
* IUPHAR Committee on Receptor Nomenclature and Drug Classification Archived 2019-03-23 di Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Rohang

Sistem koordinat Kartesius tilu dimensi tangan katuhu anu dipaké pikeun nunjukkeun posisi di jero rohangan.
Konsép **rohang** atawa **ruang** geus jadi perhatian para filusuf sarta élmuwan sapanjang sajarah manusa. Istilah ieu dipaké sacara béda dina sagala rupa widang ulikan, kawas filsafat, matematika, astronomi, psikologi, jsjbn., ku kituna hésé pikeun netepkeun hiji définisi universal anu écés sarta henteu kontrovérsial tanpa ningali konteks anu luyu. Aya ogé kahenteusapahaman ngeunaan naha rohang éta sorangan bisa diukur atawa mangrupa bagian tina sistem ukuran. Élmu sorangan nganggap yén rohang nyaéta hiji hijian dasar, nyaéta hiji hijian anu teu bisa didéfinisikan ku hijian séjénna.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |

manéhna:Spatio
# Ciliata

| Ciliata |
| --- |
|  |
| "Ciliata" ti buku Ernst Haeckel judulna *Kunstformen der Natur* (1904) |
| Klasifikasi ilmiah |
| Domain: | Eukaryota |
| Karajaan: | Chromalveolata |
| Superfilum: | Alveolata |
| Filum: | Ciliophora Doflein, 1901 *emend.* |
| Classes |
|
Karyorelictea
Heterotrichea
Spirotrichea
Litostomatea
Phyllopharyngea
Nassophorea
Colpodea
Prostomatea
Oligohymenophorea
Plagiopylea  |

**Ciliata** (basa Latin, *cilia* hartina buuk leutik) atawa **Ciliophora** (basa Yunani, *phora* hartina obahan) nu hartina obah maké *silia* (buuk geter). Ciliata disebut ogé infusoria (basa Latin, *infus* hartina nyicikeun) sabab sato ieu bisa kapanggih di tempat cai urut pamiceunan atawa kocoran.

## Ciri Ciliata

*Paramecium* sp. salasahiji conto ti Ciliata.
Silia kapanggih di sakabéh sél atawa ngan di bagéan anu tangtu. Iwal pungsina pikeun gerak, silia ogé disebut minangka alat bantu dahar. Silia mantuan gerak dahareun ka bagéan sitostoma. Kadaharan nu kakumpul du sitostoma bakal diteruskeun ka jero sitofaring (tikoro sél). Lamun geus pinuh, kadaharan bakal asup ka sitoplasma kalawan bentuk vakuola kadaharan.

Sél ciliata mibanda ciri husus nyaéta mibanda dua inti; makronukléus jeung mikronukléus. Makronukléus luyu jeung ngaranna, boga ukuran leuwih gedé batan mikronukléus. Makronukléus boga fungsi végétatif nyaéta pikeun prosés tumuwuhna. Mikronukléus mibanda fungsi réproduktif, nyaéta konjugasi. Ciliata ogé mibanda trikokis anu fungsina pikeun mertahankeun diri tina musuh. Ciliata hirup bébas di daérah lembab leuwih ka baseuh boh cai tawar atawa laut. Ciliata ogé hirup di jero sato séjén sacara simbiosis atawa parasit. Ciliata nu hirup bébas di alam contona *Paramecium caudatum, Didinium, Stentor, Balantidium,* jeung *Vorticella*. Rupa séjéna hirup ku cara simbiosis di jero beuteung sato nu ngadahar jukut sarta boga pungsi mantuan nyerna sélulosa anu aya di jukut. Ngan saeutik CIliata anu hirup jadi parasit. salah sahijina nyaéta *Balantidium coli*. Ciliata ieu hirup dina usus badag sato atawa manusa jeung ngalantarankeun diaré (balantidiosis).

Ciliata réproduksi sacara aséksual jeung séksual. Réproduksi aséksual, ku cara meulah biner *membujur* "transversal". Réproduksi séksual dilakukan kalawan konjugasi.

## Spésiés-spésiés Ciliata

Spésiés tina Ciliata bisa ditataan saperti ieu di handap:

1. Sténtor, hirup di cai tawar bentukna siga loncéng sarta mibanda silia di biwirna.
2. Vorticella, hirup di cai tawar bentukna siga tarompét mibanda silia di biwirna.
3. Didinium, hirup di cai tawar bentukna siga kékéncéng, mibanda silia di biwirna, boga peran salaku prédator paramécium.
4. Balantidium Coli, hirup di usus badag manusa, ngalantarankeun panyakit diséntri.
5. Stylonichia mirip siga paramécium. mibanda silia ngagomplok disebut sirus nu bentukna siga cucuk. Hirup di cai nu loba sampah organik.

## Rujukan
# Lamiaceae

| *Mint Family* |
| --- |
|  |
| (*Lamiaceae*) |
| Klasifikasi ilmiah |
| Karajaan: | Plantae |
| Divisi: | Magnoliophyta |
| Kelas: | Magnoliopsida |
| Ordo: | Lamiales |
| Kulawarga: | Lamiaceae |

**Lamiacéae**, asalna disebut Labiatae nyaéta kulawarga tutuwuhan nu aya dina kelompok utama Angiospermae (tutuwuhan kembangan). Kulawarga ieu sok dipikawanoh salaku kulawrga tutuwuhan mint, nu diwangun ku 236 genus jeung leuwih ti 7.000 spésiés. Kulawarga ieu mangrupa nu pangbadagna tina ordo Lamiales. Sabagian gedé tina Lamiacéae mangrupa tatangkalan atawa semak , umumna mangrupa tutuwuhan aromatik, jujukutan, batang segi opat, jeung kembangan vertikal. Lamiacéae sumebar hampir sakuliah dunya. Utamana tutuwuhan ieu kacatet aya dina pasakeun sakuliah dunya, jeung salaku tutuwuhan hérbal kulinér nu lumayan penting.

## Conto Genus sarta Mangfaat

Ieu kulawarga miboga ajén ékonomi anu kacida luhurna di Indonésia sarta dunya:

### Tutuwuhan Ubar sarta Aromatik

* *Mentha* (Mint): Asalna ti wewengkon subtropis, dipaké pikeun minyak atsiri sarta ubar herbal.
* *Lavandula* (Lavender): Asalna ti wewengkon Méditérania, dipaké pikeun parfum sarta ubar nenangkeun *sedative*.
* *Coleus* (Jawér kotok): Asalna ti Asia Tenggara sarta Afrika, mindeng dipaké ubar tradisional pikeun bareuh atanapi radang.. Ieu kulawarga diwangun ku kira-kira 236 genus sarta leuwih ti 7.000 spésiés anu kasebar di sakuliah dunya, utamana di wewengkon Méditérania

### Tutuwuhan Kai sarta Industri

* *Tectona* (Jati): Spésiés *Tectona grandis* mangrupa tutuwuhan asli Asia Tenggara (kaasup Indonésia) anu ngahasilkeun kai panghadéna pikeun jati imah sarta kapal..

### Tutuwuhan Hias

* *Salvia*: Genus panggedéna anu sumebar di Amérika sarta Asia, dipelak kusabab kembangna anu éndah pisan.
* *Ocimum* (Surawung/Selasih): Asalna ti wewengkon tropis Asia sarta Afrik

## Réferénsi

## Referensi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Andés

thumb|250px|Pegunungan Andés ngawangn untuyan pagunungan pangpanjangna di dunya
[[Berkas:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|thumb|250px|Cono de Arita, Salta (Argentina)]]
**Pagunungan Andés** (Basa Quéchua, *anti*, "jawér jangkung") nyaéta pagunungan pangpanjangna sadunya anu ngawangun untuyan palataran luhur sapapanjang basisir kulon Amérika Kidul.[*rujukan?*] Ieu pagunungan panjangna leuwih ti 7.000 km, rubakna ngahontal 500 km di sawatara tempat (pangrubakna dina 18° nepi ka 20° LS), jeung mibanda luhurna rata-rata 4.000 m.[*rujukan?*] Ieu pagunungan ngajepat nhaliwatan tujuh nagara: Argéntina, Bolivia, Chili, Kolombia, Ékuador, Péru, jeung Pénézuéla, anu kadang kala disebut "Nagara-Nagara Andéan" (*Andean States*).[*rujukan?*]

Untuyan pagunungan Andés utamana ngawengku dua pagunungan badag Cordillera Oriental jeung Cordillera Occidental, anu mindeng dipisahkeun jeung depresi antara anu jero, anu satuluyna mucunghul untuyan pagunungan minor, kayaning Cordillera de la Costa di Cili.[*rujukan?*] Cordillera de la Costa mulana ti tungtung kidul buana anu tuluyna ka kalér, paralél jeung basisir, paburencay jadi sababaraha pulo di beulah puhu anu satuluyna ngawangun wates kulon béh tengah badag Cili.[*rujukan?*] Ka kalér, untuyan di ieu basisir tumuluy minangka untuyan pasir atawa pasir-pasir nyingkur sapapanjang Samudra Pasipik nepi ka ngahontal Pénéjuéla, kalawan salalawasna ngawangun mumunggang di beulah kulon untuyan badag.[*rujukan?*]

Gunung pangjangkungna di Andés nyaéta Aconcagua anu ngajegir 6.962 m dpl. Puncer Chimborazo di wewengkon Ékuador mangrupa titik na beungeut lemah nu pangjauhna ti puseur bumi alatan ayana gelembung hatulistiwa (*equatorial bulge*).[*rujukan?*] Andés tidak henteu mmpuh ngayonan Himalaya dina palebah jangkung, tapi ngungkulan Himalaya dina lebah rubak jeung leuwih panjang dua tikel lipet ti Himalaya.[*rujukan?*]

## Pranala luar

* **(en)** Andes geology (University of Arizona) Archived 2005-09-22 di Wayback Machine
* **(en)** Climate and animal life of the Andes Archived 2007-12-14 di Wayback Machine
* **(en)** Civilizations of Ancient Peru Archived 2006-05-01 di Wayback Machine
* **(en)** Complete list of separate mountains in the Andes over 6000 m Archived 2007-02-20 di Wayback Machine
* **(en)** Complete list of mountains in South America with a prominence of at least 1500 m
* **(en)** PhotoGlobe: Andes around Mt. Mercedario

Citakan:Negara-geo-stub