Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tutuwuhan

*"Plant" ngalih ka dieu. Pikeun kagunaan lian ti "Plant", tingali Plant (disambiguasi)*
*Pikeun kagunaan séjén, tempo Tutuwuhan (disambiguasi).*

| Tutuwuhan Temporal range: Panengah-Ordovisiaahir–Kiwari |
| --- |
|  |
| Daun pakis |
| Klasifikasi ilmiah |
| Domain: | Eukaryota |
| (unranked): | Archaeplastida |
| Karajaan: | **Plantae** Haeckel, 1866 |
| Divisio |
| * **Green algae**
	+ Chlorophyta
	+ Charophyta
* **Land plants (embryophyta)**
	+ **Non-vascular plants (bryophyta)**
		- Marchantiophyta—liverworts
		- Anthocerotophyta—hornworts
		- Bryophyta—lumut
	+ **Vascular plants (tracheophyta)**
		- Rhyniophyta—rhyniophytes
		- Zosterophyllophyta—zosterophylls
		- Lycopodiophyta—clubmosses
		- Trimerophytophyta—trimerophytes
		- Pteridophyta—ferns and horsetails
		- Seed plants (spermatophytes) Pteridospermatophyta—seed ferns
			* Pinophyta—conifers
			* Cycadophyta—cycads
			* Ginkgophyta—ginkgo
			* Gnetophyta—gnetae
			* Magnoliophyta—kekembangan
 |

Dina biologi, **tutuwuhan** (**pepelakan**) nujul kana organisme nu kaasup kana Regnum Plantae. Di jerona ngawengku sakabéh tutuwuhan nu *berpembuluh*, boh nu semu atawa nu sajati (lumut hate, lukut, papakuan jeung tutuwuhan sikian). Dina sababaraha versi taksonomi tutuwuhan, alga héjo ogé diasupkeun kana karajaan (*regnum*) ieu. Kacatet aya kurang leuwih 300.000 spesies *organisme* nu kawengku.

Tutuwuhan mangrupa *organisme autotrof* nu ngamangpaatkeun *klorofil* minangka komponén anu ngarobah énérgi *foton* tina cahya panonpoé jadi énérgi kimiawi dina wangun gula. Prosés robah jeung pindahna ieu katelah *fotosintesis*. Istilah *"asimilasi karbon"* dipaké ogé keur prosés ieu alatan merlukeun karbon nu beunang tina CO2 bébas ti "udara". ku sabab sipatna nu *autotrof*, tutuwuhan nempatan posisi kahiji dina ranté aliran énérgi ngaliwatan *organisme* hirup (ranté kadaharan).

Tutuwuhan deukeut pisan jeung kahirupan manusa, sarta mibanda loba kagunaan anu penting dina kahirupan manusa. Tutuwuhan ngahasilkeun rupa-rupa kadaharan, oksigén anu kacida dibutuhkeun ku manusa. Rupa-rupa tutuwuhan anu hirup sacara alami, kitu deui tutuwuhan hasil *inovasi* anu dilakukeun ku manusa, ngajadikeun tutuwuhan leuwih loba deui wandana.

## Tingali ogé

* Siki
* Buah
* Kembang
* Daun
* Tangkal
* Akar
* Taksonomi tutuwuhan

## Dicutat tina

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel ngeunaan biologi *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Embryophyta

**Embryophyta** nyaéta kelompok utama dina tutuwuhan (*Plantae*), kadang-kadang dikenal salaku *tutuwuhan darat*. Tutuwuhan ieu ngawengku tutuwuhan darat non-vaskular (lukut, lukut tanduk, jeung lukut haté) jeung tutuwuhan darat vaskular nu patali pisan jeung sistim pembuluh jeung akar sajati, daun, jeung batang, kawas pakis, tutuwuhan kembangan, tutuwuhan runjung jeung ginko.
Embryophita mangrupa organisme nu penting pisan pikeun masok sabagian gedé produksi di darat. Sakabéh tutuwuhan darat mangrupa organisme multisel kompleks kalawan diferensiasi jaringan. Ukuran rupa-rupa, tina sababaraha méter nepi ka saratus méter. Lolobana spesiés terstrial, ngan aya loba ogé embrryiphita cai sekunder.

## Ciri-ciri

Embryophita dicirian ku ayana panggentian siklus generasi hirup, tumuwuh sél apikal, kutikula, antheridia (organ gametofit jalu) jeung archegonia (organ gametofit awéwé). Embryophita dibédakeung jeung ganggang sabab ganggang mah sabagian gedé hirup na cai, jeung teu ngembangkeun émbrio, atawa miboga akar sajati, batang atawa daun. Sedengkeun embryophita ngaliwatan wangun émbrio, jeung miboga béda tina batang jeung daun, jeung dina kasus tutuwuhan vaskular nu miboga akar sajati.

## Referensi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Tracheobionta

| Tracheobionta |
| --- |
|  |
| Diagram klasifikasi tutuwuhan anu némbongkeun babagian Tracheobionta (tutuwuhan vaskular) sarta non-vaskular. |
| Klasifikasi ilmiah |
| Karajaan: | Plantae |
| Subkingdom: | **Tracheobionta** |
| Divisi |
| * Lycopodiophyta (Lycophyta)
* Pteridophyta (Monilophyta)
* Spermatophyta (Tutuwuhan siki)
 |
| Sinonim |
|
Tracheophyta |

**Tracheobionta** (tina basa Yunani: *trachea* anu hartosna saluran/pembuluh sarta *phuta* anu hartosna tutuwuhan) atanapi dipikawanoh ogé salaku **Tracheophyta** nyaéta kelompok tutuwuhan anu parantos miboga *sistem pembuluh angkut (vaskular)* anu sampurna. Ieu sistem pembuluh diwangun ku xylem (pikeun ngangkut cai sarta mineral tina akar) jeung phloem (pikeun ngangkut hasil fotosintésis ka sakuliah bagian tutuwuhan).

## Sajarah sarta Étimologi

Istilah **Tracheobionta** munggaran dipaké dina *sistem klasifikasi* modéren pikeun ngagolongkeun sakabéh tutuwuhan anu miboga jaringan pembuluh (tracheid).

Pangaweruh ngeunaan sistem pembuluh ieu mimiti ditalungtik sacara jero ku ahli botani Swiss, Karl Wilhelm von Nägeli dina taun 1858, anu munggaran ngawanohkeun istilah *xylem* sarta *phloem*. Saterusna, dina taun 1936, Arthur J. Eames nguatkeun klasifikasi ieu dina bukuna *Morphology of Vascular Plants* kalayan nekenkeun yén évolusi *pembuluh* mangrupa titik pangpentingna anu ngabédakeun tutuwuhan tingkat luhur jeung lumut (Bryophyta).

## Diagram Filogénétik

Dumasar kana hubungan évolusina, ieu di handap mangrupa diagram *posisi Tracheobionta* dina karajaan tutuwuhan:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Plantae |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Lumut (Bryophyta) Citakan:Unbold |
|  |
| **Tracheobionta** |

|  |  |
| --- | --- |
| Lycophyta |
Paku kawat |
|  |
| Euphyllophyta |

|  |  |
| --- | --- |
| Monilophyta |
Paku-pakuan |
|  |
| Spermatophyta |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Gymnospermae Citakan:Unbold |
|  |
|  |
Angiospermae Citakan:Unbold |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

## Karakteristik Utama

Anatomi pembuluh (xylem sarta phloem) dina tangkal tutuwuhan vaskular.
Tutuwuhan anu kaasup kana kelompok Tracheobionta miboga ciri fisik anu mandiri:

* Jaringan Vaskular: Miboga xylem sarta phloem anu ngandung lignin. Lignin méré kakuatan struktural sahingga tutuwuhan bisa tumuwuh jangkung.
* Struktur Kormus: Awak tutuwuhan parantos dibédakeun kalayan jéntré antara akar, tangkal, sarta daun saenyana.
* Dominansi Sporofit: Dina siklus hirupna (metagénésis), fase sporofit (2n) leuwih dominan sarta hirupna mandiri (autotrof).
* istem Stéle: Miboga pusat pembuluh (stéle) anu janten jalur utama transportasi cai sarta nutrisi.

## Klasifikasi

Tracheobionta mangrupa *subregnum* anu dibagi kana sababaraha divisi utama dumasar kana rujukan formal \*Integrated
# Tutuwuhan Siki

**Tutuwuhan siki** atawa spermatophyta (Yunani, sperma=siki, phyton=tutuwuhan) nyaéta anggota plantae sajati nu ngahasilkeun siki piekun réproduksina (kormofita sikian) sedengkeun alat réproduksina katingali jelas antukna disebut salaku phanerogamae. Spermatophyta diwangun ku sagala tutuwuhan boga pembuluh nu réproduksi sacara generatif ku cara ngabentuk siki. Di jero siki(seed) aya calon individu anyar (émbrio sporofit atawa lembaga) sarta cadangan dahareun (endosperma) nu kabungkus ku lapisan panghalang.

## Babagian Spermatophyta

Tutuwuhan siki biasana dikelompokeun jadi dua nyaéta gymnospermae atawa gymnosperma jeung angiospermae atawa angiosperma. Kecap angiospermae jeung gymnospermae miboga asal kecap tina basa Yunani, nyaéta angio nu hartina kapal atwa kotak; gymno hartina buligir; jeung sperma nu hartina binih, cai mani, atawa sél-sér réproduksi lalaki.

## Referensi

 Archived 2018-02-16 di Wayback Machine Archived 2018-02-16 di Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Tutuwuhan kembangan

| Tutuwuhan kembangan (Magnoliophyta) Temporal range: Awal Cretaceous — Holosen
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| bunga *Magnolia virginiana* |
| Klasifikasi ilmiah |
| Karajaan: | Plantae |
| Subkingdom: | Embryophyta |
| Superdivisi: | Spermatophyta |
| (unranked): | **Angiosperms** |
| Grup |
|
Berdasarkan APG III (2009):
* ordo tidak ditempatkan
	+ Amborellales
	+ Nymphaeales
	+ Austrobaileyales
	+ Chloranthales
* magnoliids
* monokotil
* mungkin saudari eudikotil
	+ Ceratophyllales
* eudikotil

---

Kelompok tradisional:
* Magnoliopsida - Dikotil
* Liliopsida - Monokotil
 |
| Sinonim |
| * Anthophyta Citakan:Verification needed
* Angiospermae Lindl.
* Magnoliophyta Cronquist, Takht. & W.Zimm.
 |

**Magnoliophyta** mangrupa babagian karajaan tutuwuhan (*plantae*) anu diwangun ku organisme anu biasa disebut **tutuwuhan kembangan** atawa **angiospermae**. Angiospermae miboga daun, batang jeung akar jeung pembuluh atawa jaringan (xilem jeung floem). Ovula, anu mekar jadi siki, katutupan di jero ovarium, ku sabab ieu angiospermae mangrupa istilah anu hartina "binih katutup". Tutuwuhan kembangan mangrupa sumber tina sagala tutuwuhan pertanian, siki-sikian, serealia jeung jukut, tutuwuhan sisi jalan (gulma), tatangkalan jeung sabagian loba pepelakan hias.
Filum aya dina ampir saparapat juta spesies. Mangrupa jumlah tutuwuhan darat panglobana anu kacatet dina catetan fosil jeung jadi kelompok tutuwuhan abu dominan di sabagian gedé bioma.

## Klasifikasi

## Referensi
# Liliopsida

| *Liliopsida* |
| --- |
|  |
| Klasifikasi ilmiah |
| Karajaan: | Plantae |
| Divisi: | Magnoliophyta |
| Kelas: | Liliopsida |

**Tutuwuhan siki tunggal** atawa *monocotiledoneae* nyaéta salah sahiji tina dua kelompok gedé tutuwuhan kembangan. Ciri-ciri tutuwuhan monokotil nu panghasna nyaéta sikina tunggal lantaran ukur miboga hiji daun lembaga, akar serabut, daun selang-seling, tulang daun sajajar jeung ngabentuk pita. Kelompok ieu diakui salaku takson (salaku kelas atawa subkelas) dina rupa-rupa sistem klasifikasi tutuwuhan jeung meunang rupa-rupa ngaran, kawas *monocotyledoneae, liliopsida*, jeung *lilidae*.

## Ciri-ciri

Ciri umum tutuwuhan monokotil nyaéta sikina miboga hiji daun lembaga nu fungsina peikeun nyerep dahareun tina endosperma nalika siki megar. Ciri lianna nyaéta kembangna miboga bagian-bagian daun nu jumlahna kalipetan 3. Daunna tunggal jeung miboga tulang daun sajajar atawa nyéngkong. Tutuwuhan monokotil miboga sistem akar serabut. Sabagian gedé batang baseuh, ngan sababaraha nu lain mangrupa tutuwuhan kai. Batang teu nyabang, miboga buku-buku nu jelas. batang tutuwuhan monokotil euweuh kambiuman, nepi ka teu ngalaman tumuwuh sekunder.

## Referensi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Asparagales

| Asparagales |
| --- |
|  |
| Ilustrasi botani *Asparagus officinalis*, salasahiji spésiés utama dina ordo Asparagales. |
| Klasifikasi ilmiah |
| Karajaan: | Plantae |
| Ordo: | **Asparagales** Link (1829) |
| Kulawarga (Familia) |
| * Amaryllidaceae (Bawang-bawangan)
* Asparagaceae
* Iridaceae
* Orchidaceae (Anggrék-anggrékan)
* Xanthorrhoeaceae
* (sarta 9 kulawarga sanésna)
 |

**Asparagales** nyaéta salasahiji ordo tutuwuhan kembangan anu asup kana kelompok monokotil . Ieu ordo téh mangrupakeun kelompok anu kacida gedéna, ngawengku leuwih tina 26.000 spésiés tutuwuhan . Salah sahiji kulawarga anu paling kawéntar dina ieu ordo nyaéta Orchidaceae (anggrék) sarta Amaryllidaceae anu ngawengku rupa-rupa bawang .

## Étimologi

Ngaran **Asparagales** dicandak tina genus utamana, nyaéta *Asparagus* . Kecap *Asparagus* asalna tina basa Yunani *aspharagos* (ἀσφάραγος) anu hartina "sirung anu anyar tumuwuh" . Istilah ieu sacara resmi dianggo dina klasifikasi botani ku **Johann Heinrich Friedrich Link** dina taun 1829 .

## Ciri Has

Tutuwuhan dina ordo Asparagales miboga sababaraha ciri morfologi anu mandiri:

* **Siki:** Kulit sikina biasana miboga pigmén hideung anu disebut *phytomelan* (iwal ti dina kulawarga Orchidaceae) .
* **Daun:** Daunna biasana panjang sarta lancip (linéar), kalayan urat daun anu sajajar .
* **Kembang:** Bagian-bagian kembangna biasana aya dina kelipatan tilu, sarta miboga struktur anu variatif pisan .

## Mangpaat

Dina kahirupan manusa, anggota Asparagales miboga mangpaat anu kacida loba:

1. **Sayuran:** Sirung Asparagus sering dijantenkeun bahan kadaharan anu mahal hargana .
2. **Bungbu Dapur:** Ngawengku rupa-rupa bawang saperti Bawang Beureum, bawang bodas, sarta bawang daun .
3. **Hiasan:** Ngahasilkeun rupa-rupa kembang hias anu éndah saperti Anggrék, Lili, sarta Lidah Buaya (Aloe vera) .

## Rujukan
# Amaryllidaceae

| Amaryllidaceae |
| --- |
|  |
| Bawang beureum (Allium cepa), salah sahiji anggota kulawarga Amaryllidaceae anu paling umum. |
| Klasifikasi ilmiah |
| Karajaan: | Plantae |
| Ordo: | Asparagales |
| Kulawarga: | **Amaryllidaceae** J.St.-Hil. (1805) |
| Sub-familia |
| * Allioideae (Bawang-bawangan)
* Amaryllidoideae
* Agapanthoideae
 |

**Amaryllidaceae** nyaéta salasahiji kulawarga tutuwuhan kembangan monokotil anu asup kana ordo Asparagales . Ieu kulawarga téh ngawengku leuwih ti 1.600 spésiés, kaasup rupa-rupa tutuwuhan anu miboga beuti (*bulb*) sarta kembang anu éndah . Salah sahiji ciri hasna nyaéta miboga kandungan sanyawa kimia anu méré bau mandiri, saperti dina bawang .

## Étimologi

Ngaran **Amaryllidaceae** dicandak tina genus utamana, nyaéta *Amaryllis* . Kecap *Amaryllis* asalna tina basa Yunani *amarysso* (ἀμαρύσσω) anu hartina "gumilang" atanapi "moncorong", nujul kana kaéndahan kembangna . Ieu kulawarga sacara resmi ditetepkeun ku **Jean Henri Jaume Saint-Hilaire** dina taun 1805 .

## Ciri Has

Tutuwuhan dina kulawarga Amaryllidaceae miboga ciri morfologi anu unik:

* **Beuti:** Kalolobaanana mangrupa tutuwuhan hérba anu miboga beuti (*bulb*) atanapi rimpang salaku tempat neundeun cadangan kadaharan .
* **Daun:** Daunna biasana panjang, kaku, sarta tumuwuh langsung tina luhureun beuti .
* **Sanyawa:** Miboga sanyawa alkaloid anu unik sarta sanyawa sulfur anu ngabalukarkeun bau anu seukeut nalika daun atanapi beutina ditektek .

## Mangpaat

Dina kahirupan sapopoé, Amaryllidaceae miboga mangpaat anu kacida jembarna:

1. **Bungbu Dapur:** Ngawengku rupa-rupa jinis bawang, saperti Bawang beureum, Bawang Bodas, Bawang Daun, sarta Kucai .
2. **Hiasan:** Rupa-rupa kembang saperti Bakung, Narsis, sarta *Amaryllis* sering dipelak pikeun ngapaésan taman .
3. **Ubar:** Sababaraha jinis bawang geus lila dipaké ku urang Sunda pikeun ubar tradisional, saperti ubar muriang atanapi inféksi .

## Rujukan

Kategiri:Biologi
# Terna

*Salvia lyrata*, conto jinis terna.
**Terna** nyaéta tutuwuhan anu tangkalna hipu alatan henteu ngawujud kai.
Tutuwuhan terna ilaharna hirup sausum tapi aya ogé anu nahun, terna nunjul kana tutuwuhan anu mibanda pembuluh (*tracheophyta*). Ilaharna sebutan ieu pikeun tutuwuhan leutik tur henteu mibanda kai dina tangkalna, sedengkeun tutuwuhan ngarambat digolongkeunna kana tutuwuhan rambat baé.

Di daérah tropika loba kapanggih terna anu nahun, ari di daérah anu iklim sedeng, terna ilaharna hirup sausum: bagian *aerial* (anu bijil di luhur taneuh) bakal layu tuluyna paéh dina usum anu teu merenah (usum hujan/halodo) engkéna hirup deui upama usumna geus merenah atawa manjing.

Sakapeung, terna ogé ngahasilkeun *jaringan* kawas kai *(terlignifikasi)* dina bagéan puhu tangkal utamana.

Istilah terna dina botani terna dimaksudkeun kana "herba", tapi dina widang farmasi herba téh bagéan tina tutuwuhan anu masih seger atawa mibanda kandungan cai loba pikeun ubar atawa diarah minyakna.

## Conto tutuwuhan terna

* Honjé
* Babadotan
* Pulus, jeung sajabana

## Dicutat tina

## Tutumbu ka luar

*  Archived 2010-05-16 di Wayback Machine
*  Archived 2011-02-07 di Wayback Machine
* **(ms)**  Archived 2008-09-28 di Wayback Machine
* **(id)** Direktori ramuan tradisional / herbal Archived 2020-09-25 di Wayback Machine

Citakan:Tumbuhan-stub
# Tata ngaran biologi

**Tata ngaran dina biologi** geus sababaraha kali ngalaman parobahan ti mimiti manusa nyatet rupa-rupa organisme. Plinius dina jaman kakaisaran Romawi geus nyatet sababaraha tatangkalan jeung sato dina ensiklopedia anu dijieuna ku basa Latén. Cara méré ngaran organisme, dina kabiasaan bangsa Éropa nepikeun ka kiwari tata ngaran ngagunakeun basa Latén.

## Tata ngaran binomial

Tata ngaran binomial atawa binomial nomenklatur mangrupa aturan tetep pamakéan ngaran pikeun sakabéh organisme (mahluk hirup) anu mangrupa dua kecap (binomial hartina 'dua ngaran') dumasar kana sistem taksonomi biologi, ku jalan nyokot ngaran genus dituluykeun ku ngaran spesiesna.

Ngaran anu dipaké nyaéta ngaran anu baku diarah tina basa Latén atawa basa séjénna anu dilaténkeun. Anu ngamimitian kana ieu tata ngaran taya lian ti Carolus Linnaeus. Ieu aturan mimitina dipaké keur golongan fungi, pepelakan jeung sasatoan, satuluyna dipaké waé keur golongan baktéri ogé. Sesebutan ieu disaluyuan minangka ‘ngaran ilmiah' *(scientific name)* atawa anu katelahna "ngaran Latén". Sok sanajan éta henteu sapinuhna bener, naon sabab sawaréhna ngaran anu aya téh lain maké basa Latén tapi maké ngaran anu pangheulana manggihan “pamanggih” atawa déskripsi (disebut deskriptor), tuluy waé dijieun maké basa Latén keun. Carolus Linnaeus méré alesan maké basa Latén, ku lantaran ieu basa henteu ngalaman parobahan nepi ka kiwari.

Méré ngaran ka salah sahiji organisme kiwari aya aturan internasionalna nyaéta (ICBN ; *International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants*) dipaké tata ngaran pepelakan, sawaréh alga, fungi, ogé kerak lumut, jeung posil tatangkalan; aya deui (ICZN ; International Code of Zoological Nomenclature) ieu mah dipakéna kana tata ngaran sasatoan katut fosil sasatoanna.

## Hubungan Klasifikasi jeung Taksonomi

Klasifikasi ngumpulkeun dumasar kana sarua atawa henteu éta organismé dina klasifikasi biologi mah, spesies anu kaasup hiji kumpulan anu engkéna baris diklasifikasikan. Prinsipna, ngaran anu dijieun keur hiji spésies éta bener-bener bisa independén tina klasifikasina.
Taksonomi kaasup di jerona (tata ngaran nomenklatur ogé klasifikasi. Dimimitian ku (sakapeung disebut "alpha taksonomi") ngajelaskeun ngaran tina spesies organisme hirup atau fosil.

Ku lantaran kitu tata ngaran binomial mangrupa hiji bagian anu penting tina taksonomi ku sabab mangrupa sistem di mana spésiés dingaranan. Taksonomi meré aturan sajeroeun klasifikasi, kaasup prinsip-prinsip, prosedur jeung aturanna.

## Tutumbu Kaluar

* Curiosities of Biological Nomenclature
* Binomial-nomenclature

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |

## Sumber rujukan
# Asores

Azores
Angra do Heroísmo, Pulo Terceira, Azores
**Asores** (basa Portugis: Açores) mangrupa kapuloan gunung api nu aya di Samudra Atlantik jeung mangrupa daérah otonom Portugal. Asores aya kira-kira 1.500 km ti Lisboa jeung 3.900 km ti basisir wétan Amérika Kalér.

## Tumbu kaluar

* **(pt)(en)** Badan Turisme Azores

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel ngeunaan géografi ti hiji nagara atawa wewengkon *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Kapuloan Juan Fernández

| Kapuloan Juan Fernández *Archipiélago Juan Fernández* |
| --- |
| Wewengkon Istiméwa jeung Komune |
| Kota San Juan Bautista di Teluk Cumberland, Pulo Robinson Crusoe |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Bandéra |  Lambang |

 |
| Peta Cili Insulér kalawan Pulo Paskah, Sala y Gómez, Kapuloan Desventuradas, jeung Kapuloan Juan Fernández |
| Nagara | Cili |
| Région | Valparaíso |
| Propinsi | Valparaíso |
| Dipanggih | 22 Nopémber 1574 |
| Status koloni | 1895 |
| Komune dijieun | 21 Séptémber 1979 |
| Status wewengkon istiméwa | 30 Juli 2007 |
| Panghormatan ka | Juan Fernández |
| Ibu kota | San Juan Bautista |
| Pamaréntahan |
|  • Tipe | Kotamdya |
|  • Badan | Déwan kotamadya |
|  • Alcalde | Leopoldo González Charpentier |
| Lega |
|  • Total | 147,5 km2 (57,0 sq mi) |
| Pangeusi (Sénsus 2002) |
|  • Total | 633 |
|  • Kapadetan | 4,3/km2 (11/sq mi) |
|  • Urban | 598 |
|  • Rural | 35 |
| Zona wanci | UTC-4 (CLT) |
|  • Usum Panas (DST) | UTC-3 (CLST) |
| Kode wewengkon | 56 |
| Mata uang | Peso (CLP) |
| Ramatloka | Juan Fernández Islands |

**Kapuloan Juan Fernández** (*basa Spanyol*: **Archipiélago Juan Fernández**) mangrupa grup pulo nu aya dina Samudra Pasifik Kidul, aya kira-kira 600 km peuntas laut ti Cili, jeung miboga tilu pulo vulkanis utama; Pulo Robinson Crusoe, Pulo Alejandro Selkirk, jeung Pulo Santa Clara.

## Réferénsi

## Tumbu kaluar

* Loka resmi Komune Isla Juan Fernandez

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel ngeunaan bagian administratif hiji nagara *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Bohlam

Lampu bohlam A 230-volt
**Bohlam** nyaéta lampu nu mimiti kapanggih ku Thomas Alva Edison tina hasil panaluntikan panjang di laboratoriumna.
Bohlam mangsa harita jadi hiji sumber cahaya ayar nu katelah lampu, ieu lampu kacida gedé mangpaatna pikeun kahirupan manusia nepi ka kiwari.

## Sajarah

Baheula sumber cahaya nu bisa dijieun taya lian tina seuneu, dijieun tina suluh, minyak, geutah, jeung sajabana. Kadieunakeun sumber cahaya tina seuneu nu leuwih gampang nyieunna kayaning; korék api, lilin, patromak, lampu semprong jeung sajabana. Hanjakal éta kabéh sumber cahaya téh mibanda kalemahan, taya lian ti ngahasilkeun panas antukna teu saeutik ngabalukarkeun kahuruan.
Pikeun nutupan éta kakurangan, panaluntikan geus dilakukeun ku sababaraha élmuwan, geusan ngajawab kana rupa-rupa masalah sumber cahaya.
Tayalian Thomas Alva Edison dina laboratorium panaluntikanna, manggihan hiji sumber cahaya nu dingaranan lampu. Manéhna geus hasil nyieun kantetan listrik kana bahan-bahan nu geus ditangtukeun, sahingga ngahasilkeun cahaya nu mangpaatna bisa karasa nepi ka kiwari. Lampu pamanggihna ieu dingaranan bohlam (*bulb*), alatan wujudna kawas balon nu melendung alatn ditiup.
Bohlam ogé dina mimitina mindeng di maksudkeun pikeun nyebut *lampu pijar*, tapi kiwari bareng jeung undakna élmu pangaweruh bohlam dipaké pikeun nyebut kana lampu sumber cahaya naon waé rupa lampuna.

## Dicutat tina

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |