Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ultraviolét

**Ultrabungur** (mindeng disingkat **UV**, tina basa Inggris: ultraviolet) nyaéta radiasi éléktromagnétik nu panjang gelombangna leuwih pondok batan cahaya katémbong, tapi leuwih panjang batan sinar-x anu leutik. *Ultrabungur* hartina "ngaliwatan bungur" (tina basa Latén *ultra*, "ngaliwatan"), sementawis bungur mangrupa warna nu dihasilekun ku radiasi éléktromagnétik nu panjang gelombangna pangpondokna di antara cahaya katémbong séjénna.

Radiasi UV bisa dibagi jadi **ampir UV** (panjang gelombang: 380–200 nm) sarta **UV rohangan hapa** (200–10 nm). Dumasar pangaruh radiasi UV kana kaséhatan manusa sarta lingkungan, panjang gelombang UV mindeng dibagi deui jadi **UVA** (380–315 nm), anu ogé disebut "Gelombang Panjang" atawa "*blacklight*"; **UVB** (315–280 nm), anu ogé disebut "Gelombang Panengah" (*Medium Wave*); sarta **UVC** (280-10 nm), anu ogé disebut "Gelombang Pondok" (*Short Wave*).

Sawatara sasatoan, kaasup manuk, réptil, sarta sarangga kawas nyiruan bisa nempo nepi ka ngahontal ultrabungur "ampir UV". Réa bungbuahan, kembang sarta binih katémbong leuwih écés ku éta sasatoan lamun kasang tukangna dina cahaya panjang gelombang UB.

|  |
| --- |
| **Spéktrum éléktromagnétik**
Gelombang radio | Gelombang mikro | Infrabeureum | Spéktrum cahaya katémbong | Ultraviolét | Sinar X | Sinar gamma

---

 |
# Cecum

| Sékum |
| --- |
| Diagram sistem pencernaan Perenah sékum salaku pangkal tina peujit badag. |
| Nami Latin | *Caecum* |
| Sistem | Sistem pencernaan |
| Arteri | Arteri iléokoli |
| Organ Patali | Iléum, Kolon, Umbai cacing |
| Perenahna | Pangkal peujit badag |

**Ceacum; Sékum** (tina basa Latin *caecus* anu hartosna "buntu") nyaéta hiji kantong anu janten bagian mimiti tina peujit badag. Ieu organ narima cairan sésa pencernaan tina peujit leutik (hususna ti bagian iléum) sarta nyambungkeunana kana kolon aséndén.

## Fungsi

Sékum miboga peran penting dina transisi pencernaan:

* Nampung Cairan: Sékum narima campuran kadaharan anu tos diolah (chyme) ti iléum ngaliwatan klep iléoséka.
* Nyerep Cai sarta Uyah: Dimimitianana prosés panyerepan sésa cai sarta éléktrolit tina bahan kadaharan sateuacan asup ka kolon.
* Tempat Baktéri: Sékum ngandung rupa-rupa baktéri anu mantuan ngarecah sésa serat tutumbuhan (selulosa) dina sababaraha jenis sato, sanajan dina manusa fungsina geus rada ngurangan.

## Struktur Patali

Dina bagian handap sékum, aya hiji organ leutik anu nyantél nyaéta **umbai cacing** (*appendix vermiformis*). Upami ieu bagian katarajang inféksi atawa peradangan, kaayaanana disebut panyakit usus buntu (apéndisitis).

## Rujukan
# Peujit

Peujit manusa dina jero beuteung.
Dina anatomi, **peujit** téh hartina bagian saluran cerna nu nyambung ti burih/lambung nepi ka anus jeung, di manusa katut mamalia séjénna, disusun ku dua bagian: peujit leutik jeung jeujit gedé. Dina awak manusa, peujit leutik dibagi deui kana duodenum, yéyunum jeung ilieum, sedengkeun peujit gedé dibagi jadi kékum, kolon, jeung réktum.

## Wangun jeung guna

Peujit leutik kelirna bungur semu hawuk, di awak nu geus sawawa mah diaméterna kira 3 cm, panjangna kira 6 m. Peujit badag nu leuwih weweg kelirna poék beureum kolot, panjangna kira 1,5 m.

## Rujukan

* *intestine*, Wikipédia édisi basa Inggris per 12 April 2007
* Encyclopædia Britannica article on intestine retrieved on 2007-03-27
* KMLE Medical Dictionary definition of intestine retrieved from KMLE Medical Dictionary on 2007-03-27

## Baca ogé

* Muncrut
* Konstipasi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Marmot

| Marmot |
| --- |
|  |
| Klasifikasi ilmiah |
| Karajaan: | Animalia |
| Filum: | Chordata |
| Kelas: | Mammalia |
| Ordo: | Rodentia |
| Kulawarga: | Sciuridae |
| Subfamili: | Xerinae |
| Tribus: | Marmotini |
| Génus: | Marmota Blumenbach, 1779 |
| Species |
| *Marmota baibacina*
*Marmota bobak*
*Marmota broweri*
*Marmota caligata*
*Marmota camtschatica*
*Marmota caudata*
*Marmota flaviventris*
*Marmota himalayana*
*Marmota marmota*
*Marmota menzbieri*
*Marmota monax*
*Marmota olympus*
*Marmota sibirica*
*Marmota vancouverensis* |

Marmot
**Marmot** nyaéta sato nu asup kana Génus *Marmotta,* kulawarga Bajing (*Sciuridae*). Ieu sato patali kénéh jeung bajing nu bisa ngapung, bajing tangkal, bajing taneuh, jeung anjing sampalan. Marmot mangrupa ngaran umum pikeun bajing darat nu pangawakanana busekel, sukuna pendék, diurnal, jeung biasana buluna parondok. Sato nu kaasup anggota marmot biasa hirup di daérah pagunungan kawas Rockies jeung Sierra Nevada di Amerika Sarikat, Alpen Eropa, jeung Kanada beulah kalér. Kitu ogé,Groundhog Amérika kalér atawa woodchuck (*Marmota monax*) kaasup kana marmot ogé.

Saperti lolobana kulawarga bajing, ieu sato miboga huntu hareup nu gedé jeung otot-otot rahang nu kuat jeung mekar . Umumna, suku tukangna leuwih panjang tibatan suku hareup jeung boga opat atawa lima ramo dina unggal sukuna.

## Referensi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Primata

| Primata Temporal range: Tungtung Kretasius - Kiwari |
| --- |
|  |
| Babon Zaitun, Monyét Dunya Kuna |
| Klasifikasi ilmiah |
| Karajaan: | Animalia |
| Filum: | Chordata |
| Kelas: | Mamalia |
| Subkelas: | Eutheria |
| Superordo: | Euarchonta |
| (unranked): | Euarchontoglires |
| Ordo: | **Primata** Linnaeus, 1758 |
| Kulawarga |
| * 15, Tempo klasifikasi
 |

**Primata** (L. *prima*, kahiji) hartina sakabéh anggota ordo nu ilaharna patali jeung lemur, monyét, jeung kera, kaasup manusa. Primata aya di sakuliah dunya, tapi lolobana mah (nu lain manusa) ayana di Amérika Tengah jeung Kidul, Aprika, jeung Asia Kidul.

Ordo primata sacara teu resmi dibagi deui kana tilu golongan utama: prosimian, Monyét Dunya Anyar, jeung monyét sarta kera Dunya Kuna. Prosimian téh spésiés nu awakna ampir sarupa jeung proto-primata awal, misalna lemur Madagaskar jeung kapuloan Komoro nu kakurung ti dunya luar. Monyét Dunya Anyar ngawengku monyét kapucin, howler, jeung monyét bajing nu ukur aya di Amérika. Di saluarkeun manusa, simian, Monyét Dunya Kuna jeung kera mah ngeusi Aprika jeung Asia Kidul & Tengah, najan aya bukti fosil nu nunjukkeun yén spésiés-spésiés éta ogé kungsi aya di Éropah. Kiwari kacatet aya 190–448 spésiés primata hirup, gumantung kana klasipikasi anu dipaké. Di Asia, kacatet aya 119 spésiés, satengahna aya di Indonésia.

## Dedegan

Dedegan manusa
Sakabéh primata boga lima ramo (pentadaktili), pola huntu nu sarua, sarta widang awak nu primitip. Ciri pangbéda séjénna nyaéta ayana kuku. Jempol nu nyanghareup ka ramo lianna ogé mangrupa ciri primata, najan aya ogé sato séjén nu boga ciri kieu.

## Baca ogé

* Téori arboréal
* Primatologi

## Rujukan

* **^Primates in Question* (Smithsonian Institute Press, 2003), Robert W. Shumaker & Benjamin B. Beck (ISBN 1-58834-176-3 )

## Tumbu kaluar

* High-Resolution Cytoarchitectural Primate Brain Atlases
* Primate Info Net
* Primates in scientific experimentation Archived 2006-06-13 di Wayback Machine
* Primate Research Institute, Kyoto University
* Chimpanzee Facial Expression & Vocalizations
* EUPRIM-Net: European Primate Network
* A chimpanzee laughter sample. Archived 2009-03-27 di Wayback Machine
* Ape differences from monkeys.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |

| Mamalia |
| --- |
| **Monotremata** |
| **Placentalia**:
Xenarthra |
Dermoptera |
Desmostylia |
Scandentia |
Primates |
Rodentia |
Lagomorpha |
Insectivora |
Chiroptera |
Pholidota |
Carnivora |
Perissodactyla |
Artiodactyla |
Cetacea |
Afrosoricida |
Macroscelidea |
Tubulidentata |
Hyracoidea |
Proboscidea |
Sirenia |
| **Marsupialia**: Didelphimorphia |
Paucituberculata |
Microbiotheria |
Dasyuromorphia |
Peramelemorphia |
Notoryctemorphia |
Diprotodontia |
# Tundra

**Tundra** nyaéta hiji bioma di mana tuwuhna tatangkalan kahambat ku leutikna suhu lingkungan sekitar, ku kituna disebut wewengkon tanpa tangkal. Aya di Bumi beulah kalér jeung puncak gunung nu luhur. Iklim kutub ku usum tirisna nu lila tur poék jeung usum panas nu lila jeung caang teterusan tur miboga curah hujan nu leutik.

Dina aréa ieu, lolobana tutuwuhan nu hirup biasana mangrupa lumut atawa tutuwuhan perintis, jukut, tutuwuhan siki sausum, jeung tutuwuhan kai nu pendék. Tuwuhna tutuwuhan di daérah ieu ukur salila sakitar 4 bulan.

Wewengkon panyebaran bioma tundra nyaéta kuriling lingkar kutub kalér jeung sabagian leutik di kutub kidul. Di kutub kalér, kaasup Lemah Héjo. Di kutub kidul aya di Antarktika jeung pulo-pulo leutik di sakurilingna. Tundra di Arktik rubak pisan, nepi ka 20% permukaan Bumi.[ ]