Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Laurasia

Laurasia ka kalér Gondwana nalika Pamisah Pangea.
**Laurasia** nyaéta massa buana kuno di di Hémisfér Kalér anu kaasup Amérika Kalér, Éropa jeung Asia (kecuali Jazirah India). Ayana diusulkeun ku Alexander Du Toit, ahli géologi di Afrika Kidul, di *Our Wandering Continent* (1937). Buku ieu mangrupa réformasi téori Buana kumalayang anu diusulkeun aku ahli metéorologi Jérman Alfred Wegener. Padahal Wegener geus ngirimkeun hiji Superbuana, Pangea, Du Toit ngarahkeun yén aya dua dataran gedé; Laurasia di kaler jeung Gondwana di beulah kidul, dipisahkeun ku daérah laut anu disebut Téthys. Laurasia diduga geus semprot kana buana Amérika Kalér, Éropa jeung Asia sakitar 66 juta nepi ka 30 juta tahun ka tukang, interval anu kaleber tungtung Cretaceous jeung lolobana jaman Paleogena.

## Laurasia ayeuna

Ngaran Laurasia muncul salaku hasil tina kombinasi Lauréntia, kraton Amerika Kaler, jeung Éurasia. Dina formasi géografis ayeuna, lolobana Hémisfér Kalér kawentuk jadi Superbuana di Laurasia anu nyababkeun kacilakaan anu leuwih alit. Lauréntia, Baltica, Kazakhstania, Sibéria, Cina Kalér jeung China Wétan sakabéh bagian tina Superbuana Laurasia nalika éta masih hiji tanah gedé. Benua nu aya di Hémisfér Kalér, nyaéta Amérika Kalér, Éropa, Asia iwal ti Jazirah India mangrupa bagian ti Laurasia.

Perlu dicatat yén Laurasia béda jeung Proto-Laurasia. maranéhna henteu boga hubungan langsung. Laurasia mangrupa Superbuana dibentuk ti Pangéa, Proto-Laurasia dibentuk ti Rodinia, sakitar 1 miliar tahun ka tukang.

## Réferénsi
# Madagaskar

| * *Repoblikan'i Madagasikara*  (Malagasi)
* *République de Madagascar*  ([[|French]])

Républik Madagaskar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Motto "Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana" (basa?)
* "Amour, patrie, progrés" ([[|French]])
* "Cinta, Lemah Cai, Kamekaran"
 |
| **LaguRy Tanindrazanay malala ô!* *Oh, Lemah Kacinta Karuhun Urang!*  |
| Location of Madagaskar Lokasi  Madagaskar  (orange)– di Afrika  (light blue & dark grey) – di Uni Afrika  (light blue) |
| **Ibu kota** (jeung kota panggedéna)
 | Antananarivo 18°55′S 47°31′E |
| Basa resmi | * Malagasi
* Perancis
 |
| **Grup étnis** (2004) | * 26% Merina
* 15% Betsimisaraka
* 12% Betsileo
* 7% Tsimihety
* 6% Sakalava
* 5% Antaisaka
* 5% Antandroy
* 24% lianna
 |
| Démonim | Malagasi
 |
| Pamaréntah | Républik sémi-présidénsial *unitary* |
|  -  | Présidén | Andry Rajoelina |
|  -  | Perdana Mentri | Christian Ntsay |
| Kamerdikaan |
|  -  | ti Perancis | 26 Juni 1960  |
|  -  | Konstitusi kiwari | 17 Nopémber 2010  |
|  -  | Cai (%) | 0.009% |
| Populasi |
|  -  | Perkiraan  2012 | 22,005,222 (ka-53) |
|  -  | Sénsus 1993 | 12,238,914  |
| **GDP** (PPP) | Perkiraan 2014 |
|  -  | Total | $33.642 miliar  |
|  -  | Per kapita | $1,429  |
| **GDP** (nominal) | Perkiraan 2014 |
|  -  | Total | $11.188 miliar  |
|  -  | Per kapita | $475  |
| **Gini**? (2010) | 44.1  |
| **HDI** (2013) | 0.498 (ka-155) |
| Mata uang | Malagasy ariary (`MGA`)  |
| Zona wanci | EAT (UTC+3) |
|  -  | Usum panas (DST) | not observed (UTC+3) |
| TLD Internét | .mg |
| Kode telepon | ++261 |

**Républik Madagaskar** nyaéta hiji nagara pulo di Samudra Hindia, ucul basisir wétan Afrika. Pulo Madagaskar nyaéta pulo pangbadagna kaopat di dunya. Sajaba pulo utama, sawatara pulo leutik di sakurilingna ogé jadi klaim republik ieu, nyaéta Pulo Juan de Nova, Pulo Europa, Kapuloan Glorioso, Pulo Tromelin, sarta Bassas da India. Sanajan sacara géografis padeukeut jeung Afrika, sajarah géologi, biologi, sarta démografi Madagaskar béda jeung wewengkon daratan utama buana éta.

Umumna arkéolog mercayaan Madagaskar mimiti dicicingan kira-kira antara 300 SM sarta 500 M ku bangsa Austronesia anu anjog jeung parahu cadik ti Kalimantan sarta Sulawesi di kapuloan Indonésia. Geura-giru sanggeus éta, bangsa Bantu dina Afrika datang ngaliwatan Selat Mozambik, tuluy nu nyicingan pulo éta mimitian galo. Saterusna bangsa Arab sarta bangsa Afrika Wétan séjénna beuki nambahan galona penduduk. Madagaskar diparéntah ku karajaan lokal Merina di abad ka-19 sarta mangrupa bagian ti jajahan kolonial Perancis antara 1890-1960, sarta saprak waktu éta Républik Madagaskar jadi nagara anu indepénden.

Républik ieu tiheula dingaranan **Malagasi**, sawaktu merdika ti Perancis dina taun1960. Alatan hubungan anu beuki goréng kalayan urut pangjajahna, ngaranna saterusna digantian jadi Madagaskar. Ngaran Malagasi masih dipaké pikeun nyebutkeun basa sarta bangsana.

## Rujukan
# Tangkorak

Tangkorak manusa (ti hareup)
**Tangkorak** atawa **tangkorék** mangrupa wangun tulang nu ngabentuk hulu dina lolobana sato nu guna utamana pikeun ngabentuk beungeut jeung mungkus uteuk. Sato nu boga tangkorak disebutna Craniata. Tangkorak diwangun ku dua bagian: **cranium** jeung **mandible** atawa rahang handap. Tangkorak nu geus euweuh rahang handapan disebutna cranium.

Ngabungkus uteuk téh ukur salah sahiji guna tangkorak. Jarak antarpanon nu penting pikeun sawangan stéréoskopik ogé ditangtukeun ku tangkorak. Kitu ogé perenah ceuli nu penting dina pangiraan arah jeung jarak sora, ditangtukeun ku tangkorak. Di sababaraha sato, tangkorak ogé boga guna salaku taméng (misalna domba nu perlu kakuatan tangkorak pikeun nunjang tandukna.

## Tangkorak manusa

Tangkorak manusa (ti gigir)
Tangkorak manusa galibna diwangun ku 22 tulang. Iwal cacapék handap, sakabéh tulang tangkorak 'dikaput' dina pola anu kaku antukna ojahna ngan saeutik pisan. Bungkus uteuk (*neurocranium*, batok tangkorak nu ngajaga uteuk jeung medulla oblongata). Sésana anu opat welas ngabentuk *splanchnocranium*, tulang nu ngawangun raray.

* Tangkorak kuda nil
* Tangkorak Tyrannosaurus
* Tangkorak ucing, nyirikeun bentuk tangkorak karnivora
* Tangkorak buldog

## Baca ogé

* Istilah perenah anatomi
* Anatomi hulu jeung beuheung
* Prénologi, prosés pseudo-ilmiah pikeun ngaramal kapribadian jalma tina bentuk sirahna.

## Rujukan

* *Skull*, Wikipédia édisi basa Inggris per 13 April 2007.
* White, T.D. 1991. Human ostéology. Academic Press, Inc. San Diego, CA.

## Tumbu kaluar

* Animal Skull Collection Archived 2007-12-29 di Wayback Machine
* Site with pictures of various animal skulls
* Skull terminology site by Texas A&M
* Anatomy of cranial cavity.
* Dept of Anth Skull Module Archived 2018-04-30 di Wayback Machine
* Skull Anatomy Tutorial. Archived 2017-07-02 di Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Tatah

Tatah waja pikeun mahat kai.
Salah sahiji wangun tatah
**Tatah** nyaéta pakakas patukangan mangrupa potongan beusi nu seukeut tungtungna pikeun ngaliangan atawa ngukir barang teuas kayaning kai, batu, atawa logam. Panyekelna dijieun tina kai atawa logam nu tungtungna mintul supaya bisa ditakol ku palu. Dina ngagunakeuna, tatah téh ditekenkeun kanu bahan nu rék dijieun, dorongan bisa dilakukeun ku tanaga sorangan atawa maké palu. Tatah téh mangrupa pakakas pokok tukang kai salian ti ragaji jeung méteran. Biasana tatah téh panjangna leuwih ti 4 inchi, diukur ti tungtung sisi potong nepi ka puhuna.

## Jinis-jinis tatah

1. Tatah Rata biasana digunakeun pikeun ngaratakeun jeung ngaliangan logam.
2. Tatah Kuku dgunakeun pikeun menerkeun titik puseur liang saacan dilakukeun prosés ngebor.
3. Tatah Potong digunakeun pikeun motonng pelat beusi nu ipis.
4. Tatah alur minyak digunakeun pikeun nyieun saluran oli keur pangleueur.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |

## Rujukan
# Fosil

*Isocrinus nicoleti*
**Fosil** (tina basa Latin *fossus*, hartina "beunang ngagali") nyaéta sésa-sésa atawa tapak sasatoan, tutuwuhan, atawa organisme naon baé nu geus ngalaman mineralisasi antukna kaawétkeun. **Fosil** nyaéta sesa tutuwuhan jeung sasatoan *jaman prasejarah* nu awét nepikeun ka ayeuna. ku alatan **fosil** tadi, urang téh bisa nyaho kana kumaha mimiti kahirupan. salian ti éta ogé, urang téh bisa nyaho kana kumaha anéka forma kahirupan téh robah jeung mekar salila evolusina.

## Fosil hirup

Fosil hirup mangrupa istilah nu dipaké pikeun spésiés-spésiés hirup nu raket pisan hubunganana jeung spésiés nu kapanggih salaku fosil.

## Baca ogé

* Fosil jeung kala géologi
* Bahan bakar fosil
* Kahirupan prasajarah
* Fosil transisi

## Sumber rujukan

* *Fossil*, Wikipédia édisi basa Inggris per 14 Januari 2006.

## Tumbu kaluar

* Musium Fosil Maya sapanjang Mangsa jeung Evolusi Archived 2006-02-18 di Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikel *ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.* |
# Dimorfismeu baga-purusa

Hayam leuweung bikang (kénca) jeung jaluna (katuhu), ngagambarkeun béda nu écés antarbaga-purusa, boh kelir atawa badagna.
**Dimorfismeu baga-purusa** (*sexual dimorphism*) hartina béda bentuk anu sistematis antara jalu jeung bikang dina hiji spésiés. Nu paling katempo, di antarana ukuran, kelir, jeung aya/henteuna bagian awak nu dipaké pikeun tarung silih kungkulan, sapertos tanduk, siih, jeung gading.

## Conto

Greater Painted Snipe bikang (kénca) jeung jalu (katuhu), némbongkeun dimorfismeu baga-purusa nu tibalik.
Di lolobana spésiés, kaasup mamalia, nu jalu ilaharna leuwih badag batan nu bikang. Nu sabalikna mah ngan saeutik, di antarana lancah, manuk, jeung sababaraha spésiés serangga, bikangna leuwih badag batan jaluna. Béda nu lianna ngawengku kelir ("dikromatismeu baga-purusa" -- *sexual dichromatism*—nu lolobana katempo di bangsa manuk), bagian awak nu dipaké tarung silih kungkulan (tanduk, siih, gading), ukuran panon (nyiruan), ayana panyeureud (rupa-rupa nyiruan), jeung paripolah nu tangtu (narajang, miara anak, jsb.).

## Dimorfismeu baga-purusa di manusa

Dimorfismeu baga-purusa di manusa mindeng pisan diadurényomkeun, utamana patali jeung kabisa méntal jeung jénder psikologis (langkung paosna dibahas dina baga-purusa jeung kapinteran, jénder, jeung transjénder). Nu puguh mah béda antara lalaki jeung awéwé aya dina bagian-bagian nu patali jeung baranahan, misalna sistem (hormonal) éndokrin katut pangaruh pisik, psikologis, jeung paripolahna.

## Baca ogé

* Prinsip Bateman
* Nisbah angka
* Pamilihan baga-purusa
* Diferensiasi baga-purusa
* Ukuran dimorfismeu baga-purusa

## Rujukan

* *Sexual dimorphism*, Wikipédia édisi basa Inggris per 12 April 2007.