Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 6. Jierhunnert

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 501 | 502 | 503 | 504 | 505 | 506 | 507 | 508 | 509 | 510 |
| 511 | 512 | 513 | 514 | 515 | 516 | 517 | 518 | 519 | 520 |
| 521 | 522 | 523 | 524 | 525 | 526 | 527 | 528 | 529 | 530 |
| 531 | 532 | 533 | 534 | 535 | 536 | 537 | 538 | 539 | 540 |
| 541 | 542 | 543 | 544 | 545 | 546 | 547 | 548 | 549 | 550 |
| 551 | 552 | 553 | 554 | 555 | 556 | 557 | 558 | 559 | 560 |
| 561 | 562 | 563 | 564 | 565 | 566 | 567 | 568 | 569 | 570 |
| 571 | 572 | 573 | 574 | 575 | 576 | 577 | 578 | 579 | 580 |
| 581 | 582 | 583 | 584 | 585 | 586 | 587 | 588 | 589 | 590 |
| 591 | 592 | 593 | 594 | 595 | 596 | 597 | 598 | 599 | 600 |

Jiere Uursicht
# 1950

---

17. -- 18. -- 19.
-- **20. Jierhunnert** --
21. -- 22. -- 23.

Jiere: 1947 - 1948 - 1949
- **1950** -
1951 - 1952 - 1953 -

---

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1950 *MCML* |
| ab urbe condita | 2703 |
| Armeensken Kalänner | 1399
*ԹՎ ՌՅՂԹ* |
| Chineesken Kalänner | 4646 – 4647
丙丑 – 丁寅 |
| Äthiopisken Kalänner | 1942 –1943 |
| Hebräisken Kalänner | 5710 – 5711 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 2005 – 2006 |
| - *Shaka Samvat* | 1872 – 1873 |
| Iroansken Kalänner | 1328 –1329 |
| Islamisken Kalänner | 1370 –1370 |

## Geböärnisse

* 4. Januoar: Israel ferkloort Jerusalem foar sien Haudstääd un ferstat deermäd juun do Besluute fon ju UNO.
* 26. Januoar: Ju Ferfoatenge fon ju näi konstituierde Republik Indien wäd jäildend.

## Tou Waareld keemen

* 6. Januoar: Constanze Engelbrecht, düütske Skauspielerske

## Stuurwen

* 2. November: Otto Schmitz-Hübsch, läich-rhiensken Fruchtboomtuchter. Sien näie, swäk woaksende Boom-Foarmen kuuden sik eerste ätter sin Dood algemeen truchsätte.
# Klavier

Dät **Klavier** is n Musikinstrument mäd ne Tastatuur un Säiden, do truch Hoomere ansloain wäide.

* N gans Instrument
* Tastatuur
* Säiden
* Mechanik

## Geschichte

Monochord
Cembalo
Henriëtte Ronner-Knip (1897)
Klavichord
Al Pythagoras hiede so'wät 500 f. Chr. n Monochord. Dät hiede bloot een Säide, ju plukked wuude as däälich do Säiden fon ne Gitarre. Deermäd unnersäikede hie do Intervalle. Leeter moakede me sukke Instrumente mäd moorere Säiden. So äntstuude, ieuwenske gjucht fuul uur Instrumente, uk dät Klavichord. Deerbie häd me ap ne Taste drukked un dan wuude mäd Hälpe fon ne Heeuwelte fon unnern mäd n plat blikken Ding ansloain. Dät Probleem bie sukke allere Klavichorde waas, dät een Säide, fon ferskeedene Tasten uut ansloain, wült jo ferskeeden loange klingende Deele hiede, moorere Toone moakje kuude, as dät Monochord uk. Un do ferskeedene Toone fon een Säide kuude me nit tou de glieke Tied anslo. Eerste in dät 17. Jierhunnert roate dät Klavichorde, wier tou älke Taste aan Säidenchor heerde. Do hieden düt Probleem dan nit moor. Man dät Klavichord waas fuuls tou liesken foar n grooten Konzertsoal. Dät Cembalo uut dät 15. Jierhunnert, wät däälich uk noch mongs tou heeren is, kuude sien Säiden mäd Fuggenkiele plukje. Bartolomeo Cristofori baude as eersten n Klavier, as et dät so äänelk uk däälich noch rakt, deermäd kuude me luud un liesken spielje. Hie naamde dät *"Gravicembalo col piano* (liesken) *e forte* (luud)
*"*, uk däälich is n uur Noome foar dät Klavier "Pianoforte" af kuut "Piano".

## Wällen

* Carl-Johan Forss: *Piano- und Flügelreparatur* Verlag Erwin Bochinsky ISBN 3-923639-43-0
# 1778

|  |  |
| --- | --- |
| **Jierhunnert:**  | 17. Jierhunnert · **18. Jierhunnert** · 19. Jierhunnert |
| **Jier:** | < · 1776 · 1777 · **1778** · 1779 · 1780 · > |

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1778 *MDCCLXXVIII* |
| ab urbe condita | 2531 |
| Armeensken Kalänner | 1227
*ԹՎ ՌՄԻԷ* |
| Chineesken Kalänner | 4474 – 4475
甲酉 – 乙戌 |
| Äthiopisken Kalänner | 1770 –1771 |
| Hebräisken Kalänner | 5538 – 5539 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 1833 – 1834 |
| - *Shaka Samvat* | 1700 – 1701 |
| Iroansken Kalänner | 1156 –1157 |
| Islamisken Kalänner | 1192 –1192 |

## Foarfaale

* In ju Stääd Santiago de Chile wäd ju eerste Brääch uur dän Río Mapocho baud.
* 18. Januoar: James Cook äntdäkt ap sien trääde Suudsee-Raise as eersten Europäer Hawaii un naamt do Ailounde "Sandwich-Ailounde".

## Tou Waareld keemen

* 11. Januoar: Henriette Jügel, düütske Moalerske

## Stuurwen

* 10. Januoar: Carolus Linnaeus, swedisken Dokter un Biologe
* 10. Januoar: Eva König, Wieuwmoanske fon Gotthold Ephraim Lessing
# Napoleon Bonaparte

Napoleon
**Napoleon Bonaparte** (15. August 1769 – 5. Moai 1821) waas n frantsöösk Generoal, Stoatsmon un Kaiser.

In ju Frantsööske Revolution waas Napoleon Generoal. Fon 1799 bit tou 1804 waas hie Eerste Konsul (Premier Consul) fon ju Frantsööske Republik, deerätter waas hie Kaiser fon do Fransoosen bit tou 1814. Fon 1804 bit tou n 1814 waas hie Köönich fon Italien as Napoleon I un fon 1806 bit tou 1813 waas hie Protektor fon dät Rhienbuund.

Truch Napoleon wuude ju Aplöösenge fon dät Hillige Roomske Riek initiiert. Do 1814 ju Slach bie Waterloo ferlädden waas, betjutte et dät Eende foar him as Stoatsmon. Bie dät Kongräs fon Wien wuude dät Eende fon dät Hillige Roomske Riek definitiv.

In do Lounde, do fon Napoleon besät wuuden, wuuden näie Räägele un Gesätse ienfierd. Eenige fon disse Reformen jäilde deels noch däälich in disse Lounde, in do Niederlounde sogoar ju ganse Stoatsstruktuur.

## Sjuch uk

* Frantsööske Besättenge

 **Commons: Napoleon** – Mediendoatäie
* Napoleon-online.de Düütsk
* Das Napoleon Portal Düütsk
* The Napoleonic Guide Ängelsk
# 20. August

## Geböärnisse

* 1988: Eende fon n eersten Gulfkriech twiske Iroan un Irak truch aan Woapenstilstound.
* 2018: Ju füüftienjierige Greta Thunberg begint in Stockholm, ju Haudstääd fon Sweeden, mäd aan Skoulstriek foar't Klima. Ju protestiert foar een konsequente Klima-Skuts-Politik un wäd in ju Foulge bielitjen waareldbekoand.

## Stuurwen

* 1823: Friedrich Arnold Brockhaus, düütsken Ferlääser.
* 1823: Pius VII., Poabst
* 1834: Johann Jakob Humann, Biskop fon Mainz
# 1961

|  |  |
| --- | --- |
| **Jierhunnert:**  | 19. Jierhunnert · **20. Jierhunnert** · 21. Jierhunnert |
| **Jier:** | < · 1959 · 1960 · **1961** · 1962 · 1963 · > |

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1961 *MCMLXI* |
| ab urbe condita | 2714 |
| Armeensken Kalänner | 1410
*ԹՎ ՌՆԺ* |
| Chineesken Kalänner | 4657 – 4658
丁子 – 戊丑 |
| Äthiopisken Kalänner | 1953 –1954 |
| Hebräisken Kalänner | 5721 – 5722 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 2016 – 2017 |
| - *Shaka Samvat* | 1883 – 1884 |
| Iroansken Kalänner | 1339 –1340 |
| Islamisken Kalänner | 1381 –1381 |

## Foarfaale

* 4. Januoar: Die lääste Beend fon dät Düütske Woudebouk fon do Bruure Grimm, dät do 123 Jiere in't Foaren begind hääbe, ferskient.
* 31. Januoar: Die Schimpanse Ham fljucht mäd ju Mercury-Redstone 2-Mission fon ju NASA fon Cape Canaveral uut in't Aal. Hie ferbrangt sowät säks Minuten inne Sweereloosegaid un gungt leeter mäd sien Kapsel uunferseerd inne Atlantik deel.
* 31. Moai: Ju Republik Suudafrikoa wäd uutruupen, ätter dät dät Lound ap Druk fon uur Liede uut dän britiske Commonwealth of Nations uuttreeden is. Gruund deerfoar waas ju Apartheid.
* 31. Oktober: Die Hurrikan Hattie gungt ap Britisk Honduras deel (däälich: Belize). Ju domoalige Haudstääd Belize City wäd deerbie so läip fernäild, dät n poor Jiere leeter ju näie Haudstääd Belmopan in't Binnelound ounlaid wäd, wier dät minner läipe Stoarme rakt.
* 19. September: Een Moorhaid fon do jamaikoanske Burgere stämt deer foar, dät Jamaika uut ju Wäästindiske Föderatsjoon uutträt. Düsse Föderatsjoon waas die Fersäik, een heele Riege fon do Wäästindiske Ailounde touhoope, un nit oankeld foar sik, Stappe foar Stappe uunouhongich fon't Fereende Köönichriek tou moakjen.

## Tou Waareld keemen

* 6. Februoar: Malu Dreyer, düütske Politikerske (SPD), Ministerske fon't Lound un Ministerpräsidäntinne fon Rhienlound-Palts
* 4. August: Barack Obama, US-amerikoansken Politiker fon ju Demokroatiske Paatäi, twiske 2009 un 2017 fjauerunfjautichsten US-Präsident.

## Stuurwen

* 6. Januoar: Regina Ullmann, Swaitser Dichterske
* 17. Januoar: Patrice Lumumba, kongoleesken Ministerpräsidänt (möärend, Doatum uunseeker)
# Kondensatore

Die **Kondensator** is n Bauelement, dät elektriske Leedenge fäästhoolde kon un deertruch bloot Wikselstroom truchlät.

## Prinzip

Wan wie two metallene Platten tränje truch ne Isolations-Platte, dan kon sun Struktuur Elektrizität af beeter kweeden Leedenge apnieme. Ferbiende wie nämmelk ju eene Platte mäd dän Plus-Pool fon ne Batterie un ju uur Kaante mäd dän Minus-Pool, dan wäide do Elektrone fon ju Platte an de Minus-Kaante ounleeken truch ju Plus-Kaante, dan **Uungliek lukt sik an**. Un je tänner ju Isolations-Platte is, je stäärker ju Ounluukenge is un je moor Leedenge bietou kon. Fonsälwen kon deer uk moor oane, wan wie do Platten gratter moakje. Moakje wie dän Kondensator loos fon ju Batterie un hoolde do bee Träide juunnunner ("Kuutslus"), dan springt uk wuddelk ne Spoorke uur!

## Kapazität

Sun Struktuur naame wie n "Kondensator", deeruum dät hie ju Leedenge "kondensiert", fäästhaalt. Un je moor Elektrizität in n Kondensator oun kon, je gratter sien "Kapazität" is.

Ju Kapazität fon n Kondensator wäd uutdrukt in Farad. N Kondensator fon 1 Farad kon 1 Coulomb an Leedenge bierge, wan 1 Volt Sponnenge twiske do bee Träide stoant. Uurs gekweeden: wan wie in sun Kondensator uur n Tied fon 1 Sekunde n Stroom I fon 1 Ampêre loope läite, dan is er apleeden bit ne Sponnenge fon 1 Volt. Af in Formelfoarm: V = I x t/C, dan ju Sponnenge V wäd gratter wan die Stroom I af ju Tied t gratter sunt, af ju Kapazität C litjer.

## Farads bit Pikofarads

In ju Praxis is die Farad fuuls tou groot. N Kondensator fon 1 Mikrofarad (1 μF) is al n fikse grooten, un dät is man 1 millionste Farad af WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 Farad. Gewöönelker is die Nanofarad (nF) = WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 Farad, af noch litjer die Pikofarad (pF) = WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 Farad.

## Muugelkhaide

Die Kapazität fon Kondensatore uum tiedwiese n Bitsken Leedenge aptoubiergen, rakt in ju Elektronik groote Muugelkhaide. Dät foarallen deeruum dät bie ne Sponnengsannerenge ap n Kondensator fluks Leedenge nöödich is, mäd as Foulge dät n Kondensator fersäkt ju Sponnenge gliektouhoolden. Dät gungt fonsälwen bloot foar ne kuute Tied, deeruum dät ju Leedenge daach toufierd wäd. N Kondensator lät deeruum gaue Sponnengsannerengen truch (Wikselsponnenge) man neen Glieksponnenge, dan ju gungt nit truch ju Isolationsplatte (dät Dielektrikum) truch.

Noch uurs: wan me twiske twäin Träide ne Glieksponnenge häd mäd deerap ne stöörende Wikselsponnenge, dan kon me ju Wikselsponnenge litjer moakje truch n Kondensator twiske do Träide tou skaltjen (Stöörengsunnerdrukkenge).

## Uutfierenge

Links two keramiske Kondensatore, gjuchts n Elektrolytisken un deertwiske Folie-Kondensatore
Kondensatore wäide t.B. moaked uut Metalloagen ap Keramik as Dielektrikum (keramisk) af uut Metalloagen ap isolierende Folie.

Besunnere Soarten sunt do Traal-Kondensatore do der Luft as Dielektrikum hääbe un do elektrolytiske Kondensatore.
# Estlound

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Eesti Vabariik |
| --- |
|  |  |
| *Woalspruch:*  |
| *Nationoalhymne: Mu isamaa, mu õnn ja rõõm* |
|  |
| Amtssproake | Estnisk |
| Haudstääd | Tallinn |
| Stoatsfoarm | Republik |
| % Woater | 4,56% |
| Ienwoonere | 1.340.021 |
| Munte | euro (EUR) |
| Tiedzone | UTC +2 |
| Fierdai |  |
| Loundkode | EST |
| Auto-Känteeken |  |
| Internet TLD | .ee |
| Telefonfoarwoal | +372 |

 |

Bielde:Drone video of Estonia 2021.webmEstlound 2021
**Estlound** (*Eesti*, dt. *Estland*) is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Tallinn un die Präsidentin fon ju Republik is siet 2016 Kersti Kaljulaid.

## Geografie

Estlound is litjer as Läichsaksen. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Suur Munamägi (318 m). Ju grootste Äi fon Estlound is die Narva. Dät grootste Meer is die Peipsi Järv. Tou dät Lound heere moor as 1500 Ailounde.

Estlound wäd begränsed fon:

* Ruslound in dät Aaste,
* Letlound in dät Suude,
* Ju Aastsee in dät Noude un Wääste.

## Wirtskaft

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $21.800 in 2007. In 2007 waas 3% fon ju ganse Wirtskaft Buuräi, 28,5% Industrie un 68,5% Tjoonste.

## Befoulkenge

Estlound häd 1.340.021 Ienwoonere (2008), deerfon woonje 403.505 in ju Haudstääd Tallinn (2006). 68% fon do Ienwoonere sunt Esten, 25% is Rusk un 7% sunt Uurswäkke. Dät Estniske is ju offizielle Sproake in Estlound, dät Ruske is ju grootste Minderhaidssproake.

Koarte fon Estlound
# 11. Oktober

## Skjonisse

* 1899: Begin fon dän Buurenkriech in Suudafrikoa
* 1982: Do Räste fon dät 1545 fersakkede ängelske Skip Mary Rose sunt buurgen un kuume in een Museum in Portsmouth.
* 2021: Ätterdät Sebastian Kurz twäin Deege in't Foaren sien Boantje deellaid häd, kumt die fon him bestimde Alexander Schallenberg as sien Ätterfoulger in't Boantje.

## Stuurwen

* 2003: Georg-Siegfried Schmutzler, düütsken luthersken Pestoor un Wierstoundler juun ju DDR-Diktoatuur.