Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1632

|  |  |
| --- | --- |
| **Jierhunnert:**  | 16. Jierhunnert · **17. Jierhunnert** · 18. Jierhunnert |
| **Jier:** | < · 1630 · 1631 · **1632** · 1633 · 1634 · > |

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1632 *MDCXXXII* |
| ab urbe condita | 2385 |
| Armeensken Kalänner | 1081
*ԹՎ ՌՁԱ* |
| Chineesken Kalänner | 4328 – 4329
戊未 – 己申 |
| Äthiopisken Kalänner | 1624 –1625 |
| Hebräisken Kalänner | 5392 – 5393 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 1687 – 1688 |
| - *Shaka Samvat* | 1554 – 1555 |
| Iroansken Kalänner | 1010 –1011 |
| Islamisken Kalänner | 1042 –1042 |

## Foarfaale

## Bädden

* 24. November - Baruch de Spinoza, niederlounsken Filosoof.

## Stuurwen

* 30. April: Sigismund III. Wasa, Köönich fon Polen un Grootfüürst fon Litauen, Tiedwiese uk Köönich fon Sweeden.

## Foutnooten
# Victor Hugo

Victor Hugo, etwa 1875
**Victor-Marie Hugo** [viktɔʁ maʁi yˈɡo] (\* 26. Februoar 1802 in Besançon; † 22. Moai 1885 in Paris) waas n frantsöösken Skrieuwer. Hie skreeuw Riemsele, Romoane un Tjooterstukke un wierkede as literarisken, man uk wäil politisken Publizist. Hie tried uk sälwen moorere Moale as Politiker in Ferskienenge. Wilst hie in't Buutlound oafter nit so bekoand is as t. B. Molière, Voltaire of Honoré de Balzac, jält hie monken masse Frantsoosen as die grootste fon aal hiere Skrieuwere. Sien Wierk kon deelwiese ju Romantik, deelwiese dän Realismus tou oardend wäide.
# 1787

|  |  |
| --- | --- |
| **Jierhunnert:**  | 17. Jierhunnert · **18. Jierhunnert** · 19. Jierhunnert |
| **Jier:** | < · 1785 · 1786 · **1787** · 1788 · 1789 · > |

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1787 *MDCCLXXXVII* |
| ab urbe condita | 2540 |
| Armeensken Kalänner | 1236
*ԹՎ ՌՄԼԶ* |
| Chineesken Kalänner | 4483 – 4484
癸午 – 甲未 |
| Äthiopisken Kalänner | 1779 –1780 |
| Hebräisken Kalänner | 5547 – 5548 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 1842 – 1843 |
| - *Shaka Samvat* | 1709 – 1710 |
| Iroansken Kalänner | 1165 –1166 |
| Islamisken Kalänner | 1201 –1201 |

## Foarfaale

* 11. Januoar: Wilhelm Herschel äntdäkt do bee grootste Mounen fon dän Planet Uranus, do leeter fon sin Suun John Herschel do Noomen Oberon un Titania kriege.

## Tou Waareld keemen

* 6. Meerte: Joseph von Fraunhofer, düütsken Optiker un Physiker

## Stuurwen
# Leipzig

Messe Leipzig (2010)
**Leipzig** is een Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Saksen. Deer woonje sowät 530.000 Moanskene.

## Ferbiendenge ätter Buuten

 **Commons: Leipzig** – Mediendoatäie

|   Großstadt* fon Düütsklound** |  |
| --- | --- |
| *Moor as 1.000.000 Ienwoonere:*
Berlin |
Hamburg |
Köln |
München
*Moor as 500.000 Ienwoonere:*
Bremen |
Dortmund |
Dresden |
Düsseldorf |
Essen |
Frankfurt am Main |
Hannover |
Leipzig |
Nürnberg |
Stuttgart
*Moor as 250.000 Ienwoonere:*
Aachen |
Augsburg |
Bielefeld |
Bochum |
Bonn |
Braunschweig |
Duisburg |
Gelsenkirchen |
Karlsruhe |
Mannheim |
Mönchengladbach |
Münster |
Wiesbaden |
Wuppertal
*Moor as 100.000 Ienwoonere:*
Bergisch Gladbach |
Bottrop |
Bremerhaven |
Chemnitz |
Cottbus |
Darmstadt |
Erfurt |
Erlangen |
Freiburg im Breisgau |
Fürth |
Göttingen |
Hagen |
Halle (Saale) |
Hamm |
Heidelberg |
Heilbronn |
Herne |
Hildesheim |
Ingolstadt |
Jena |
Kassel |
Kiel |
Koblenz |
Krefeld |
Leverkusen |
Lübeck |
Ludwigshafen am Rhein |
Magdeburg |
Mainz |
Moers |
Mülheim an der Ruhr |
Neuss |
Oberhausen |
Offenbach am Main |
Oldenburg |
Osnabrück |
Paderborn |
Pforzheim |
Potsdam |
Recklinghausen |
Regensburg |
Remscheid |
Reutlingen |
Rostock |
Saarbrücken |
Salzgitter |
Siegen |
Solingen |
Trier |
Ulm |
Wolfsburg |
Würzburg |
# Euro (Jäild)

Dät Euroteeken: Logo un mäd Hound skreeuwen.
Die **Euro** is ju Wäärenge fon ju Europäiske Wäärengsunion un is ju Wäärenge fon 20 europäiske Lounde (Stound: 2023), do touhoope ju Euro-Soone bildje. Die Euro-Wäärengskode is „EUR“.

## Euro-Soone

Haudartikkel: Euro-Soone
Ju Eurosone sänt dän 1. Januoar 2023:

Eurosone siet dän 1. Januoar 2023.
1. Aastriek
2. Belgien
3. Düütsklound
4. Estlound
5. Finlound
6. Frankriek
7. Griechenlound
8. Irlound
9. Italien
10. Kroatien
11. Letlound
12. Litauen
13. Luxembuurich
14. Malta
15. Niederlounde
16. Portugal
17. Slowakäi
18. Slowenien
19. Spanien
20. Zypern

### Uur Lounde

Die Euro wäd uk in ferskeedene uur europäiske Stoate bruukt so as Andorra, Monaco, San Marino un Vatikanstääd. Mäd disse Lounde häd ju EU ferskeedene Ferdreege tou dät bruuken fon n Euro as ju offizielle Wäärenge. Sukke Ferdreege rakt et nit mit Kosovo un Montenegro, daach wäd dän Euro deer uk bruukt.

## Dät Jäild

Et rakt 100 'Sänt' foar aan Euro. Et rakt Munten fon 1, 2, 5, 10, 20 un 50 Sänt un fon 1 un 2 Euro. Do 1 un 2 Sänt-Munten wäide in fuul Lounde nit moor bruukt. Aal do Munten hääbe ne Bielde fon Europa ap eene Siede, ap ju uur Siede stoant bie älk Lound wät uurs.

Hierunner stounde do Euroskiene:

| Wäid | Faawe | Loangte (mm) | Bratte (mm) | Foarsiede | Bäätersiede |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| € 5 | gries | 120 | 62 |  |  |
| € 10 | rood | 127 | 67 |  |  |
| € 20 | blau | 133 | 72 |  |  |
| € 50 | orange | 140 | 77 |  |  |
| € 100 | gräin | 147 | 82 |  |  |
| € 200 | jeel | 153 | 82 |  |  |
| € 500 | purpur | 160 | 82 |  |  |

## Historiske Wikselkuurse

Do Wikselkuurse foar do oolde Wäärengen sunt:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Kuurs € 1 | Munteenhäid |   | Kuurs € 1 | Munteenhäid |
| 13,7603 | Aastriekske Schilling (ATS) | 1936,27 | Italieniske Lire (ITL) |
| 40,3399 | Belgiske Frank (BEF) | 40,3399 | Luxembuurichske Frank (LUF) |
| 1,95583 | Düütske Maak (DEM) | 2,20371 | Niederloundiske Gulden (NLG) |
| 166,386 | Spaniske Peseta (ESP) | 200,482 | Portugeiske Escudo (PTE) |
| 5,94573 | Finske markka (FIM) | 340,750 | Griechiske drachme (GRD) |
| 6,55957 | Frantsööske Frank (FRF) | 239,640 | Sloweniske Tolar (SIT) |
| 0,787564 | Iriske Puund (IEP) |  |  |

## Ferbiendenge ätter Buuten

 **Commons: Euro** – Mediendoatäie
* Wikselkuurs ap xe.com (*Ängelsk*)
* Wikselkuurs ap Yahoo (*Ängelsk*)
* Euroskiene un do oolde Wäärengen fon do europäiske Lounde (*Düütsk* un *Ängelsk*)
# Durrës (Stääd)

Dät Woapen fon Durrës
**Durrës** is en Stääd fon Albanien. Dät is de Haudstääd fon dän Kring Durrës (albanisk:*Qark Durrës*) un hiede in dät Jier 2011 113.249 Ienwoonere.
# 2. September

## Foarfaale

* 31 f. Kr.: Ju Slacht bie Actium wäd fon Octavianus (=Augustus) wunnen, uk wan Marcus Antonius un Kleopatra VII. ätter Ägypten äntkuume konnen.
* 1792: Massaker in frantsööske Tuchthuuse. Do sonaamde Septembermoorte gunge bit dän 6. September tou.
* 1848: Manifest fon dän düütske Oarbaiderkongress
* 2005: In Panama wäd ju *Puente Centenario*, ju twäide fääste Brääch uur dän Panama-Kanoal, foar dän Ferkier in Bedrieuw nuumen, uk wan ju al ap n 15. August 2004 ienwäid wuuden is.
* 2015: Aan Mon, die Droogen nuumen häd, tringt in een Flüchtlings-Heem in Halbe (Brandenbuurich) ien un gript do Bewoonere mäd Pieper-Spray oun. Hie ferseert 35 Ljuude, wierfon 14 (deerfon 5 Bäidene) in't Kroankenhuus mouten.

## Stuurwen

* 1985: Abe Lenstra, fräisken Foutbalspieler (\*1920)
* 2020: Adrianus Johannes Simonis, niederloundsken roomsk-kathoolsken Äärtsbiskop fon Utrecht un Kardinoal
* 2020: David Graeber, US-amerikoansken Kultuur-Anthropologe, Skrieuwer un Anarchist
# Silwe

Ju **Silwe** (v. lat.: *syllaba*, griech.: *συλλαβή* „Touhoopefoatenge“, hier fon Luude of Phoneme) is n grammatisken beluukengswiese linguistisken Begriep, die der ne Eenhaid uut aan of moorere apnunnerfoulgjende Luude (Phoneme) beteekent, do sik in aan Toach uutspreeke läite (Spreekeenhaid). Ju staalt ju litste Luudgruppe in dän natüürelke Spreekflus deer. Ju is ne phonetiske un neen Sineenhaid.
Dät betjut, dät ju Iendeelenge in Silwen oafte nit mäd ju Iendeelenge in betjuudengsdreegende Eenhaide (Morpheme) uureenstimt. Uk wan in dät Düütske un uk in dät Seelterske oafte die Iendruk äntstoant, dät dät Morphemscheed mäd dät Silwenscheed uureenstimt, is dät nit die Fal, deer ne Silwe ne oaine inhärente Struktuur besit. So lät *Huunde* sik ferdeele in do Silwen *Huun* un *de*, wier do Morpheme sik ferdeele as *Huund-e* (nämmelk dät Woud *Huund* un die Moortaaluutgong *-e*).
Mongs wäide Morpheme uk as 'Sproaksilwen' beteekend un dan ju hier beschrieuwene Silwe tou Ferdüüdelkenge as 'Spreeksilwe'. Deerieuwensk wäd mongs uk ne 'Schrieuwsilwe' definierd.

## Eepene un sleetene Silwen

Me unnerschat 'eepene' un 'sleetene' Silwen.
Ne eepene Silwe eendet ap n Luud of Vokoal, t.B. *Duu* in *Duu-we*, *slee* in *slee-ten*, *de* in *Huun-de*.
Ne sleetene Silwe eendet ap n Meeluud of Konsonant, t.B. *Huun* in *Huun-de*, *Kat* in *Kat-te*, *Kon* un *nant* in *Konsonant*, *pen* in *ee-pen*.

## Betoonde un uunbetoonde Silwen

Ap Seeltersk (un uk ap Düütsk) is maasttied ju eerste Silwe in n Woud betoond\*, also *‘Mee* un *‘Huun* in *‘Mee-luud*, *‘Huun-de*. Do uur Silwen (hier *luud*, *de*) sunt uunbetoond.
In Touhoopestoalde Woude konnen moorere Silwen betoond weese, as in *‘Moortaal’uutgong*, wierbie dan *‘Moor* die 'Haudtoon' häd un *‘uut* die 'Ieuwensketoon'.
In Froamdwoude kon uk ju eerste Silwe uunbetoond weese, as *Gram* in *Gram-‘ma-tik*, *Kon* in *Konso’nant*, wier dan do Silwen *‘ma* un *‘nant* betoond sunt.

\*) Ju Betoonenge wäd ounroat fon n **‘** (Akzentteeken) foar ju betoonde Silwe.(
# 7. Jierhunnert

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 601 | 602 | 603 | 604 | 605 | 606 | 607 | 608 | 609 | 610 |
| 611 | 612 | 613 | 614 | 615 | 616 | 617 | 618 | 619 | 620 |
| 621 | 622 | 623 | 624 | 625 | 626 | 627 | 628 | 629 | 630 |
| 631 | 632 | 633 | 634 | 635 | 636 | 637 | 638 | 639 | 640 |
| 641 | 642 | 643 | 644 | 645 | 646 | 647 | 648 | 649 | 650 |
| 651 | 652 | 653 | 654 | 655 | 656 | 657 | 658 | 659 | 660 |
| 661 | 662 | 663 | 664 | 665 | 666 | 667 | 668 | 669 | 670 |
| 671 | 672 | 673 | 674 | 675 | 676 | 677 | 678 | 679 | 680 |
| 681 | 682 | 683 | 684 | 685 | 686 | 687 | 688 | 689 | 690 |
| 691 | 692 | 693 | 694 | 695 | 696 | 697 | 698 | 699 | 700 |

Jiere Uursicht
# 5. Jierhunnert

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 401 | 402 | 403 | 404 | 405 | 406 | 407 | 408 | 409 | 410 |
| 411 | 412 | 413 | 414 | 415 | 416 | 417 | 418 | 419 | 420 |
| 421 | 422 | 423 | 424 | 425 | 426 | 427 | 428 | 429 | 430 |
| 431 | 432 | 433 | 434 | 435 | 436 | 437 | 438 | 439 | 440 |
| 441 | 442 | 443 | 444 | 445 | 446 | 447 | 448 | 449 | 450 |
| 451 | 452 | 453 | 454 | 455 | 456 | 457 | 458 | 459 | 460 |
| 461 | 462 | 463 | 464 | 465 | 466 | 467 | 468 | 469 | 470 |
| 471 | 472 | 473 | 474 | 475 | 476 | 477 | 478 | 479 | 480 |
| 481 | 482 | 483 | 484 | 485 | 486 | 487 | 488 | 489 | 490 |
| 491 | 492 | 493 | 494 | 495 | 496 | 497 | 498 | 499 | 500 |

Jiere Uursicht