Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Koolestofdioxid

Koolestofdioxid
**Koolestofdioxid** (CO2) is n Gas. Dät Koolestofdioxidmolekül bestoant uut een Koolestof-Atom (C) un two Suurstof-Atome (O)

## Koolestofdioxid as Glääshuus-Gas

Dät Koolestofdioxid heert tou do Gase, do ju Oainskup hääbe, dät do inne Äidatmosphäre sunt un ju Waarmte fonne Sunne roaneläite, man wät deer fonne Äide wier in dät Al reflektierd wäd, dät reflektierje se toun Deel wier tourääch appe Äide. Dät is juust die Effekt, dän uk dät Glääs fon n Glääshuus foar Plonten feruurseeket: Fonne Sunne kuume Ljoacht un Woormte roane, un fuul Woormte, ju wier hääruut reflektierd wäide skuul, wäd fon dät Glääs binne heelden. So hääbe do Plonten et in n Glääshuus gjucht woorm. Deeruum dät dät die sälge Effekt is, boald me uk bie ju Wierkenge fon wäkke Gase fon aan Glääshuus-Effekt (düütsk:Treibhauseffekt) un do feruurseekjende Gase naamd me Glääshuusgase (düütsk:Treibhausgase).
Bie Koolestofdioxid un uk uur Glääshuusgase rakt dät dät Problem, dät do fon Moansken in uunnatüürelk groote Massen produzierd wäide, t.B. Koolestofdioxid fon Autos un Koolekraftwierke, Methan fon unnatüürelk groote Massen fon Bäiste). Dät hat, dät die Glääshuuseffekt, die as natüürelken Effekt gjucht wichtich foar dät Lieuwend ap ju Äide is, truch Moansken kunstelk stäärker moaked wäd un mäd groote Woarschienelkhaid tou ne Klimaferannerenge fierd, ju Globoale Ärwoormenge.
Me mout deer unnerskeede twiske dän Natüürelken Glääshuus-Effekt, un dän Kunstelken af Anthropogenen Glääshuus-Effekt.

## Äntstoundenge

Dät äntstoant, wan Koolestof oubaadend (dät hat wietenskupelk: oxidierd) wäd, oaber uk, wan uur Moleküle, doo Koolestof änthoolde, oubaadend wäide.

### Biespiele

Ju eenfachste Reaktion, wier Koolestofdioxid äntstoant is, wan eenfach n Koolestofatom un n Suurstofmolekül uut two Atome tou Koolestofdioxid reagierje:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

Een Methan-Molekül wäd mäd een Suurstofmolekül oubaadend tou een Koolestofdioxidmolekül un two Woater-Moleküle:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

Bie ju Alkoholiske Jeesenge äntstoant uk Koolestofdioxid. Glucose, 2 Adenosindiphosphat un 2 Phosphat reagierje tou 2 Ethanol, 2 Koolestofdioxid und 2 Adenosintriphosphat. Ju wiesde Reaktion geböärt in moorere Stappen, hier is oaber fluks dät Resultoat wiesd:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4

Dät rakt oaber fuul moor Reaktione, wier uk Koolestofdioxid äntstoant.
# Universität Tübingen

Universität Tübingen (2012)
**Universität Tübingen** (Düütsk: *Eberhard Karls Universität Tübingen*) is ju Universität fon Tübingen, in dät Buundeslound Baden-Würtembierich. Ju wuude ap 1477 gruunded und häd mädnunner moor as 27.000 Studente.

## Professore und Studente

* Friedrich Hölderlin, Dichter
* Walter Jens, Skriftstaaler un Uursätter
* Johannes Kepler, Astronom
* Fuad Rifka, Dichter un Uursätter

 **Commons: Category:University of Tübingen** – Mediendoatäie
* uni-tuebingen.de

## Wällen
# Malawi

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Dziko la Malaŵi Dät waas Chichewa
Republic of Malawi Dät waas Ängelsk |
| --- |
|  |  |
| *Woalspruch: Unity and Freedom Ängelsk foar "Eenegaid un Fräiegaid* |
| *Nationoalhymne: Mlungu salitsani malawi* |
|  |
| Amtssproake | Chichewa, Ängelsk |
| Haudstääd | Lilongwe |
| Stoatsfoarm | Präsidioalrepublik |
|  |  |
| Ienwoonere | 12.900.000 (2008) |
| Munte | Malawi-Kwacha |
| Tiedzone | UTC +2 |
| Fierdai |  |
| Loundkode | {{{Loundkode}}} |
| Auto-Känteeken | MW |
| Internet TLD | .mw |
| Telefonfoarwoal | +265 |

 |

**Malawi** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie

Dät wäd begränsed fon...

* Sambia
* Mosambik
* Tansania
# Koolde Kriech

Militäriske Touhoopeoarbaid in ju Koolde Kriech
Die **Koolde Kriech** waas in dän Tiedruum 1945 bit tou 1991. Die Begriep *koold* in *Koolde Kriech* kwäd wät uur dät diplomatiske Ferhältnis twiske do Fereende Stoaten un ju Sowjetunion ätter dän Twäide Waareldkriech. Do Lounde do juunuur nunner stuuden wieren do Fereende Stoaten un ju Sowjetunion. Bee Lounde kreegen Stöän fon Meeglidlounde fon ju NATO (Fereende Stoaten) un dän Warschaupakt (Sowjetunion). Ätter dän Fal fon ju Berliner Muure 1989 waas die Koolde Kriech boalde foarbie. In 1991 rakt et neen Sowjetunion un naan Koolden Kriech moor.
# Arizona

| Arizona |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (nauere Anjääften) | (nauere Anjääften) |

 |
| Koarte fon doo USA, Arizona is deer besunners ienteekendLieste fon doo Buundesstoaten |
| **Stoatsmotto:** | *Ditat Deus* |
| **Fläche:** | 295.254 km² |
| **Tiedzone:** | Mountain: UTC-7 Neen Suumertiedbuute dät Navajo-Gebiet. |
| **Hoochsten Punkt:** | 3.851 m (Humphreys Peak) |
| **Truchsnittelke Hööchte:** | 1.250 m |
| **Djoopsten Punkt:** | 21 m Colorado River |
| **Gouverneur:** | Jan Brewer (R) |
| **Post / Amt / ISO** | AZ / / US-AZ |
| Koarte fon ArizonaKoarte fon Arizona |

**Arizona** is n Buundesstoat fon do Fereende Stoaten.

## Sjuch uk

* Hopi

*
*
*
# Kanoal (Woaterbau)

Die Kustenkanoal
Een **Kanoal** in n Sin fon n Woaterbau is aan Woaterloop mäd n kunstelk häärstoald Bääd. Oafter tjoont hie as Woatersträite, toumäts oaber uum ju Woater-Fersuurgenge foar'e Buuräi un Huushollengen in druuge Rebätte tou seekerjen. Uk een natüürelke Äi, ju toufoarne een natüürelk Bääd hiede, kon uutbaud un somäd tou een Oard Kanoal moaked wäide. Kanoale hääbe toumäts Slüüsen ienbaud, näämelk wan deer n Hachten-Unnerskeed oane is. Wäkke Kanoale, so as die Suez-Kanoal sunt oaber eenfach bloot ap See-Hachte truch't Lound greeuwen.

Bekoande Kanoale ap'e Naite fon't Seelterlound sunt biespilswiese die Liesbetfeenkanoal un die Kustenkanoal. Buute ju Region sunt biespilswiese die Noud-Aastsee-Kanoal, die Suez-Kanoal un die Panama-Kanoal fon groote Betjuudenge.
# 1993

---

17. -- 18. -- 19. -- **20. Jierhunnert** -- 21. -- 22. -- 23.

Jiere: 1990 - 1991 - 1992 - **1993** - 1994 - 1995 - 1996 -

---

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1993 *MCMXCIII* |
| ab urbe condita | 2746 |
| Armeensken Kalänner | 1442
*ԹՎ ՌՆԽԲ* |
| Chineesken Kalänner | 4689 – 4690
己申 – 庚酉 |
| Äthiopisken Kalänner | 1985 –1986 |
| Hebräisken Kalänner | 5753 – 5754 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 2048 – 2049 |
| - *Shaka Samvat* | 1915 – 1916 |
| Iroansken Kalänner | 1371 –1372 |
| Islamisken Kalänner | 1414 –1414 |

## Foarfaale

* Ätterdät ju Gjuchtsferhonnelenge juun dän foarige DDR-Stoatsräid-Foarsitter Erich Honecker apgruunde fon sien läipe Suundegaid ienstoald wuuden is, fluchtet hie ätter Santiago de Chile.

* 14. Februoar: Ju internasjonoale Fereenigenge *Euroregion Karpaten* wäd in Debrecen fon fjauer Stoaten gruunded.
* 14. Februoar: In ju junge Ruske Föderatsjoon wäd ju Ätterfoulger-Paatäi fon ju KPfjSU gruunded, ju Kommunistiske Paatäi fon ju Ruske Föderatsjoon.
* 17. April: In München wäd Fjuur in een Fluchtlingsheem laid. Alwen Bewoonere wäide ferseerd.
* 23. Dezember: In't hessiske Hohenstein-Steckenroth kon aan Bumben-Ounsleek ap een Fluchtlings-Heem in lääste Minute ferhinnerd wäide: Fluchtlinge fiende een baadenjend Auto twiske hiere Woon-Containere. As jo dät Auto läsked hääbe, sjo jo een Roor-Bumbe ap ju bäätere Sit-Boank.
* 25. Dezember: Bie aan Bround-Ounsleek ap een Fluchtlings-Heem in't släsiek-holstenske Koldenkarken (plattdüütsk, düütsken Noome: Kaltenkirchen) stäärft aan Turke.

## Tou Waareld keemen

## Stuurwen

* 6. Januoar Dizzy Gillespie, US-amerikoansken Jazzmusiker, Komponist, Sjunger un Bandleader
* 6. Januoar Elke Kast, düütske Wiedkieker-Moderatoorinne
* 31. Juli, Köönich Baudouin I. fon Belgien (\*1930)
# Trier

**Trier** is een oolde un groote Stääd in't Moseldoal in Rhienlound-Palts nit fier fon dät Skeed tou Luxembuurich. Die Pound waas al foar do Roomere bewoond, un do Roomere moakeden deer uut hiere Stääd *Augusta Treverorum*, "Augustiske [Stääd] fon do Treverer" uumdät deer die keltiske Stom fon do Treverer lieuwde. Leeter hiet dät dan bloot noch "Treveris", deer "Trier" uut wuden is.

|   Großstadt* fon Düütsklound** |  |
| --- | --- |
| *Moor as 1.000.000 Ienwoonere:*
Berlin |
Hamburg |
Köln |
München
*Moor as 500.000 Ienwoonere:*
Bremen |
Dortmund |
Dresden |
Düsseldorf |
Essen |
Frankfurt am Main |
Hannover |
Leipzig |
Nürnberg |
Stuttgart
*Moor as 250.000 Ienwoonere:*
Aachen |
Augsburg |
Bielefeld |
Bochum |
Bonn |
Braunschweig |
Duisburg |
Gelsenkirchen |
Karlsruhe |
Mannheim |
Mönchengladbach |
Münster |
Wiesbaden |
Wuppertal
*Moor as 100.000 Ienwoonere:*
Bergisch Gladbach |
Bottrop |
Bremerhaven |
Chemnitz |
Cottbus |
Darmstadt |
Erfurt |
Erlangen |
Freiburg im Breisgau |
Fürth |
Göttingen |
Hagen |
Halle (Saale) |
Hamm |
Heidelberg |
Heilbronn |
Herne |
Hildesheim |
Ingolstadt |
Jena |
Kassel |
Kiel |
Koblenz |
Krefeld |
Leverkusen |
Lübeck |
Ludwigshafen am Rhein |
Magdeburg |
Mainz |
Moers |
Mülheim an der Ruhr |
Neuss |
Oberhausen |
Offenbach am Main |
Oldenburg |
Osnabrück |
Paderborn |
Pforzheim |
Potsdam |
Recklinghausen |
Regensburg |
Remscheid |
Reutlingen |
Rostock |
Saarbrücken |
Salzgitter |
Siegen |
Solingen |
Trier |
Ulm |
Wolfsburg |
Würzburg |
# 5. Februoar

Die **füüfte Februoar** is die 36. Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 329 (of in Skaltjiere 330) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou.

## Foarfaale

* 1265: Guido le Gros wäd fjauer Mounde ätter dän Dood fon Urban IV. in Perugia as Poabst kädden un nimt dän Noome Clemens IV. oun. As Poabst hoaldt hie sik sieläärge nit in Room ap.
* 1887: Ju Oper Otello fon Giuseppe Verdi wäd in Mailound uurapfierd.
* 1899: Ätter ju twodeegige Slacht uum Manila wilst dän Philippinsk-Amerikoansken Kriech konnen do Amerikoanere Manila hoolde, wilst sik do ienheemske Troppen fääre in't Bäätelound touräächluuke moutene.
* 2020: Die FDP-Politiker Thomas Kemmerich wäd mäd do Stämmen fon AfD, CDU un FDP foar'n Ministerpräsident fon Thüringen kädden. Apgruund fon ju AfD-Bedeeligenge jält dät as eerste Kooperatsjoon fon buurgerelke un gjuchtsextreme Paatäien un somäd as Tabu-Breek, dät rakt een Regierengs-Krise, wierap Kemmerich dul wäd un sien Boantje ätter kuute Tied wier deellait.

## Tou Waareld keemen

* 1808: Carl Spitzweg, düütsken Moaler

## Stuurwen

* 1894: Auguste Vaillant, frantsöösken Anarchist un Attentäter (waigjucht)
# 28. Februoar

## Skjonisse

* 1848: Een Mainzer Foulksfersammelenge formulierd fräiegaidelke Aaskengen juunuur ju grootheertoachelke hessiske Regierenge in Darmstadt. Heinrich von Gagern stoalt n Oundraach ap "Ienberoupenge fon een Nasjonoalrepräsentatsjoon" un ap "Ärnäierenge fon dän Buundesfoarsit".
* 1933: Ju "Verordnung des Reichspräsidenten zum Schutz von Volk und Staat" (kuut: "Reichtagsbrandverordnung" kumt fluks ätter n Bround fon't Rieksdai-Huus. Dät rakt nu Ferfoulgenge un Unnertaaienge, un Gruundgjuchte wäide ouschafed.
* 2013: Poabst Benedikt XVI. rakt as eersten Poabst sänt moor as soogenhunnert Jiere fräiwillich sien Ambacht ou.

## Stuurwen

* 1925: Friedrich Ebert, aan SPD-Politiker un die eerste Riekspräsident fon ju Weimarer Republik
# Bahrain

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| مملكة البحرين Mamlakat al Bahrayn |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flaage | Woapen |

 |
| Woalspruch: {{{motto}}} |
| Nationoalhymne: Bahrainona |
|  |
| Amtssproake | Arabisk |
| Haudstääd | Manama |
| **Stoatsfoarm** | Konstitutionelle Monarchie |
| **Gebiet** Fläche % Woater |  665 km² 0,0­% |
| **Ienwoonere (2016)** | 1,378,000 |
| **Munte** | Bahreini dinar (BHD) |
| **Tiedzone** | UTC +3 |
| **Fierdai** | 16. Dezember |
| **Loundkode** | BHR |
| **TLD** | .bh |
| **Telefonfoarwoal** | 973 |

 |

**Bahrain** is n Ailoundstoat in n Persisken Gulf, Asien.
# Biotop

As een **Biotop** (fon Griechisk βíος bíos „Lieuwend“ un τόπος tópos „Steede“ / „Ploats“) beteekent me een Lieuwendsruumte fon Plonten, Dierte un uur Lieuweweesen in een ääng ougränsed Rebät. Ääng ougränsed hat, dät deer nit ju heele Äide mäd meend is, dät is näämelk uus Biosphäre - also ju Summe fon aal do litje Biotope. As Deel fon een Ökosystem (as t.B. aan Holtbusk, aan Woaterdoabe, aan Foan of uurswät) stoant dät **Biotop**, ju Lieuwendsruumte also ieuwenske ju Biozönose, dät is ieuwen ju Summe fon do Lieuweweesen, do deer oane sunt. In dän Natuurskuts wäd oafter fon Biotope so boald, dät me deer mäd besunners wäidfulle Lieuwendsruumten meend, do extroa ju Natuur uurlät wäide.