Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Enzyklopädie

Ne **Enzyklopädie** is ne strukturierde, skrieuwene Samlenge fon moanskelk Wieten, oafte uutwieded mäd Bielden, Luudapnoamen un Video-Materioal.

Enzyklopädien konnen algemeen weese un Artikkele änthoolde uur allerhound Themen, af do konnen spezialisierd weese (mintwain ne mediske Enzyklopädie af ne sproakkundige Enzyklopädie af ne Enzyklopädie uur n bestimd Lound af Gestrich).

Ne Enzyklopädie wäd touhoopestoald fon Enzyklopädiste. Gewöönelk rakt dät ne zentroale Redaktion, ju der Fäkspezialiste anstoalt uum Artikkele tou skrieuwen af tou beoarbaidjen.
# Karibik

Ju Karibik
Ju **Karibik** is een Rebät in dän wäästelken tropisken Deel fon dän Atlantsiken Ozean noudelk fon dän Äquator. As Deel fon dän middelamerikoansken Subkontinent bestoant ju uut do Ailounde un Ailoundkoppele in ju Karibiske See un uut ju See deertwiske. An dät Wääster-Eende roaket ju Karibik in dän Gulf fon Mexiko.

Ju Karibik häd hieren Noome fon dät Foulk fon do Kariben, dät do spoanske Ärooberere ap do Litje Antillen foarfuunen hääbe. Deele fon ju Karibik wuuden aleer as *Wäästindien* beteekent, uumdät do, do ju Karibik fuunen hääbe, toachten, jo wieren ap dän direkten See-Wai ätter Indien. Bit däälich boalt me bie aan Ailondkoppel fon do Wäästindiske Ailounde.
# Vincent van Gogh

Säärm-Oubieldenge fon dän Kunstler, 1887
**Vincent Willem van Gogh** (\* 30. Meerte 1853 in Groot-Zundert, Niederlounde; † 29. Juli 1890 in Auvers-sur-Oise, Frankriek) waas aan bekoanden Kunstler fon dän Post-Impressionistiske Stil. Buppedät jält hie as Begruunder fon'e moderne Moalerkunst. Däälich sunt 864 Skilleroatsjen un 1000 Teekengen bekoand, do hie bäätelät häd; Düt is besunners beoachtelk, uumdät hie eerste juun do lääste tjoon Jiere fon sien Lieuwend mäd'e Moaleräi begon. In't Foaren hiede hie as Kunst-Ferkooper un as Uuthälpe foar Koastere un Pestooren oarbaided. Deerbie waas'er al fuul in Frankriek un Änglound uumetou keemen, uk in sien leetere Loopboan as Kunstler woonde hie oun unnerskeedelke Steeden, foaraaln in Frankriek. Vincent van Gogh stoorf, uumdät hie sik een Kuugel in dän Lieuw skoot. Of dät as Suizid of as Unfaal beuurdeeld wäide mout, weet neemens.

## Ju Äntwikkelenge fon dän Kunstler in fjauer Biespil-Bielden

* Koole-Industrie, moald in 1879
* Stillieuwend mäd Pot un Tuffelken, moald in 1884
* Koafjehuus-Terasse bie Noacht, moald in 1888
* Weetefäild mäd Rouke, moald in 1890
# 1988

---

17. -- 18. -- 19.
-- **20. Jierhunnert** --
21. -- 22. -- 23.

Jiere: 1985 - 1986 - 1987
- **1988** -
1989 - 1990 - 1991 -

---

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1988 *MCMLXXXVIII* |
| ab urbe condita | 2741 |
| Armeensken Kalänner | 1437
*ԹՎ ՌՆԼԷ* |
| Chineesken Kalänner | 4684 – 4685
甲卯 – 乙辰 |
| Äthiopisken Kalänner | 1980 –1981 |
| Hebräisken Kalänner | 5748 – 5749 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 2043 – 2044 |
| - *Shaka Samvat* | 1910 – 1911 |
| Iroansken Kalänner | 1366 –1367 |
| Islamisken Kalänner | 1409 –1409 |

## Geböärnisse

* 20. August - Eende fon n eersten Gulfkriech twiske Iran un Irak truch aan Woapenstilstound.

## Tou Waareld keemen

* 18. Januoar: Angelique Kerber, düütske Tennis-Spielerske
* 29. Februoar: Benedikt Höwedes, düütsken Foutbaaler

## Stuurwen

* 10. Januoar: Hilde Bussmann, düütske Disktennis-Spielerske
* 11. Januoar: Robert F. Kennon, US-amerikoansken Politiker
* 11. Februoar: Kamma Svensson, deenske Moalerske, Grafikerske un Illustratoorinne
* 14. Februoar: Nora Astorga Gadea, nicaraguoanske Unnergruund-Kamperske un Politikerske
* 9. Meerte: Kurt Georg Kiesinger, CDU-Politiker un fon 1966 bit 1969 die trääde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound
# 23. Januoar

Die **tjountwintichste Januoar** is die tjountwintichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 342 (of in Skaltjiere 343) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou.

## Foarfaale

* 1790: N poor Deege ätter hiere Ounkumst ap dät Ailound Pitcairn sätte do Moiterere fon ju Bounty dät Skip in Bround.
* 1900: Ap'e Naite fon ju Stääd Ladysmith in ju britiske Kap-Kolonie in Suudafrikoa begint mäd aan Oungriep fon do Briten unner Charles Warren ju Slacht fon Spion Kop in dän Twäiden Buurenkriech.
* 2020: Wäägen ju Kroankhaid COVID-19 wäd ju chineeske Metropole Wuhan unner Quarantäne stoalt un ouskat. Lufthoawen, Boanhof un Eepentelken Naiferkier wäide ticht moaked, do Ljuude mouten touhuus blieuwe.

## Tou Waareld keemen

* 1572: Johanna Franziska fon Chantal, hillich-spreekene frantsööske Oardens-Gruunderske
* 1783: Stendhal, frantsöösken Skrieuwer
* 1832: Édouard Manet, frantsöösken impressionistisken Moaler
* 1876: Rupert Mayer, düütsken roomsk-kathoolsken Pestoor, Jesuit, Wierstoundler juun do Nazis
* 1918: Gertrude Belle Elion, US-amerikoanske Biochemikerske un Pharmakologinne, Dreegerske fon dän Nobelpries
* 1970: Jonathan Meese, düütsken Kunstler

## Stuurwen

* 1944: Edvard Munch, norweegisken expressonistisken Moaler
* 1989: Salvador Dalí, kataloansken surreoalistisken Moaler
# 1960

|  |  |
| --- | --- |
| **Jierhunnert:**  | 19. Jierhunnert · **20. Jierhunnert** · 21. Jierhunnert |
| **Jier:** | < · 1958 · 1959 · **1960** · 1961 · 1962 · > |

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1960 *MCMLX* |
| ab urbe condita | 2713 |
| Armeensken Kalänner | 1409
*ԹՎ ՌՆԹ* |
| Chineesken Kalänner | 4656 – 4657
丙亥 – 丁子 |
| Äthiopisken Kalänner | 1952 –1953 |
| Hebräisken Kalänner | 5720 – 5721 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 2015 – 2016 |
| - *Shaka Samvat* | 1882 – 1883 |
| Iroansken Kalänner | 1338 –1339 |
| Islamisken Kalänner | 1380 –1380 |

## Foarfaale

* 13. Februoar: Frankriek testet foar't eerste Moal een Atom-Woape. Die Test wäd unner dän Däk-Noome *Gerboise Bleue* tichte bie Tanzerouft in ju Sahara fon Algerien truchfierd, dät tou düsse Tied noch een frantsööske Kolonie is.
* 21. April: Brasilien wäit sien näi-baude Haudstääd Brasília ien.
* 3. Oktober: Jânio da Silva Quadros wäd as näien Präsident fon Brasilien kädden.

* Die Dokumantoarfilm *Serengeti darf nicht sterben* fon Bernhard Grzimek wäd as eersten düütsken Film ätter dän Twäiden Waareldkriech mäd aan Oscar uutteekend.

## Tou Waareld keemen

* 6. Januoar: Ulrike Mai, düütske Skauspielerske

## Stuurwen

* 9. Februoar: Ernst von Dohnányi, ungarisken Pianist un Komponist
* 11. Februoar: Victor Klemperer, düütsken Skrieuwer un Literatuur-Wietenskupper
# Moanske äärgje die nit

Dät Spielbrääd fon Moanske äärgje die nit
**Moanske äärgje die nit** (fon Düütsk **Mensch ärgere Dich nicht**; ängelsk: *Ludo*) is n Bräädspil foar twäin bit säks Spielere.

Die Uursproang fon dät Spil lait in Indien. Ne fereenfachte Version fon dät traditionelle indiske Spil Pachisi wuud 1896 unner dän Noome Ludo in Groot-Britannien uutbroacht.

## Spielräägele

Bie dit Spil häd älke Spieler fjauer Spielsteene, do ne Runde uur dät Brääd moakje mouten uum sicher een fon do Eendfäilde tou beloangjen. Wan n Steen eenmoal ap Eende is, kon er nit moor fersät wäide. Wäl dät ap eerste mäd aal Steene glukket, häd dät Spil wonnen.

Älke Spieler häd Steene fon n uur Faawe, n oain Startfäild (S) un n oain Eendfäild (ju faawige Riege fon fjauer), wier Steene fon uur Spielere nit kuume duuren. Dät Brääd häd two Sieden, een foar hööchstens fjauere Spielere un een foar hööchstens säks Spielere. Do Spielere smiete ätter de Riege mäd n Doobel un mouten aan Steen gjuchtsuume uur ju Taal Fäilde ferschuuwe, ju die Smiet ounrakt. Wan n Steen ap n Fäild kumt, wier al n uur Steen stoant, dan wäd die lääste Steen sloain un mout wier fon näien ounfange.

Wan me n säks smieten wäd, dan mout me - wan deer - n näien Steen in dät Spil brange. Uk duur me dan nochmoal smiete, wierbie me dan mäd dän juust in dät Spil broachte Steen smiete schäl, mäd de Gefoar n uur oainen Steen tou sloon.
# 23. Juni

Die **23. Juni** is die 174. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 175. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 191 Deege bit tou dät Jierseende tou.

## Skjonisse

* 1758: Soogenjierigen Kriech: Ferdinand von Braunschweig-Wolfenbüttel uurwint do Frantsoosen in ju Slacht bie Krefeld.
* 1802: Alexander von Humboldt, Aimé Bonpland un Carlos Montúfar fersäike touhoope, dän Bierich Chimborazo in do Anden tou bestiegen. Jo kuume bit ap sowät 5600 Meetere. Humboldt rakt leeter infoulge fon dän Fersäik ju eerste niepe Beskrieuwenge fon ju Hööchten-Kroankhaid.
* 1865: Dät Eende fon n Sezessionskriech
* 1867: Die Buuteminister fon Aastriek-Ungarn, Friedrich Ferdinand von Beust, kricht buppedät aan Riekskanzler-Titel.
* 1963: John F. Kennedy kwäd bie een Rääde in Berlin uut Solidarität mäd ju deelde Stääd "Ich bin ein Berliner".
* 2006: In dän Australia Zoo in Queensland stäärft mäd ju Galapagos-Hüünenskildpudde Harriet, tou Waareld keemen sowät 1830, een fon do ooldste bekoande Dierte.
* 2012: Do Düütske uut Suudtirol winnen dät Finale fon ju Europeada 2012 in Lausitz 3:1 juun do Roma uut Ungarn. Dät is een Foutbaal-Europamäästerskup foar autochthone Minnerhaide
* 2016: In een Referendum stämt een Moorhaid fon ju britiske Befoulkenge foar dän Brexit, dät hat dät Uuttreeden fon dät Fereende Köönichriek uut ju Europäiske Union. In Skotlound häd oaber een Moorhaid fon ju Befoulkenge foar dät Ferblieuwen in ju EU stämt, sodät bolde in ju Foulge uur ju Muugelkhaid fon een näi Referendum uur ju Skottiske Uunouhongegaid boald wäd.
* 2023: Ukraine-Kriech -- In Ruslound begint die Apstound fon ju Miliz "Gruppe Wagner" unner Jewgeni Prigoschin, man hie be'eendet sin "Marsk ap Moskau" al ap dän touken Dai.

## Stuurwen

* 1981: Zarah Leander, sweediske Skauspielerske
# Bolivien

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Wuliwya Suyu (Aymara)
Buliwya Achka Nasyun Mama Llaqta (Quechua)
Tetã Blúrinasionál Volívia (Guaraní)
Estado Plurinacional de Bolivia (Spoansk) |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flaage | Woapen |

 |
| Woalspruch: *La unión es la fuerza* "Ju Eenegaid is ju Krit" |
| Nationoalhymne: Bolivianos, el hado propicio |
|  |
| Amtssproake | Spoansk, Quechua, Aymara, Guaraní un 33 uur indigene Sproaken |
| Haudstääd | Sucre |
| **Stoatsfoarm** | Republik |
| **Gebiet** Fläche % Woater |  1.098.581 km² 1,4­% |
| **Ienwoonere (2014)** | 10.631.486 |
| **Munte** | Boliviano (BOB) |
| **Tiedzone** | UTC -4 |
| **Fierdai** | 6. August |
| **Loundkode** | BOL |
| **TLD** | .bo |
| **Telefonfoarwoal** | +591 |

 |

**Bolivien** is n Binnestoat in Suudamerikoa.

## Geografie

### Loundskuppe

Die wäästelke Haaldeel fon Bolivien wäd fon two fier uutnuurlääsende Bierichkätten truchleeken, do tou do Anden heere, deertwiske lait die Altiplano, ne Hoochieuwene ap 3000 bit 4000 Meetere Hööchte. In dän Altiplano lait ap ne Hööchte fon 3810 Meetere uk die Titicaca-See, wier ju Bolivioanske Marine Skiepe lääsen häd, uumdät dät Lound sänt dän Salpäiter-Kriech (1879 bit 1884 tou) naan Tougong moor tou ju Pazifikkuste häd. Die hoochste Bierich in Bolivien is die Sajama, n ferläskeden Vulkoan mäd ne Hööchte fon 6542 m.

Aastelk fon do Anden lait dät läigere Aastbolivioanske Bierichlound, deer twiske sunt ap ne Hööchte fon 1200 bit 1800 Meetere Doale mäd fuchtige Woolde tou fienden.

Noch fääre aastelk sunt do "Llanos" tou fienden, groote Ieuwenen, do sik bit ätter't Skeed tou Brasilien un Paraguay uutdiene.

### Noaberlounde

Bolivien wäd beskat fon...

* Brasilien in't Noude un Noudaaste,
* Paraguay in't Suudaaste,
* Argentinien in't Suude
* Chile un Peru in't Wääste.
# Albanien

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Republika e Shqipërisë |
| --- |
|  |  |
| *Woalspruch:*  |
| *Nationoalhymne: Hymni i flamurit* |
|  |
| Amtssproake | Albanisk |
| Haudstääd | Tirana |
| Stoatsfoarm | - |
| % Woater | 4,7% |
| Ienwoonere | 2.886.026 |
| Munte | Lek (ALL) |
| Tiedzone | UTC +2 |
| Fierdai | 28. November |
| Loundkode | ALB |
| Auto-Känteeken | - |
| Internet TLD | .al |
| Telefonfoarwoal | +355 |

 |

**Albanien** is n Lound in Aast-Europa. Ju Haudstääd is Tirana un die Präsident fon ju Republik is siet 2007 Ilir Meta.

## Geografie

Albanien wäd begränsed fon:

* Serbien un Montenegro in dät Noude,
* Noudmakedonien in dät Aaste,
* Griechenlound in dät Suude,
* Adriatiske See in dat Wääste.
# Europäiske Haudstääd fon Kultuur

Liverpool waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2008.
S-Boan in Linz, ju Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2009.
Bielde:Stamps of Germany (Berlin) 1988, MiNr 800.jpgPostmäärk uut 2008, do Berlin Europäiske Stääd fon Kultuur waas.
Ljouwert is Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2018.
Ju **Europäiske Haudstääd fon Kultuur** (fon 1985 bit 1999 **Europäiske Stääd fon Kultuur**) is ne Stääd wäkke köärd is truch ju Europäiske Union foar een Kalännerjier. Ju Stääd kricht deermäd ju Muugelkaid uum siksälwen kulturel tou präsentierjen un organisiert deerfoar taalrieke kulturelle Feranstaltengen. Siet 2008 wäd die Tittel Europäiske Haudstääd fon Kultuur toumindest an tou europäiske Stääde ferreeket.

## Lieste mäd europäiske Haudstääde fon Kultuur

Europäiske Stääd fon Kultuur
* 1985 :  Griechenlound - Athene
* 1986 :  Italien - Florenz
* 1987 :  do Niederlounde - Amsterdam
* 1988 :  Düütsklound - Wääst-Berlin
* 1989 :  Frankriek - Paris
* 1990 :  Groot-Britannien - Glasgow
* 1991 :  Irlound - Dublin
* 1992 :  Spanien - Madrid
* 1993 :  Belgien - Antwerpen
* 1994 :  Portugal - Lissabon
* 1995 :  Luxembuurich - Luxembuurich
* 1996 :  Dänemark - Kopenhagen
* 1997 :  Griechenlound - Thessaloniki
* 1998 :  Sweden - Stockholm

Europäiske Haudstääd fon Kultuur
* 1999 :  Düütsklound - Weimar
* 2000 :  Frankriek - Avignon,  Norwegen - Bergen2,  Italien - Bologna,  Belgien - Brussel,  Finlound - Helsinki,  Polen - Krakau,  Tschechien - Prag,  Ieslound - Reykjavík2,  Spanien - Santiago de Compostela
* 2001 :  Portugal - Porto,  do Niederlounde - Rotterdam
* 2002 :  Spanien - Salamanca,  Belgien Brugge
* 2003 :  Aastriek - Graz
* 2004 :  Frankriek - Lille,  Italien - Genua
* 2005 :  Irlound - Cork
* 2006 :  Griechenlound - Patras
* 2007 :  Luxembuurich - Luxembuurich1,  Rumänien - Sibiu
* 2008 :  Groot-Britannien - Liverpool,  Norwegen - Stavanger2
* 2009 :  Letlound - Vilnius,  Aastriek - Linz
* 2010 :  Ungarn - Pécs,  Düütsklound - Essen3,  Turkäi - Istanbul2
* 2011 :  Estlound - Tallinn,  Finlound - Turku
* 2012 :  Portugal - Guimarães, Foarloage:SVN - Maribor
* 2013 :  Frankriek - Marseille, Foarloage:SLK - Košice
* 2014 :  Letlound - Riga,  Sweden - Umeå
* 2015 :  Belgien - Mons
* 2016 :  Spanien - San Sebastian,  Polen - Breslau
* 2017 :  Dänemark - Aarhus,  Zypern - Paphos
* 2018 :  do Niederlounde - Ljouwert,  Malta - Valetta
* 2019 :  Italien - Matera,  Bulgarien - Plovdiv
* 2020 :  Irlound - Galway,  Kroatien - Rijeka
* 2021 :  Rumänien - Timișoara,  Griechenlound - Eleusis,  Serbien - Novi Sad

1 Touhoope mäd ju Euroregion Saar-Lor-Lux
2 Fertreeder fon een Nit-EU-Lound
3 Touhoope mäd dät Ruhrgebiet
# 1893

|  |  |
| --- | --- |
| **Jierhunnert:**  | 18. Jierhunnert · **19. Jierhunnert** · 20. Jierhunnert |
| **Jier:** | < · 1891 · 1892 · **1893** · 1894 · 1895 · > |

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1893 *MDCCCXCIII* |
| ab urbe condita | 2646 |
| Armeensken Kalänner | 1342
*ԹՎ ՌՅԽԲ* |
| Chineesken Kalänner | 4589 – 4590
己辰 – 庚巳 |
| Äthiopisken Kalänner | 1885 –1886 |
| Hebräisken Kalänner | 5653 – 5654 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 1948 – 1949 |
| - *Shaka Samvat* | 1815 – 1816 |
| Iroansken Kalänner | 1271 –1272 |
| Islamisken Kalänner | 1311 –1311 |

## Foarfaale

* 4. Meerte: Amts-Ienfierenge fon Grover Cleveland as 24. US-Präsident, hie foulget ap Benjamin Harrison. Cleveland is deermäd die 22. un die 24. Präsident fon do Fereende Stoaten un die eerste, die two fonnuur trände Amtstiede hiede.
* Eende April: Ju Black Maria nimt as dät eerste komerzielle Filmstudio fon ju Waareld hiere Oarbaid ap.
* 1. Moai - 30. Oktober: In Chicago is ju World’s Columbian Exposition eepend, een Waarelduutstaalenge.
* 9. Dezember: In Paris smit die Anarchist Auguste Vaillant aan sälwenbauden Sprängkörper fon ju Toukieker-Galerie in dän Deputierden-Koomer. Aan Ouoardenden wäd bie ju Aktsjoon ferseerd. Vaillant wäd leeter tou'n Dood feruurdeeld un ap'n 5. Februoar 1894 waigjucht.

* Do eerste tjo Beende Winnetou fon Karl May ferskiene.

## Tou Waareld keemen

* 11. Januoar: Ellinor Aiki, estniske Moalerske
* 20. April: Joan Miró, kataloansken Moaler
* 30. Juni: Walter Ulbricht, Stoatsräidsfoarsitter fon ju DDR
* 9. Oktober: Heinrich George, düütsken Skauspieler
* 26. Dezember: Máo Zédōng, chineesken Politiker.

## Stuurwen

* 6. November: Pjotr Tschaikowski, rusken Komponist (ätter dän gregorioansken Kalänner, man domoals wuude in Ruslound noch die julioanske Kalänner bruukt, ätter dän dät die 25. Oktober waas).
# 1908

|  |  |
| --- | --- |
| **Jierhunnert:**  | 19. Jierhunnert · **20. Jierhunnert** · 21. Jierhunnert |
| **Jier:** | < · 1906 · 1907 · **1908** · 1909 · 1910 · > |

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1908 *MCMVIII* |
| ab urbe condita | 2661 |
| Armeensken Kalänner | 1357
*ԹՎ ՌՅԾԷ* |
| Chineesken Kalänner | 4604 – 4605
甲未 – 乙申 |
| Äthiopisken Kalänner | 1900 –1901 |
| Hebräisken Kalänner | 5668 – 5669 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 1963 – 1964 |
| - *Shaka Samvat* | 1830 – 1831 |
| Iroansken Kalänner | 1286 –1287 |
| Islamisken Kalänner | 1326 –1326 |

## Foarfaale

* Ju US-amerikoanske Bierichstiegerske Annie Smith Peck betwingt touhoope mäd hieren Zermatter Bierichfierder Rudolf Taugwalder dän noudelke, wät läigere Top fon dän Bierich Waskaran in do Anden fon Peru. Dät brangt ju Bierichstiegerske internasjonoal Ounärkannenge, uumdät ju deermäd tou hiere Tied dän Hööchte-Rekord foar Wieuwljuude häd.

## Tou Waareld keemen

* 17. Januoar: Freda Niemann, düütske evangeelske Pestoorske
* 9. Oktober: Werner von Haeften, düütsken Jurist un Wierstoundsstrieder fon dän 20. Juli 1944

## Stuurwen

* 9. Januoar - Wilhelm Busch, Kunstler, die foarallen foar sien mäd Riemsele unnerlaide Bieldetälstere bekoand is, do as Foarloopere fon dän Comic jäilde.
* 14. August - Friedrich Paulsen, noudfräisken Philosoph un Pädagoge.
# 1934

---

17. -- 18. -- 19.
-- **20. Jierhunnert** --
21. -- 22. -- 23.

Jiere: 1931 - 1932 - 1933
- **1934** -
1935 - 1936 - 1937 -

---

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1934 *MCMXXXIV* |
| ab urbe condita | 2687 |
| Armeensken Kalänner | 1383
*ԹՎ ՌՅՁԳ* |
| Chineesken Kalänner | 4630 – 4631
庚酉 – 辛戌 |
| Äthiopisken Kalänner | 1926 –1927 |
| Hebräisken Kalänner | 5694 – 5695 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 1989 – 1990 |
| - *Shaka Samvat* | 1856 – 1857 |
| Iroansken Kalänner | 1312 –1313 |
| Islamisken Kalänner | 1353 –1353 |

## Foarfaale

* 10. Januoar: Unner do Nazis wäd die niederloundske Oarbaider Marinus van der Lubbe, bekloaged as fermoudelken Fjuurlääser bie dän Rieksdaisbround 1933, in Leipzig waigjucht.
* 14. Februoar: Bloot twäin Deege ätter dän Begin fon dän Burgerkriech in Aastriek mouten do lääste Apstoundiske fon dän sosjoaldemokroatisken Republikoansken Skuts-Buund sik reeke.
* 14. Februoar: Ätter ju Ouskaffenge fon do Lounde-Parlemänte truch do Nazis wäd uk die Rieksräid, een Ferfoatengs-Orgoan fon ju Weimarer Republik, aploosd.
* Moai: Ätter dän Kolumbioansk-Peruoanske Kriech sluute Kolumbien un Peru Free, die striedige Skeed-Ferloop blift, as hie in't Foaren waas.
* 2. August: Paul von Hindenburg, die düütske Riekspräsident stäärft. In ju Foulge uurnimt die Riekskansler Adolf Hitler uk ju Funktsjoon fon'n Riekspräsident un kon so sien Diktoatuur fäästigje.

## Tou Waareld keemen

* 6. Januoar: Sylvia Syms, britiske Skauspielerske.
* 11. Januoar: Jean Chrétien, kanadisken Premierminister

## Stuurwen

* 10. Januoar: Marinus van der Lubbe, niederloundsken Oarbaider, fermoudeden Fjuurlääser bie dän Rieksdais-Bround 1933
* 29. Januoar: Fritz Haber, düütsken Chemiker un Nobelpries-Dreeger, Pionier fon ju chemiske Kriechsfierenge
* 2. August: Paul von Hindenburg, düütsken Riekspräsident (kiek unner "Foarfaale"!)
# Adolf Hitler

Adolf Hitler
**Adolf Hitler** (20. April 1889 – 30. April 1945) waas die politiske Uppermon fon Nazi-Düütsklound. Hie waas eerste Uppermon fon dän NSDAP un wuud 1933 wääld as Riekspräsident un wuude dan Diktator. Hie häd sik sälwen dood moaked in 1945. Sin Ätterfoulger waas Karl Dönitz.

## Geskichte

* 1919: Ientreed in dän NSDAP
* 1921: Woal tou n Foarsittende fon de NSDAP
* 1923: Fersäik tou Machtsuurnoame Rieksregierenge
* 1924: Fäästengshaft in Landsberg / Lech
* 1924: Hitler uurrakt aastriekske Stoatsbuurgerskup un wäd stoatenloos
* 1925: Näigruundenge NSDAP
* 1925: "Mein Kampf", Band 1
* 1927: "Mein Kampf", Band 2
* 1932: düütsk Stoatsburger
* 1933: Riekskansler
* 1934: Führer un Riekskansler
* 1938: Buppeste Befeelshääber fon dän Wehrmacht
* 1941: Buppeste Befeelshääber fon dät Heer
* 1945: Sälwenmoort

## Sjuch uk

* Nazi-Düütsklound
# Serbisk

**Serbisk** is ne Suudslawiske Sproake. Juu is täämelk nai früün mäd dät Kroatiske un dät Bosniske.

* (SIL: SRP; ISO 639-1: sr; ISO 639-2: srp/scc, ISO 639-3:SRP)
* Kiriliski alfabet: А Б В Г Д Ђ Е Ж З И Ј К Л Љ М Н Њ О П Р С Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш
# Noudmakedonien

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Република Северна Македонија Republika Severna Makedonija |
| --- |
|  |  |
| *Woalspruch: -* |
| *Nationoalhymne: Denes nad Makedonija* |
|  |
| Amtssproake | Mazedonisk |
| Haudstääd | Skopje |
| Stoatsfoarm | Republik |
| % Woater | 1,9% |
| Ienwoonere | 2.022.547 |
| Munte | Denar (MKD) |
| Tiedzone | UTC +1 |
| Fierdai | 2. August |
| Loundkode | MKD |
| Auto-Känteeken | MK |
| Internet TLD | .mk |
| Telefonfoarwoal | +389 |

 |

**Noudmakedonien** is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Skopje.

Die Präsident fon ju Republik is Stevo Pendarovski.

## Geografie

Noudmakedonien wäd begränsed fon:

* Serbien in dät Noude,
* Bulgarien in dät Aaste,
* Griechenlound in dät Suude,
* Albanien in dat Wääste.