Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sproakgruppe

Ne **Sproakgruppe** (dt. *Sprachgruppe*) is ne Gruppe fon Sproaken, do der juunsiedich etymologisk düütelk touhoopehongje un also ferwant sunt.

Wäkke Sproakgruppen sunt: Germanisk, Romanisk, Keltisk.

Moorere Sproakgruppen touhoope konnen wier ne Sproakfamilie bildje.
# Brunei

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| برني دارالسلام Negara Brunei Darussalam |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flaage | Woapen |

 |
| Woalspruch: Brunei Darussalam |
| Nationoalhymne: Allah Peliharakan Sultan |
|  |
| Amtssproake | Malaiisk |
| Haudstääd | Bandar Seri Begawan |
| **Stoatsfoarm** | Sultanoat |
| **Gebiet** Fläche % Woater |  5.765 km² 8,6­% |
| **Ienwoonere (2013)** | 415.717 |
| **Munte** | Bruneiisken Dollar (BND) |
| **Tiedzone** | UTC +8 |
| **Fierdai** | - |
| **Loundkode** | BRN |
| **TLD** | .bn |
| **Telefonfoarwoal** | 673 |

 |

**Brunei** is n Lound ap dät asiatiske Ailound Borneo. Dät wäd fon Malaysia un ju Suudchinesiske See begränsed.
# Woudoard

Dät rakt ferscheedene Soarten fon Woude:

* Dät Geslächtswoud (die Artikkel) rakt dät grammatiske Geslächt un bestimt dät Haudwoud.
* Dät Haudwoud (Substantiv) beteekent n Ding af Begrip.
* Dät Biewoud (Adjektiv) beschrift, definiert of begränset n Hauptwoud.
* Dät Foarwoud kon insteede fon n Haudwoud stounde un ferwiest deer dan ätter.
* Dät Taalwoud (Numerale) rakt dän Taal of ju Rangoardnenge.
* Dät Uumstandswoud (Adverb) beteekent n Tiedwoud naier.
* Dät Ferhooldniswoud (ju Präposition) beteekent dät Ferhooldnis twiske Hauptwoude usw.
* Dät Biendewoud (ju Konjunktion) ferbint two Woude of Satse.
* Dät Tiedwoud (Verb) beteekent ne Honnelenge, Toustand of Prozess.

## Sjuch uk

* Silwe
# Duusendtakke

|  |  |
| --- | --- |
|      | **Disse Plonte af Deele fon ju Plonte wäide as Heelmiddel bruukt. Eer du dät bruukst, fräige aaltied aan Dokter af Aptäiker!** |

| Duusendtakke |
| --- |
|   Duusendtakke *(Achillea millefolium)* |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Unnerfamilie:* | Asteroideae |
| *Tribus:* | *Anthemideae* |
| *Sleek:* | *Achillea* |
| *Oard:* | Duusendtakke *(Achillea millefolium)* |

 |

Ju **Duusendtakke** (*Achillea millefolium*) hat so ätter dät gjucht ferdeelde Bläád, wiertruch dät lät, as wan dät uut gjucht fuul litje Bleedere bestoant. Ju Plonte kumt algemeen foar in Europa un Noud-Amerikoa un häd n apaaten Röäk. Die latienske Noome is oulat fon Achilles, die ju Duusendtakke mäd sien Heer meenoom tou Behonnelenge fon Kriechswuunden.

Ju Plonte wäd 15 bit 50 cm hooch un bildet unnergruundsk Wuttelstokke foar vegetative Ferspreedenge. Ju Duusendtakke bloit fon Juni bit November mäd wiete bit rosa litje Bloumen.

Ju kumt foar ap neerrieke, ferstöörde Gruunde un ap Broakäkkere. Ju kon goud Druuchte ferdreege.

Ju Duusendtakke is ne Heelplonte.
# Slawiske Sproaken

**Slawisk** (de. *slavisch*) is ne Sproakgruppe ju der heert tou dät Indogermaniske.

## Iendeelenge

Tou dät Slawiske wäide do ätterstoundene (Unner-)Sproakgruppen reekend:

Gestrich fon do slawiske Sproaken
* **Aastslawisk**
	+ Rusk
	+ Ukrainsk
	+ Wietrusk
	+ Russinisk

* **Wäästslawisk**
	+ Poolsk
		- Kaschubisk
		- Masurisk
		- Sleesisk
	+ Sorbisk
	+ Tschechisk
	+ Slowakisk

* **Suudslawisk**
	+ Kroatisk
	+ Serbisk
	+ Bosansk
	+ Bulgarisk
	+ Makedonisk
	+ Slowenisk
		- Prekmurisk
		- Resianisk
# Reliäf

Ooldägyptisk Reliäf
Een **Reliäf(in düütske Skrieuwwiese **Relief**)* is in ju Bieldehaueräi, wan aan Bieldehauer uut aan (maast bolde lieken) Bäätergruund wät ruut wierket, man dät neen Frästoundende Plastik af Skulptuur wäd. Oafter is dät dan noch een bitje platter un nit so tjodimensjonoal as in äächt, sodät dät Reliäf aan fljootenden Uurgong twiske ju twodimensjonoale Moalerkunst un ju tjodimensjonoale Bieldehaueräi muugelk moaket. Wäkke gunge moor in ju platte, un wäkke moor in ju tjodimensjonoale Gjuchte.
# Kolonioalismus

**Kolonioalmoachte 1898**, eer dän Spoansk-Amerikoansken Kriech, dän Bokser-Apstound un dän Twäiden Buurenkriech

- ﻿Grootbritannien

- ﻿Frankriek

- ﻿Spanien

- ﻿Portugal

- ﻿Niederlounde

- ﻿Düütsk Riek

- ﻿Osmanisk Riek

- ﻿Belgien

- ﻿Ruslound

- ﻿Japan

- ﻿China (Qing-Dynastie)

- ﻿Aastriek-Ungarn

- ﻿Dänemark

- ﻿Sweeden-Norwegen

- ﻿USA

- ﻿Italien

- ﻿Uunouhongich/Uur Lounde

**Kolonioalismus** hat ju maast stoatelk stöände Inbesitnoame fon froamde Rebätte, wät sik deelwiese truch Uurwinnenge, Ferdrieuwenge of sogoar Fermöärenjen fon ju ienheemske Befoulkenge uutwierket. Do Kolonioalisten sjo sik deerbie maasttieds as kulturell haager stoundend, wät mongs in Ferbiendenge stoant mäd n rassistisk Toanken.

Ne typiske Wirtskupswiese in dän Kolonioalismus is, dät dät Muurlound kloormoakede Produkte in do Kolonien lääwert un deer Räistoffe foar kricht. In ju Praxis, wäd kritisierd, sunt do Kolonien uutbüüted wuuden.
# Wietruslound

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Беларусь |
| --- |
|  |  |
| *Woalspruch: -* |
| *Nationoalhymne: Мы, беларусы* |
|  |
| Amtssproake | Wietrusk, Rusk |
| Haudstääd | Minsk |
| Stoatsfoarm | Republik |
| Flakte % Woater | 207.600 km² 1,4% |
| Ienwoonere | 9.648.533 |
| Munte | Rubel (BYN) |
| Tiedzone | UTC +3 |
| Fierdai | 3. Juli |
| Loundkode | BLR |
| Auto-Känteeken | BY |
| Internet TLD | .by, .бел |
| Telefonfoarwoal | +375 |

 |

**Wietruslound** (wietrusk *Беларусь*, de. *Weißrussland*) is n Lound in Aasteuropa. Ju Haudstääd is Minsk un die Präsident fon ju Republik is siet 1994 Aleksandr Lukashenko.

## Geografie

Wietruslound wäd begränsed fon:

* Lätlound in dät Noude;
* Ruslound in dät Aaste;
* Ukraine in dät Suude;
* Polen in dät Wääste;
* Litauen in dät Noudwääste.

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Dsjarschynskaja Hara (345 m). Do grootste Äien fon dät Lound sunt die Prypjat un die Dnepr.

## Wirtskup

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $18.060 in 2016. In 2007 waas 9,2% fon ju ganse Wirtskup Londwirtskup, 40,9% Industrie un 49,8% Tjoonste.

## Sjuch uk

* Sowjetunion

## Bielden

* Haudstääd Minsk
* Rubel
* Die Presidänt fon do Wietruslound Aleksandr Lukashenko

## Ferbiendenge ätter buuten

 **Commons: Belarus** – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie
# Veda

**Veda** (Sanskrit, m., वेद, veda, woudelk.: „Wieten“) is ne toueerst mündelk uurlääwerde, leeter skriftelk fäästlaide Samlenge fon religiöse Texte uur dän Hinduismus. Dät rakt deerfon fjauer Geskrifte (do Veden), do dän Gruundsleek bildje fon do Upanishade, ju indiske Philosophie un hiere Religion. Do änthoolde religiöse Hymnen uur God(de), spirituelle Philosophie, ju Natuur un ju gjuchte Lieuwenswiese. Do Geskrifte sunt äntsteen twiske 1500 un 500 foar Kr.

## Uursproang

Woarskienelk is die ooldste Veda, die Rig-Veda, äntsteen bie do Arier, n indo-europäisk Foulk, dät siet dät 15. Jierhunnert foar Kr. in Indien ounlook. Do leetere Veden wäide betrachted as Eepenbeerengen fon sonaamde Rishy’s of wiese Stamhaude, do der hiere Kunde kreegen truch direkte Woarniemenge in süüwer Bewustweesen. Deermäd heere do tou do allereerste religiöse Texte fon de Waareld.

Do Veden sunt eerste täämelk leet ätter ju Uutfiendenge fon de Skrift apskrieuwen wuuden. Dät hied tou dwoon mäd ju uuroolde Tradition uum Kunde uutweendich tou leeren. Dät Anleeren fon disse Kunde geböärde truch spezielle Persone (Pandits), do der äiwed wieren do Hymne uutweendich tou leeren. Bie ju religiöse Kaste fon do Brahmane wuud disse Kunde oafte in do Familien fääre roat. Besunnere Versstruktuure un Rhytmen suurgeden deerfoar, dät do Texte goud bewoard bleeuwen, wan uk fuul Texte in n Loop fon do Jiere ferlädden gungen dieden.

## Inhoold

Do fjauer wichtichste Veden sunt:

* die Rig Veda: Gruundveda mäd Hymne do der uk in do uur Paate ferwoand wäide.
* die Sama Veda: Songfoarm
* die Yajur Veda: swotte un wiete
* die Atharva Veda: Rituale

Fääre rakt dät uk noch wäkke Unner-Veden, as die Ayurvede die der uur [[Heelkunde] honnelt, die Gandharva Veda uur Musik un die Sthapatya Veda uur dän Baukunst. Aal disse Skrifte hääbe naan religiösen Inhoold. Bekoander as do Veden sunt do Upanishade, wieroun ju Philosophie bääte do Veden ärkläärd wäd.

Do Veden sunt skrieuwen wuuden in n gjucht oolde Foarm fon dät Sanskrit, dät Vediske. Fuul Woude do der bruukt wäide, hääbe deertruch ferskeedene Betjuudengenj, wiertruch ferskeedene Interpretatione fon een Text muugelk sunt.

Middeloalerelke Kommentoare ap do Veden sunt skrieuwen wuuden fon u.U. Sayana un Mahidhara. Rezente Kommentoare sunt apstoald wuuden fon ju Arya Samaj, ju sik foarallen gruundede ap gjucht oolde Kommentoare un fon Sri Aurobindo, die der Ferdäägener is fon ne moor spirituelle Interpretation. Dät rakt uk moderne Uursättengen fon äiwendloundske Indologe as Max Müller, Wilson un Griffith do der sik man toun Deel gruundje ap middeloalerelke Kommentoare. Der hääbe fuul Hindus Kritik ap disse Uursättengen.

## Ferbiendengen

* UNESCO-Siede
* Die Rig-Veda Düütske Uursättenge
* Ferskeedene Veden (ängelsk)
* Literatuur tou dän Veda, Freiburg 2009.
# Theosophie

**Theosophie** naamt sik neen Religion, man ne alles uumfoatjende Philosophie, ju sik basiert ap ju natuurwietenskuppelke un gäistige Evolution fon ju Natuur. Ju Theosophie foatet ätter ju Stifterske *Helena Blavatsky* (1831-1891) ju Kunde un Ärfoarenge fon do “Wiese Ljuude” fon dät Moanskengeslächt touhoope. Ju uumfoatet do Gebiete fon Wietenskup, Philosophie un Religion.